DUYU ORGANLARI
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
döngüseldir.Duyular ışık ,sıcaklık,ses ve koku şeklinde farklı enerji tipleri olarak
başlar ve özelleşmiş duyu reseptörleri ile algılanarak ,beyne ulaştırılmadan önce
tümüyle elektriksel uyarılara dönüştürülür.
başlarına ya da diğer hücre tipleriyle birlikte bulunurlar.Dış reseptörler(eksterore
septör) sıcaklık,ışık,basınç ve kimyasal maddeler gibi vücut dışındaki uyarılara
duyarlıdırlar.
uyarılara duyarlıdır.
bütünleştirilmesi olarak dört aşamada gerçekleşir.
olmak üzere beş çeşittir.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Mekanik reseptörler(Mekanoreseptörler)
farklılaşmış duyu sinirlerinin
dentritlerinden oluşmuş mekanik
reseptörlerdir.Güçlü basınç ve
titreşime tepki veren reseptörler
derinin daha alt tabakalarında
yer alır.
leri iskelet kaslarının boyunu denet
ler.Kas gerildiğinde mekikteki
liflerde gerilir ve duyu nöronlarında
kutuplaşmanın bozulmasıyla
omuriliğe giden uyarıların doğma
sına neden olur.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Omurgalı kıl(sil) hücresi
siller yada mikrovilluslardır.Siller eğildiğinde kıl hücre zarı gerilir böylece zarın sodyum
ve potasyum iyonlarına geçirgenliği değişir ve aksiyon potansiyeli başlar.Ters sıvı
hareketi ise potansiyeli daha da düşürür.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Ağrı reseptörleri
tepki verir.Ağrıyı tetikleyen bazı kimyasallar içinde histamin ve asitler de bulunur.
Sıcaklık reseptörleri
düşünülmektedir.
iç sıcaklık reseptörlerine olduğu kadar , arka hipotalamusda yerleşmiş olan
vücudun termostatına da bilgi gönderdiği sanılmaktadır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Kimyasal reseptörler(Kemoreseptörler)
duyusu genel olarak tatlı,ekşi,tuzlu ve acı olarak sınıflandırılır.
çözeltiye duyarlıdır.
daki değişimleri algılayan genel reseptörlerden olup ozmolarite arttığında
susuzluk duyusunu uyarır.
bazı uçucu kimyasalları algılar.Kokulu bir madde mukus sıvısına eriştiğinde
koku sillerinin plazma zarında yer alan özgül reseptör moleküllerine bağlanır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
ve ikinci mesajcı siklik AMP nin yer aldığı bir sinyal dönüştürme yolunu tetikler.
İkinci mesajcı hücre zarındaki Na kanallarını açar ve onu depolarize ederek beyne
giden aksiyon potansiyellerini oluşturur.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
değişik bölgelerine dağılmış tat tomurcukları
olarak bilinen değişime uğramış epitel hücreleridir.
ayırt edilememelerine karşın ,her biri için belirli bir
reseptör ve iletim yolu olan dört temel tat duyusu
bulunur.
birbirinden bağımsız olmakla beraber , bu iki
duyu arasında etkileşim vardır.Her iki duyuda da
reseptörlerde uyarı oluşabilmesi için maddenin
mukus sıvısı içinde çözünmesi gerekir.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
ağız parçaları üzerinde bulunan sensilia
adı verilen duyu kılları içerisinde yer alır.
kullanır.Tat alıcı bir kıl , her biri özellikle
belirli bir tip kimyasal uyarıcıya özgül
olan birkaç reseptör hücre içerir.
uyarıları bütünleştirerek , bir böceğin
beyni çok sayıda tatı ayırt edebilir.
antenlerinde bulunan koku sensillalarını
kullanarak uçucu kimyasalları da
algılayabilirler.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Elektromanyetik reseptörler
algılarlar.Çıngıraklı yılan ve benzerlerinde her iki gözle burun delikleri arasında
bir çıft kızıl ötesi reseptör bulunmaktadır.Bazı balıklar yaydıkları elektrik akımıyla
avlarının yerini , onların bu akımı kesmesi sonucu bulabilmektedirler.
kanıtlar vardır.Kuşların ve memelilerin kafataslarında , arıların karınlarında demir
içeren mineral olan magnetit bulunmuştur.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
FOTORESEPTÖRLER VE GÖRÜŞ
kümelerinden görüntü oluşturabilen karmaşık organlara kadar değişen algılayıcılar
vardır.Fotoreseptörlerin hepsi ,ışığı absorblayan aynı pigment moleküllerini içermek
tedir.
fotoreseptörlerin gelişimiyle ilgili aynı atasal genler bulunmaktadır.
yoğunluğu hakkında bilgi verir.Işık çukura sadece ,perdeleyici pigmentin
bulunmadığı tek bir taraftaki açıklıktan girerek reseptörleri uyarmaktadır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
sola ve hafifçe öne doğru
diğerininki ise sağa öne doğru
yönelmiştir.Böylece sadece ışığın
geldiği yöndeki göz çukuru algılama
yapmaktadır.
yoğunluğunu karşılaştırır ve hayvan
her iki gözden gelen uyarılar
birbirine eşit ve en az oluncaya
dek hayvanın dönmesini sağlar.
doğrudan uzaklaşır ve bir kayanın
ya da başka bir nesnenin altına
saklanır; bu , planaryaların düşmanlarından
saklanmasıyla ilgili bir davranışsal
uyumdur.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Bileşik gözler
ommatidiyum adı verilen ve her birinin kendisine
ait ışık odaklayıcı merceği bulunan ışık
algılayıcısından oluşur.
daki farklılıklar mozayik benzeri bir görüntü
oluşturur.Hayvanın beyni bu görüntüyü keskinleştirebilir.
Bileşik göz hareket algılamakta son derece etkin olup
sürekli avlanma tehlikesi içinde olan böceklere
önemli bir uyum sağlar.
algılayabilirken böceklerde bu oran 330 dur.Bir
filme bakan böcek gözü, her kareyi ayrı fotoğraflar
gibi algılayabilir.
algılayabilir.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
balığı gibi birçok yumuşakçada tek
mercekli gözler bulunur.Bu gözler
fotoğraf makinesi ilkesine göre çalışır.
değişerek ,mercekte kırılan ışık retina
üzerine düşürülür.
kaslar yardımıyla mercek ileri geri
hareket ettirilerek görüntünin retina
üzerinde oluşması sağlanır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
OMURGALILARIN GÖZ YAPISI
denilen(damar tabaka) denilen pigmentli ince bir iç tabakadan oluşur.Skleranın dış
yüzeyi konjunktiva denilen nemli epitel hücrelerinden oluşmuş müköz bir tabakadan
oluşur.
rak göze giren ışık miktarını ayarlar.En içerde bulunan retina fotoreseptör hücrelerini
içerir.Bu reseptörlerden çıkan bilgiler görme sinirinin göze bağlandığı optik diskten
(kör nokta) gözü terkederler.Bu bölge fotoreseptör içermez.
ken, insan ve diğer memelilerde mercek şeklini değiştirerk uyumu sağlar.
hücre , 6 milyon kadar da koni hücre olmak üzere iki tip fotoreseptör hücre içerir.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
geceleri sadece siyah beyaz olarak görürüz.Konileri uyarmak için daha çok ışık
gereklidir.Koniler gün ışığında renkleri ayırt etmemizi sağlar.
görme alanının merkezinde olan fovea da(sarı cisim) hiç bulunmazlar.Geceleri
sönük bir yldızı ona doğrudan bakarak göremezsiniz , yanlarda bulunan bir objeyi
odakladığınızda yıldızlar daha belirgin hale gelir , çünkü o zaman yıldızın görüntüsü
gözümüzde sarı cisimden uzak bir yere düşer.
kuşlarda bu , bir milyondan daha fazla olabilir.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
kırılması daha fazla olur.Silli
kaslar merceğin şeklini kontrol eder.
kasılarak,gözün damar
tabakasının kenarını
merceğe doğru çekerler ve
askı bağlarının gevşemesini
sağlarlar.Mercek kalınlaşır ve
yuvarlaklaşır.
gevşeyerek damar tabakanın
genişlemesine ve askı
bağlarının gerilmesine yol
açarlar.Mercekde daha
yassılaşır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Sinaps ucu
Çubuk
hücre
Koni
hücre
Görme pigmentlerini
içeren zarımsı
diskler
Hücre
gövdesi
törler , ışığa çok duyarlı olup ,gece siyah-beyaz
görmede işlev yaparlar.
durlar.Hem çubuklar hem de koniler , değişime
uğramış uğramış sinir hücreleridir.
kıvrımlarının oluşturduğu disk kümeleri
içine gömülü görme pigmentleri yer alır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
absorblayan retina(A vitamininin bir türevi) adlı pigmentden oluşurlar.Çubuklar
kendi opsinlerini içerirler, bunlar retinal ile birleştiğinde görme pigmenti olan
rhodopsini oluşturur.
ayrılır.Karanlıkda ise enzimler retinali eski şekline dönüştürerek , rhodopsin
oluşturmak için opsinle yeniden birleşmesini sağlar.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
transdusini aktive eder.Serbest opsin G-proteini transdusini aktive eder.Transdusin
fosfodiesteraz(PDE) enzimini aktive eder.PDE ,cAMP nin sodyum kanallarından
ayrılmasını sağlar.Na kanalları kapanır , zar hiperpolarize olarak çubuk hücrelerle
yaptığı sinapslardaki nörotransmitter madde salınmasını yavaşlatır.
yavaşlatır, bu glutamat reseptörün bipolar hücresinin tipine bağlı olarak , postsinaptik
bipolar hücrelerin ya uyarılmasını ya da engellenmesini sağlar.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
opsinlerin retinal ile birleşerek oluşturdukları , fotopsinler genel adı ile anılan
pigmentler aracılığı ile olur.
renge göre kırmızı koni, yeşil koni ve mavi koni olarak bilinirler.
renk algılaması , iki ya da daha fazla tip koniden gelen uyarıların türevine göre
oluşur.
hangisinin daha fazla uyarıldığına göre sarı ya da turuncu rengi görürüz.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
a)Depolarize çubuk hücre b) Hiperpolarize çubuk hücre
+
+
çubuk hücre zarı sodyuma çok geçirgen
olduğundan , depolarize durumdadır.
Bu durumda çubuk hücre glutamat
salgılayarak , glutamata zıt tepkiler
veren iki farklı bipolar hücrenin tetiklen
mesini sağlar.
hücre zarı sodyuma daha az geçirgen
olarak zar potansiyeli değişir.Sonra
çubuk hücrenin sinaps uçları glutamat
salınmasını yavaşlatarak , bir tip
bipolar hücrelerin aktivitesini artırırken
diğer tipin aktivitesini azaltır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Görme
Sinir teli
Gangliyon
hücre
Amakrin
hücre
Bipolar
hücre
Yatay(horizontal)
hücre
Işık
reseptörleri
Pigmentli
epitel
adlandırılan nöronlarla, onlarda gangliyon
hücrelerle sinaps yaparlar.
hücreler ve amakrin hücreler bilginin beyne
gitmeden önce bütünlenmesinde rol oynarlar.
aksonları bütünlenmiş duyuyu görme sinir
aracılığıyla aksiyon potansiyeli olarak beyne iletmektedirler.
nedenle burdaki görme keskinliği çok yüksektir.Siyah oklar retinadaki görme sinirine
giden görüş bilgisinin (Aksiyon potansiyelleri) izlediği yolu göstermektedir.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
kiyazma denilen bir bölgede birleşir.Her iki
gözün sol tarafla ilgili görüntüsü , beynin
sağ yanına , sağ tarfla ilgili görüntüler ise
beynin sol yanına iletilir.
çekirdeklerdeki internöronlarla sinapslar
yapan yaklaşık bir milyon akson içerir.
(Talamus)
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
İŞİTME VE DENGE
duyu oluşumunda , çökelen parçacıklar ya da sıvı hareketi , kıl hücrelerinin kıllarını
yatırır ve bu hücrelerde reseptör potansiyelinin meydana getirilmesi ve mekanore
septörler tarafından algıların oluşturulması sağlanır.
dalgalarını toplayarak dış kulakla orta kulağı birbirinden ayıran kulak zarına(Timpanik
za) iletir.
bir zar olan oval pencereden geçerek iç kulağa iletilir.Orta kulak aynı zamanda
östaki tüpüne açılır, bu kanal yutakla bağlantı kurar ve dış atmosfer basıncı ile
orta kulaktaki basıncın dengelenmesini sağlar.
sisteminden oluşur.İç kulağın işitme ile ilgili bölümü kohleadır.Bu kanal üstte vestibü
ler altta ise timpanik kanalla ayrılır ortada ise kohlea kanalı vardır.Üst ve alt kanal
içinde perilenf , kohlea ise endolenf sıvısı ile doludur.Kohlea kanalının tabanını
oluşturan bazilar zarda , kulağın esas reseptör hücreleri , corti organı bulunur.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
zarını titreştirir.Orta
kulakdaki üç kemik
mekanik hareketleri
oval pencereye
aktarır.Oval pencere
deki titreşimler , kohlea
içindeki sıvıda basınç
dalgaları oluşmasına
yol açar.
içerisinde ilerleyen
basınç dalgası,kohlea
nın uç kısmını dönerek
timpanik kanaldan
geçer ve yuvarlak
pencereye çarparak
yok olur.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
basınç galgaları nedeniyle
aşağı yukarı titreşerek kıl
hücrelerinin tektoriyal zara
belirli aralıklarla değip uzaklaş
malarına yol açar.
kıl hücrelerinin zarlarındaki
iyon kanallarının açılmalarına
ve pozitif iyonların (K) içeri
girmesini sağlar.Sonuçta
oluşan depolarizasyon kıl
hücrelerinden nörotransmitter
salınmasını ve sinirlerde
impuls oluşmasını sağlar.Bu
sinirlerde uyarıları beyne taşır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Taban Uç
Hz Hz Hz Hz
20.000 1500 500 20
Tiz sesler Kalın sesler
Baziler zarın
farklı bölgelerindeki
baziler liflerin
göreceli uzunlukları
farklı uzunluklardaki bu teller, zarın tabanına yakın bölgede kısa ucunda ise daha
uzundur.Bunların boyları ,bazilar zarın belirli bölgelerinin özgül frekanslarda titreş
mesini sağlar.
dayanmaktadır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
konumuna duyarlı olan kıl hücreler içerir.Utrikulus ve sakkulusta otolit adı verilen
çok sayoda kalsiyum karbonatdan oluşmuş tanecikler bulunur.
denilen içinde kıl hücrelerine sahip yapılar vardır.Baş dönüş hızını değiştirdiğinde
endolenf sıvı ile birlikte hareket etmez ,kupulaya baskı yaparak kıl hücrelerinin
eğilmesine neden olur.Böylece uyarılar oluşur ve beyne taşınır.
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
her iki tarafında yanal çizgi sistemi
bulunmaktadır.Bu sistem düşük frekanslı
dalgaları iç kulaktaki gibi bir mekanizmayla
algılayan mekanik reseptörler içerir.
girerk bir tüp boyunca reseptörlerden
geçer.Nöromast olarak adlandırılan resep
tör hücreleri ,jelatinimsi yapıdadır ve
içerlerinde kıl demeti içerir.Suyun basıncı
kapulayı eğer ve kıl hücreleri enerjiyi
reseptör potansiyeline daha sonra da
aksiyon potansiyeline dönüştürür.
ya da avcının suda oluşturduğu titreşimlerinin
algılanmasını da sağlar.
Yanal çizgi
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI
Timpanik zar
denge sağlamada görev gören ve mekanik
reseptörler içeren duyu organları bulunur.Bu yapı
içinde statolit (denge taşı) leri çevreleyen kıl hücre
tabakası vardır.Yer çekimi ,odacık içindeki statolitlerin tabana çökmesine yol açarak
buradaki kıl hücrelerinin uyarılmasına yol açar.Birçok böcek ses dalgaları ile titreşen
vücut kıllarına sahiptir.Birçok böceğin belirli yerlerinde içte havayla dolu odacığın
üzerine timpanik zar gerili basit kulakları vardır.Ses dalgaları zarı titreştirerek ,ona
bağlı reseptör hücreleri uyarır,oluşan uyarıda beyne iletilir.
Basit bir böcek kulağı
1 mm
Statosit
www.biyolojiokuryazari.com SERDAR SARICI