�EDEBİYAT NOTLARI���

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

12.SINIF TÜRK DİLİ ve EDEBİYATI

İlk Örneklerinden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

İlk Örneklerinden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri

1. Divan-ı Lügat'it Türk
2. Mukaddimetü'l Edep
3. Codex Comanicus
4. Lehçetü'l Lügat
5. Müntehabat-ı Türkiye
6. Müntehabat-ı Lügat-ı Osmaniye
7. Lehçe-i Osmaniye
8. Muhakemetü'l Lügateyn
9. Kamus-ı Türki
10. Türkçe Sözlük

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

1-DIVAN-I LÜGATİ’T TÜRK

• *11.yy’da (1072-1074) Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. *“Türk Dili Divanı” anlamına gelmektedir.

​

• *Ebul Kasım Abdullah’a sunulmuştur.

​

• *Türkçenin ilk sözlüğü ve dilbilgisi kitabıdır.

​

• *7500 Türkçe kelimenin Arapça karşılığı verilmiştir.

​

• *Türk dilini Araplara öğretmek amacıyla yazılmıştır. Bu nedenle Arapça olarak kaleme alınmıştır.

​

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

• *Yazar Türkçe kelimelerin karşılıklarını ve bunu halk dilinden derlediği örneklerle delillendirmiştir.

​

• *Türk boyları ve coğrafyası ile Türklerin örf ve gelenekleri üzerine önemli bilgiler vardır.

​

• *Devrinin Türk dünyasını gösteren bir haritada vardır.

​

• *Hakaniye lehçesi kullanılmıştır.

​

• İki bölümden oluşur: Önsöz , Sözlük.

​

• NOT: Bu eserle birlikte sözlük yazma geleneği başlamıştır

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

2-Mukaddimetü'l Edep

• Arapça öğrenmek isteyenlere yararlı olabilecek bir eserdir.
• Türk asıllı olmakla birlikte Arap sözlükçülük geleneğinde önemli bir yere sahip olan Zemahşeri tarafından yazılmıştır.
• Bu eser, Harezm Türkçesi için dil malzemesi içermektedir. (Harezm Türçesi ile yazılmıştır.)

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

3-Codex Cumanicus

• XIII. yuzyıl sonlarında hazırlandığı sanılmaktadır.

​

• Karadeniz’in kuzeyinde yaşamış olan Kuman (Kıpcak) Türklerininin söz varlığı ve sözlü edebiyat ürünleri ile ilgili derlemelerden oluşur.

​

• İtalyanlar tarafından hazırlanmış olabileceğinden ‘İtalyan bölümü’ diye adlandırılan bir bölüm vardır.

​

• Eserin bu bölümünde Latince sözcüklerin Farsça ve Kıpçakça karşılıkları verilmiştir.

​

• Eser Hristiyan din adamlarına Kıpçakçayı öğretmeyi amaçlar

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

4-Lehçetü'l Lügat

• Şeyhülislam Mehmed Esad Efendi tarafından yazılmıştır.

​

• Türkçeden Arapçaya, Farsçaya ve Türkçeye bir sözlüktür.

​

• Esad Efendi, "Türkçeleşmiş ve halk arasında kullanılan her kelime Türkçedir" düşüncesiyle hazırladığı eserde 3.661 kelimeye yer vermiştir. 

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

5-Muntahabat-ı Turkiyye

• James W. Redhouse tarafından yazılmıştır

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

6-Müntehabât-ı Lügât-i Osmâniyye

• James W. Redhouse tarafından yazılmıştır .
• Osmanlı Türkçesinde kullanılan söz varlığımız içinden seçilmiş 25.658 kelimeden oluşmuştur.

​

• Bu sözlerin 18.897'sini Arapça, 6.761'ini Farsça sözler oluşturmaktadır. 

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

7-Lehce-i Osmani

• Ahmet Vefik Paşa tarafından kaleme alınır.

​

• Türkçe kelimelere yer vermesiyle kendinden sonra bu şekilde hazırlanacak olan sözlüklerin öncüsü olma özelliğine sahip bir sözlüktür.

​

• Eser, "Arapça Farsça Olmayan Kelimeler", "Arapça Farsça Olan Elfâz-ı Osmâniyye" bölümleri olmak üzere iki bölümden oluşmuştur.

​

• Diğer bir önemli özelliği de deyim ve atasözlerine yer vermesidir. 

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

8-Muhakemetü'l Lugateyn

• Ali  Şir Neva’inin  Türk Dili ve Türkçe adına yazdığı en önemli  eseridir.

​

• Eser, Kaşagarlı Mahmut’un yazdığı Divan’ı Lüğat it Türkî’den sonra Milli Dili korumak endişesi ile İslami dönem edebiyatının bu konudaki yazılmış en mühim ikinci eserdir. 

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

• .  Bu eserde Türkçe’nin Farsça’dan üstünlüğü ispatlanmaya çalışılmıştır.
•  

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

8-Kamus-ı Türki

• Şemsettin Sami tarafından 1900 yılında kaleme alınmıştır.

​

• Osmanlı Türkçesini üç dilden oluşan bir karma sayan eski zihniyetten, bağımsız ve bütünlüklü bir Dil olarak gören yeni anlayışa geçişte kilit bir merhaleyi temsil eder.

​

• Arapça ve Farsça kelimeler eski sözlüklerdeki gibi gelişigüzel aktarılmamış, güncel yazı dilinde kullanılma ve yaşayan bir unsur olma özelliklerine dikkat edilmiştir.

​

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

• Arapça ve Farsça sözcüklerin özgün anlamları değil, (geleneksel bakışta "bozuk" sayılsa da) güncel Türkçe kullanımdaki anlamları verilmiştir.

​

• Batı dillerinden alınan yeni kelimelere yer vermeye özen gösterilmiştir.

​

• En önemlisi, dilin bel kemiğini oluşturan "Türkçe" unsurunun yapısı ve etimolojisi üzerinde dikkatle durulmuştur.

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

10- Türkçe Sözlük:

• Türk Dil Kurumunun ilk baskısını 1945’te yayımladığı ve bugüne kadar on bir baskısı yapılan Türkçe Sözlük günümüz Türk sözlükçülüğünün temel eserlerinin başında gelmektedir.

​

• Türkçenin söz varlığını ortaya koyacak bir sözlük hazırlanması düşüncesi, Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin 12 Temmuz 1932 günü kuruluşuyla birlikte gündemde yer almaya başlamıştır.

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

Sanal Ortamdaki Sözlükler:

• Türk Dil Kurumunun 2002 yılında kullanıma sunduğu Güncel Türkçe Sözlük ’ten sonra geçen zaman içerisinde

​

• Kişi Adları Sözlüğü,
• Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü,
• Türkçede Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü,
• Türk Lehçeleri Sözlüğü,
• Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü,
• Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü,
• Tarama Sözlüğü,
• Sesli Türkçe Sözlük,
• Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü de erişime açılmıştır.

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

Bunların dışında kalan önemli eserler

• Lügat-iKamus: Ahmet Lütfi Efendi tarafından hazırlanmış ve 1870 yılında yayımlanmıştır.

​

• Zübdetü’l-Lügat: Hüseyin Remzi’nin 1871’de hazırladığı bu eser, sonradan Lügat-i Remzi (1888) ve Ünsü’l-Lügat (1890) adı altında iki ayrı baskı olarak da yayımlanmıştır.

​

• Mir’atü’l-Lügat: 1877’de Mehmet Rıfat tarafından hazırlanmıştır.

​

• Lügat-i Ebuzziya: Ebuzziya Tevfik Bey esri 1890’da tamamlamıştır.

​

• Lügat-i Şemsettin:1891’de yayımlanmıştır.

​

• Lügat-i Naci: Muallim naci’nin 1891’de hazırlamaya başladığı ve Müstecabizade İsmet’in tamamladığı bu eser çok tanınmıştır.

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

• Kamus-ı Osmanî: Mehmet Salahi’nin 1896’da başlayıp 1904’te tamamladığı bu eser 4 cilttir.

​

• Mükemmel Osmanlı Lügati: Ali Nazima ve Reşat tarafından hazırlanmış ve 1902’de yayımlanmıştır.

​

• Resimli Kamus-i Osmanî: Ali Seydi 1909’da düzenlenmiştir.

​

• Lügat-i Cudi: 1916’da yayımlanmıştır.

​

• Büyük Türk Lügati: İlk iki cildi 1927’de eski harflerle, son iki cildi yeni harflerle yayımlanmıştır.

​

• Velet Çelebi Sözlüğü: El yazması olarak 10 ciltte tamamlanmıştır.

​

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin