श्रीः �योगिनां केन्बरासंस्कृतवर्गः�०७.१०.२०२१
1
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं
मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति।
चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं
सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम्॥
सत्सङ्गतिः धियः जाड्यं हरति। सत्सङ्गतिः वाचि सत्यं सिञ्चति।
जलँ अपवारणे जालयति। अपिधानम्, तिरोधानम्, पिधानम्, व्यवधा, आच्छादनम्, अन्तर्धिः, अपवारणम्, अन्तर्धा।
दिशँ अतिसर्जने – दाने, बधे, विप्रलम्भे,अतिशयदाने च। दिश् + सुँ = दिक्षु।
गृहकार्यम् – ३०.०९.२०२१
ने + अति = नयति, चे + अन = चयन, ते + आगतः = तयागतः (त आगतः), ये + इह = ययिह (य इह)। गै + अक = गायक, नै + अक = नायक, कस्मै अददात् = कस्मायददात् (कस्मा अददात्), श्रियै + इच्छा = श्रियायिच्छा, श्रियै + औत्सुक्यम् = श्रियायौत्सुक्यम्, गै + अति = गायति। पो + अन = पवन, भो + अन = भवन, भो + अति = भवति, पो + इत्र = पवित्र, गो + एषणा = गवेषणा, भो + इता = भविता। पौ + अक = पावक, भौ + उक = भावुक, नौ + इक = नाविक, द्वौ + इमौ = द्वाविमौ, तौ + उभौ = तावुभौ, तौ + एतौ = तावेतौ, रात्रौ + अहनि = रात्रावहनि, रात्रौ + आगतौ, = रात्रावागतौ, रवौ + उदेति = रवावुदेति।
2
सारांशः – Summary so far
सुप्तिङन्तं पदम् (१.४.१४)॥ रामः रामौ रामाः पठति खेलति। छन्दः।
दश (Ten) लकाराः - लँट्, लिँट्, लुँट्, लृँट्, लेँट्, लोँट्, लँङ्, लिँङ्, लुँङ्, लृँङ्
Present – वर्तमाने लँट् (३.२.१२३) Future – लृँट् शेषे च (३.३.१३)
स्वतन्त्रः कर्त्ता (१.४.५४) तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा, अभिहिते प्रथमा।
कर्तुरीप्सिततमं कर्म (१.४.४९) कर्मणि द्वितीया (२.३.२) (अनभिहिते)।
साधकतमं करणम् (१.४.४२) कर्तृकरणयोस्तृतीया (२.३.१८)
कर्मणा यमभिप्रैतिः स सम्प्रदानम् (१.४.३२) चतुर्थी सम्प्रदाने (२.३.१३)
ध्रुवमपायेऽपादानम् (१.४.२४) अपादाने पञ्चमी (२.३.२८) वृक्षात् पतति।
आधारोऽधिकरणम् (१.४.४५) सप्तम्यधिकरणे च (२.३.३६) कटे आस्ते।
अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) इको यण् अचि (६.१.७७) एचोऽयवायावः (६.१.७८)
श्लोकाः – सप्तमी विभक्तिः
स्वगृहे पूजितो मूर्खः स्वग्रामे पूजितः प्रभुः।
स्वदेशे पूजितो राजा विद्वान् सर्वत्र पूजितः॥
धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणेषु च।
आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत्॥
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥
उदये सविता रक्तो रक्तश्चास्तमये तथा।
सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता॥
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह।
न मूर्खजनसम्पर्कः सुरेन्द्रभवनेष्वपि॥
4
करणकारकम् – षष्ठी विभक्तिः
षष्ठी हेतुप्रयोगे (२.३.३६) अन्नस्य हेतोर्वसति।
षष्ठी चानादरे (२.३.३८) रुदति प्राव्राजीत्।
यतश्च निर्धारणम् (२.३.४१) मनुष्याणाम् क्षत्रियः शूरतमः, मनुष्येषु क्षत्रियः शूरतमः।
षष्ठी शेषे (२.३.५०) कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिसम्बन्धः शेषस्तत्र षष्ठी स्यात्। राज्ञः पुरुषः। कर्मादीनामपि सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव। सतां गतम्। सर्पिषो जानीते। मातुः स्मरति। एधोदकस्योपस्कुरुते। भजे शंभोश्चरणयोः। फलानां तृप्तः॥
5
सन्धिप्रकरणम्
देव इन्द्र = देवेन्द्र
नर इन्द्र = नरेन्द्र
पर उपकार = परोपकार
महा उत्सव = महोत्सव
गण ईश = गणेश
नर उत्तम = नरोत्तम
प्रश्न उत्तर = प्रश्नोत्तर
6
अद्य एव = अद्यैव
सदा एव = सदैव
दिव्य ऐश्वर्य = दिव्यैश्वर्य
महा औषध = महौषध �तव ओष्ठ = तवौष्ठ
मम एव = ममैव
दिव्य ऐश्वर्य = दिव्यैश्वर्य
विसर्गसन्धिः
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥
7
अः + अ = ओऽ
रामः अगच्छत् = रामोऽगच्छत्
अः + आ = अ + आ
रामः आगच्छति = राम आगच्छति
अः + इच् = अ + इच्
रामः उपविशति = राम उपविशति
अः + हश् = ओ + हश्
रामः वदति = रामो वदति
आः + अश् = आ + अश्
देवाः आगच्छति = देवा आगच्छति
विसर्गसन्धिः
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥
8
इच् + : + अच् = इच् + र् + अच्
इच् + : + झश् = इच् + र् + झश्
अच् + : + च् = अच् + श् + च्
अच् + : + त् = अच् + स् + त्
पाण्डवाश्चैव = पाण्डवाः च एव
दुर्योधनस्तदा = दुर्योधनः तदा
विराटश्च द्रुपदश्च = विराटः च द्रुपदः च
शब्दस्तुमुलोऽभवत् = शब्दः तुमुलः अभवत्
श्वेतैर्हयैर्युक्ते = श्वेतैः हयैः युक्ते
सेनयोरुभयोर्मध्ये = सेनयोः उभयोः मध्ये
विसर्गसन्धिः
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥
9
इच् + : + अश् = इच् + र् + अश्
अच् + : + ट् = अच् + ष् + ट्
अच् + : + श्/ष्/स् = अच् + श्/ष्/स् + श्/ष्/स्
सः/एषः + हल् = स/एष + हल्
श्वेतैर्हयैर्युक्ते = श्वेतैः हयैः युक्ते
गोपालः टङ्कयति = गोपालष्टङ्कयति
अलसाः स्वपन्ति = अलसास्स्वपन्ति
अलसाः शेरते = अलसाश्शेरते
पुरुषाः षट् = पुरुषाष्षट्
सः पठति = स पठति, एषः कः = एष क।
पठँ व्यक्तायां वाचि भ्वादिः परस्मैपदी सकर्मकः सेट् (to read)
| एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | शप् तिप् | शप् तस् | शप् झि |
म॰ | शप् सिप् | शप् थस् | शप् थ |
उ॰ | शप् मिप् | शप् वस् | शप् मस् |
लृट् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | पठिष्यति | पठिष्यतः | पठिष्यन्ति |
म॰ | पठिष्यसि | पठिष्यथः | पठिष्यथ |
उ॰ | पठिष्यामि | पठिष्यावः | पठिष्यामः |
लोट् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | पठतु | पठताम् | पठन्तु |
म॰ | पठ | पठतम् | पठत |
उ॰ | पठानि | पठाव | पठाम |
लङ् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | अपठत् | अपठताम् | अपठन् |
म॰ | अपठः | अपठतम् | अपठत |
उ॰ | अपठम् | अपठाव | अपठाम |
लिङ् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | पठेत् | पठेताम् | पठेयुः |
म॰ | पठेः | पठेतम् | पठेत |
उ॰ | पठेयम् | पठेव | पठेम |
लट् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | पठति | पठतः | पठन्ति |
म॰ | पठसि | पठथः | पठथ |
उ॰ | पठामि | पठावः | पठामः |
षेवृँ सेवने भ्वादिः आत्मनेपदी सकर्मकः सेट् (to serve)
| एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | शप् त | शप् आताम् | शप् झ |
म॰ | शप् थास् | शप् आथाम् | शप् ध्वम् |
उ॰ | शप् इट् | शप् वहि | शप् महिङ् |
लृट् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | सेविष्यते | सेविष्येते | सेविष्यन्ते |
म॰ | सेविष्यसे | सेविष्येथे | सेविष्यध्वे |
उ॰ | सेविष्ये | सेविष्यावहे | सेविष्यामहे |
लोट् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | सेवताम् | सेवेताम् | सेवन्ताम् |
म॰ | सेवस्व | सेवेथाम् | सेवध्वम् |
उ॰ | सेवै | सेवावहै | सेवामहै |
लङ् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | असेवत | असेवेताम् | असेवन्त |
म॰ | असेवथाः | असेवेथाम् | असेवध्वम् |
उ॰ | असेवे | असेवावहि | असेवामहि |
लिङ् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | सेवेत | सेवेयाताम् | सेवेरन् |
म॰ | सेवेथाः | सेवेयाथाम् | सेवेध्वम् |
उ॰ | सेवेय | सेवेवहि | सेवेमहि |
लट् | एक॰ | द्वि॰ | ब॰ |
प्र॰ | सेवते | सेवेते | सेवन्ते |
म॰ | सेवसे | सेवेथे | सेवध्वे |
उ॰ | सेवे | सेवावहे | सेवामहे |
मति – इकारान्त स्त्रीलिङ्गः (Mind)
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
प्रथमा | मतिः | मती | मतयः |
द्वितीया | मतिम् | मती | मतीः |
तृतीया | मत्या | मतिभ्याम् | मतिभिः |
चतुर्थी | मतये, मत्यै | मतिभ्याम् | मतिभ्यः |
पञ्चमी | मतेः, मत्याः | मतिभ्याम् | मतिभ्यः |
षष्ठी | मतेः, मत्याः | मत्योः | मतीनाम् |
सप्तमी | मतौ, मत्याम् | मत्योः | मतिषु |
सम्बोधनम् | हे मते | हे मती | हे मतयः |
गृहकार्यम् – ०७.१०.२०२१
सन्धिः क्रियताम् –
देव + इन्द्र, मम + इच्छा, अत्र + इदम्, न + इति ।
रमा + ईश, का + इति, लङ्का + ईश, गुडाका + ईश।
नर + उत्तम, पर + उपकार, हित + उपदेश, प्रश्न + उत्तर।
महा+ उत्सव, गङ्गा + उदक, मया+ उक्तम् ।
सदा+ एव, यदा + एव, अद्य + एव, उप + एति, महा + ऐश्वर्य। महा+ औषध, जल + ओघ, तव + ओष्ठ। देव + ऋषि, ब्रह्म + ऋषि, ग्रीष्म + ऋतु, उत्तम+ ऋण।
13