Vücudun bir ya da birden çok işlevini olumsuz yönde etkileyerek hem bireyde fizyolojik ve psikolojik önemli sorunlara hem de toplumsal problemlere sebep olan � madde bağımlılığı nedir?

Madde bağımlılığı;

• vücudun bir ya da birden çok işlevini olumsuz yönde etkileyen maddelerin kullanılması,
• bundan dolayı zarar görüldüğü hâlde bu maddelerin kullanımının bırakılamaması

durumuna verilen addır.

Madde bağımlılığı nedir?

Madde bağımlılığından korunmanın en iyi yolu hiç başlamamaktır.

Hem bireyde fizyolojik ve psikolojik tahribatlara hem de toplumsal problemlere sebep olan � bağımlılık yapıcı maddeler � nelerdir?

• Çeşitli uyuşturucular
• Uyarıcı ve hayal gördüren maddeler
• Sigara
• Alkollü içecekler
• Reçete ile alınması gerektiği hâlde doktor kontrolü dışında kullanılan ilaçlar
• Bazı yapıştırıcılar, tiner ve çakmak gazı gibi uçucu maddeler

Bağımlılık Yapıcı Maddelerden Bazıları

• Bağımlının kendine güveni azalır.
• Bağımlının kendini kontrolü zayıflar.
• Bağımlının insani prensipleri ve değerleri yok olmaya başlar.
• Bağımlının idealleri ve geleceği ile ilgili ümitleri yıkılır.
• Kullandığı maddeler bağımlının vücudundaki savunma mekanizmalarını yok edip bağışıklık sistemini zayıflatır.
• Bağımlının frengi, verem, AIDS, kanser, kangren, hepatit B ve hepatit C gibi birçok ölümcül hastalığa kapılma riski artar.

Bağımlılık Kişide Neleri Değiştirir?

Bağımlıya Ne Gibi Zararlar Verir?

Madde Bağımlılığının Olası Sonuçları ve Zararları

ölüm

kazalar

iş kaybı

ailevi problemler

iştah kaybı

amfizem

hızlı ve düzensiz kalp atışları

ciltte sarkma

genç yaşta ölüm

balgam birikmesi

kalp atışlarında ani artış

mide kanseri

akciğer iltihabı

ölümcül hastalıklar

kalp hastalıkları

beyin hastalıkları

döküntü ve sivilceler

bronşit

kanser

geçici hafıza kaybı

cinayet

intihar

ağız ve gırtlak kanseri

ağızda plak ve tartar birikimi

akne

astım

davranışları kontrol edememe

denge kaybı

kaygı

kellik

kalp krizi

korku

kısmi felç

hafıza erimesi

paranoya

Madde Bağımlılığının Olası Sonuçları ve Zararları

yüksek kan basıncı

vücutta su kaybı

uyku bozuklukları

soluk ve solgun bir cilt

duyguları kontrol edememe

kadınlarda yüzde kıllanma

kalıcı zararlara uygun bir vücut

diş eti hastalıkları

diş çürümeleri

sağlıklı karar alamama

madde etkisinden çıkıldıktan sonra baş ve vücut ağrısı çekme

kahverengi-sarı diş rengi

öğrenme güçlüğü

dürtüleri kontrol edememe

nefes darlığı

hafıza zayıflığı

sık sık öksürme

diş kayıpları

denge kaybına bağlı düşmeler ve yaralanmalar

kötü nefes ve ağız kokusu

uyku düzensizliği

• Bağımlı şahıs maddeyi alabilmek için önce mevcut parasını bitirir.
• Parası kalmadığı için çevresindeki insanların değerli eşyalarını ve paralarını çalmaya başlar.
• Çevresindekiler bağımlıya karşı önlemler geliştirmeye başladıkları için bağımlı kişi, para temin edebilmek üzere hırsızlık, gasp, yankesicilik vb. suçlara karışır.
• Çoğu zaman suç işlerken yakalanır, hapse düşer, özgürlüğünü kaybeder.
• Maddenin vücuduna verdiği zararlardan dolayı sağlığını kaybeder.
• Ve en sonunda da hayatını…

Bağımlılık Yapıcı Maddelerin Zararları Birdenbire mi Ortaya Çıkar?

Bir Kişi Ne Zaman Bağımlı Sayılır?

Bağımlılık Sendromunun

Ölçütleri Nelerdir? �

Aşağıdakilerden sadece üçü 12 aylık bir süreç içerisinde görülen kişi bağımlıdır:

• Aynı etkiyi sağlamak amacıyla kullandığı madde miktarını giderek arttırıyorsa
• Madde kullanmayı bıraktığında veya azalttığında fiziksel ve ruhsal yoksunluk belirtileri ortaya çıkıyorsa
• Madde kullanmayı bırakmak yahut kontrol etmek için gösterdiği çaba sürekli boşa çıkıyorsa
• Maddeyi sağlamak, kullanmak veya bırakmak için fazlaca zaman harcıyorsa
• Sosyal, mesleki ve kişisel etkinliklerini madde kullanmak sebebiyle azaltmışsa yahut tamamen bırakmışsa
• Fiziksel veya ruhsal sorunlara yol açmasına rağmen madde kullanmaya devam ediyorsa
• Planladığından daha fazla madde kullanıyorsa

Bağımlılık Nasıl Gelişiyor? Nasıl İçinden Çıkılmaz Bir Kısır Döngü Hâlini Alıyor?

Madde Kullanmaya Nerede ve Ne Zaman Davet Ederler?

• Yakın arkadaş çevresiyle eğlenmek için gidilen yerlerde…
• Ders saatleri sonrasında gidilen internet kafeler ve oyun salonları gibi mekânlarda…
• Samimi bir havanın oluştuğu ortamlarda…
• Kişinin üzüntülü, sıkıntılı veya öfkeli olduğu anlarda…
• İnsanın kendini güvende hissettiği ortamlarda…
• Anne ve babanın işte veya dışarıda olduğu saatlerde, kişinin kendisinin veya arkadaşlarının evinde…
• Kimsenin kolay kolay göremeyeceği terk edilmiş mekânlarda…
• Parkların, gezi ve mesire yerlerinin ıssız olduğu zamanlarda…

Dünyadaki çok az insan bağımlılık yapıcı madde kullanır. Kullananlar hangi gerekçelere sığınıyorlar?

• Merak ettim, denedim.
• Sınırlarımı aşmak istiyordum.
• İçimdeki asi dürttü beni.
• Arkadaşlarıma fark atmak istedim.
• Arkadaşlara uydum.
• Grupça karar aldık, dışında kalamazdım.
• Sorunlarımı çözemedim, madde kullanarak �unuturum yahut çözerim diye düşündüm.
• İddialı biri diye tanınıyordum, imajımı korumak istedim.

Dünyadaki çok az insan bağımlılık yapıcı madde kullanır. Kullananlar hangi gerekçelere sığınıyorlar?

• Merak ettim, denedim.
• Sınırlarımı aşmak istiyordum.
• İçimdeki asi dürttü beni.
• Arkadaşlarıma fark atmak istedim.
• Arkadaşlara uydum.
• Grupça karar aldık, dışında kalamadım.
• Sorunlarımı çözemedim, madde kullanarak �unuturum yahut çözerim diye düşündüm.
• İddialı biri diye tanınıyordum, imajımı korumak istedim.

Madde kullananların bir kısmının itiraflarını okudunuz. Sizce bunlar geçerli, doğru veya anlamlı olabilir mi? Sığınılan gerekçeleri tek tek ele alıp tartışınız.

Nasıl Kandırıyorlar?

• Benim iradem güçlüdür, ben bağımlı olmam.
• Ben kendimi kontrol edebilirim.
• Ottur, zararı yoktur. Bağımlılık da yapmaz.
• Bir kere kullanmaktan bir şey çıkmaz.
• Sadece zayıf insanlar bağımlı olur.
• Ara sıra kullanmakla bir şeycik olmaz.
• Herkes kullanıyor, bir şey olmuyor.
• Madde kullanımı arkadaşlık ilişkilerini arttırır, bağları kuvvetlendirir.
• Bağımlılık yapıcı madde kullanmak insanın sosyal çevresinin genişlemesine yardımcı olur.
• Madde, sadece kullanan kişiye zarar verir.

• Al, iç. Bağımlılık yapmaz, bir şey kaybetmezsin.
• Zaten sen de merak ediyorsun.
• Bak bizi kırıp döküyorsun ama...
• Sigara gibi bir şey…
• Bunu kullanırsan kendini iyi hissedeceksin, hafifleyeceksin, dertlerini unutacaksın.
• Kendine güvenin artacak, kendini güçlü ve cesur hissedeceksin. Haydi ama!...
• Bak ben de kullanıyorum.
• Haydi, ortamı bozma!
• Arkadaş değil miyiz, aramızda bazı sırlar olmalı ki arkadaşlığımız pekişsin.
• Bu bizim ortak günahımız olacak… Haydi günah ortaklığımızın şerefine!
• Sen de dâhil olmazsan tadımız tuzumuz kaçacak ama…
• Eğer denemezsen bir daha yüzüne bakmam.
• Hadi ama… Hatırım için bir kez dene… Beni kırma!
• Süt çocuğu sen de! Anasının kuzusu…

Nasıl Kandırıyorlar?

• Onun tıbbi anlamda bir hasta olduğunu unutmayın.
• Onu suçlamaktan ve yargılamaktan kaçının.
• Ona ahlak dersi vermeye kalkışmayın.
• Onu tehdit etmeyin.
• Onun her söylediğine güvenmeyin.
• Ona karşı öfke vb. duygularınızı kontrol altında tutun.
• Ona zaman tanıyın.
• Onunla kurmaya çalıştığınız iletişimde size karşı direnç gösterebilir. Pes etmeyin.
• Ona sıcak bir ilgi gösterin ve onu doğru kişilere yönlendirin.
• Onu siz tedavi etmeye çalışmayın. Mutlaka bir uzmandan yardım almanız gerektiğini unutmayın.
• Onu güvenebileceği bir uzmanla görüşmeye teşvik edip cesaretlendirin.
• Ona ve çevrenize madde bağımlılığının tıbbi bir hastalık olduğunu anlatın ve bir uzmandan destek alınması gerektiğini vurgulayın.
• Süreç boyunca sakin ve sabırlı olmaya çalışın.

Bir Yakınınız Kullanıyorsa...

Ağa Düşmemek İçin…

Bağımlılık yapıcı bir maddeyi kullanmaya davet eden bir kişiye karşı hangi söz, tutum ve davranışları benimseyebilirsiniz? Riskli durumların dışında kalmak ve riskli durumdan kurtulmak için neler yapabilirsiniz?

Ağa Düşmemek İçin…�Ortamı Terk

Edebilirsiniz

Bulunduğunuz ortamda, bağımlılık yapıcı herhangi bir maddeyi denemenizle ilgili bir teklifte bulunulursa kısa ve net bir ifadeyle “Hayır!” deyip ardından ortamı terk edebilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�Uzak Kalabilirsiniz

Bağımlılık yapıcı bir maddenin kullanılma olasılığı olan ortamlardan uzak kalarak kendinizi madde kullanım ve bağımlılık riskinin dışında tutabilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�Uygun Kişilerle Beraber Olabilirsiniz

Riskli yer ya da ortamlarda bulunmak zorunda kaldığınızda olumlu alışkanlıklara sahip arkadaşlarınızla birlikte olarak ortamın riskinden korunabilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�Soğuk Davranabilirsiniz

Size yapılan madde kullanma teklifinde bulunan kişiyi görmezden gelerek, ondan yüz çevirerek, onunla iletişime geçmeyerek ve onun yanından uzaklaşarak tavrınızı net olarak gösterebilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�Mantıklı Sebeplerinizi Paylaşabilirsiniz

Bağımlılık yapıcı maddelerle ilgili herhangi bir teklifi kendi kararınızın doğruluğunu ispatlayarak, zararlarını ifade ederek, kötü örnekleri hatırlatarak vb. mantıklı sebeplere dayandırarak reddedebilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�Konuyu Değiştirebilirsiniz

Herhangi bir madde kullanma teklifiyle karşı karşıya kaldığınızda “Hayır!” dedikten sonra karşınızdaki kişinin ısrar etmemesini sağlamak üzere konuyu değiştirip farklı bir şeyden bahsetmeye başlayabilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�Israrlara Aldırmayıp Sürekli

“Hayır!” Diyebilirsiniz

Herhangi bir teklifle ısrarlı bir şekilde karşı karşıya kaldığınızda tavrınızın net olduğunu karşınızdaki kişiye göstermek adına ek açıklamalara ihtiyaç duymadan tek kelimeyle sürekli “Hayır!” diyebilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�Mizahı Kullanabilirsiniz

Herhangi bir teklif durumunda karşınızdaki kişinin yaklaşımını dikkate almadığınızı ve değerli bulmadığınızı göstermek üzere mizahı kullanabilirsiniz. Teklifte bulunan kişiye örneğin “Hayır. Ben bütün beyin hücrelerimin yerli yerinde kalmasını istiyorum.” şeklinde bir ifadeyle cevap verebilirsiniz.

Ağa Düşmemek İçin…�“Hayır!” Diyebilirsiniz

Bağımlılık yapıcı maddelerle ilgili herhangi bir teklif geldiğinde verebileceğiniz en kısa ve net cevap “Hayır!” demektir.

“Hayır!” Diyebiliyor musunuz?

Siz ne zaman ve nasıl “Hayır!” demeniz gerektiğini düşünüyorsunuz? Örnek cümlelerimizi inceleyiniz ve kendi “Hayır!” cümlelerinizi oluşturunuz.

• Hayır, teşekkür ederim.
• Hayır, kesinlikle bana göre değil.
• Hayır dostum, sağ ol. Ben böyle çok iyiyim.
• Çocuklarım evde beni bekliyor. Onun için HAYIR!
• İnsanda yapacağı etkiyi sevmiyorum ve onaylamıyorum.
• Hayır, ben sağlıklı kalmak için çabalamayı tercih ederim.
• Hayır, ben bir sporcuyum, böyle şeyler kesinlikle yapamam.
• Hayır, teşekkürler, ben eve gitmeliyim.
• Hayır, iyi bir işim, sağlıklı bir ailem ve güzel bir hayatım var. Tüm bunları riske atmak istemem.
• Hayır, yapamam. Bu, hiç de mantıklı olmayan bir kolaya kaçma yolu ve ben asla işin kolayına kaçmam.

Madde bağımlılığına engel olmak konusunda bilinçli ebeveyn…

• çocuğunu madde bağımlılığına kapılmaktan korumada
• çocuklarına iyi ve kötü, doğru ve yanlış gibi değerleri kazandırmada
• çocuğunun hatalı davranışlarını düzeltmede
• çocuklarının olumlu ve sağlıklı davranışlar kazanmalarında
• aile içinde uygun bir disiplin sistemi kurmada
• çocuğun ilgi ve ihtiyaçlarına duyarlı olmada

… etkin ebeveyndir.

Çocuğumla uyuşturucudan uzak durması konusunda ne zaman konuşmalıyım?

Çocuğumla uyuşturucudan uzak durması konusunda nasıl konuşmalıyım? Ona ne söylemeliyim?

Çocuklarınızla Aranızda Güçlü Bir Bağ Oluşturmak…

Çocuklarınızla küçük yaşlardan itibaren güçlü bir ilişki geliştirmeli, aranızda kuvvetli bağlar oluşturmaya gayret etmelisiniz. Bu, çocuklarınız hayatın dalgalı denizlerinde yol alırken onları dalgaların arasından çekip çıkartacaktır.

Çocuklarınızla Aranızda Güçlü Bir Bağ Oluşturmak…

• Çocuklarınızla her gün düzenli sohbet etmeyi âdet hâline getirin.
• Çocuklarınıza fikirlerini sorun ve cevaplarını dikkatle dinleyin.
• Çocuklarınıza karşı objektif olmaya, onları yargılamadan, suçlamadan dinlemeye gayret edin.
• Çocuklarınızla kurduğunuz iletişimin sadece onları azarlamak, eleştirmek veya tavsiye vermekten ibaret olmamasına özen gösterin.
• Çocuklarınızla birlikte yeterli zaman geçirin ve kendilerini hayatınızın bir parçası olarak hissetmelerini sağlayın.
• Çocuğunuzu üzgün veya kırgın gördüğünüzde bu durumu� görmezlikten gelmeyin ve neyi olduğunu sorarak� onunla ilgilenin.
• Çocuğunuzla kurduğunuz iletişimde onu�destekleyen ve kendisini iyi hissetmesine yardımcı�olan kelimelere yer verin.

Çocuklarınızla Aranızda Güçlü Bir Bağ Oluşturmak…

• Aile içi iletişimi geliştirmeye yönelik bilgilerinizi ve tecrübelerinizi arttırın.
• Çocuklarınızla küçük yaşlardan itibaren sağlıklarını korumalarının ve zararlı maddelerden uzak durmalarının önemi ve gerekliliği konusunda konuşmalar yapın.
• Ebeveyn olarak doğru birer model olun.
• Olaylara verdiğiniz tepkileri gözden geçirin.
• Alkole veya maddeye başvurmaksızın nasıl problem çözüleceği, stresle nasıl başa çıkılacağı, nasıl mutlu olunacağı,�nasıl eğlenileceği konularında doğru bir model�olmaya gayret edin.
• Çocuğunuzun cebine asla ihtiyacından daha�fazla harçlık koymayın.
• Hataları konusundan her zaman affedici olun.
• Çocuğunuzun boş zamanlarını geçirebileceği �bir uğraşısı olmasını sağlayın.

Çocuğunuzun Doğru Arkadaşlar Seçmesine Yardımcı Olmak İçin…

• Çocuğunuzun kimlerle görüştüğünden ve kimlerle arkadaşlık ettiğinden haberdar olun.
• Çocuğunuzun arkadaşlarının aileleriyle tanışın.
• Okul sonrasında programı olan çocuğunuzun hangi saatte nerede olduğunu mutlaka bilin.
• Çocuğunuzu olumlu çevrelere ve faydalı gruplara yönlendirin.
• Çocuğunuza akran baskısına direnmeyi öğretin.
• Çocuğunuzun öz güven geliştirmesine destek olun.

Çocuğunuzun maruz kalabileceği akran baskısı karşısında tedbir alabilmeniz için…

• Akran baskısı, çocuğun yaşıtları ya da içinde bulunduğu grup tarafından bir şeyi yapmaya zorlanması ya da cesaretlendirilmesidir.
• Çocuğunuza “hayır” demeyi öğretin.
• Duygu ve düşüncelerini korkmadan ve açık yüreklilikle sizinle paylaşabileceği bir ortam oluşturun.
• Herhangi bir gruptan baskı gördüğünde veya istemediği bir davranışı yapmaya zorlandığında bunu sizinle veya öğretmenleriyle paylaşabileceği konusunda ona cesaret kazandırın.
• Çocuğunuzun davranışlarının sonuçlarını fark etmesini, davranışlarının sonucunda kendisine veya başkalarına verebileceği zararları düşünmesini teşvik edin.
• Çocuğunuza kısa ve uzun vadeli hedefler koyun.
• Onunla neden okula gittiği, okula gitmesinin esas amacının ne olduğu, ileride nasıl bir hayat hayal ettiği gibi esas amacına bağlanmasını kolaylaştıracak konuşmalar yapın.
• İstemediği veya yanlış olan şeylere karşı koyarak, yanlışa “hayır” diyerek güçlü olabileceğini, esas güçlü ve erdemli davranışın bu olduğunu ona öğretin.

Çocuğunuzun Madde Kullanıp Kullanmadığını Nasıl Anlayabilirsiniz?

Üç alandaki belirtilere dikkat ediniz:

• Fiziksel Belirtiler
• Davranışsal Belirtiler
• Psikolojik Belirtiler

ANCAK…

Kullanılan maddeye bağlı olarak farklı belirtiler olabileceğini unutmayınız. Bu üç alandaki bazı belirtileri gördüğünüzde, bu durumun başka bir sebepten kaynaklanıp kaynaklanmadığına emin olunuz.

Madde Kullananda Görülebilecek Bazı Fiziksel Belirtiler

• Gözlerde kızarıklık ve göz bebeklerinde büyüme
• Ani kilo kaybı
• Kusma veya iştahsızlık
• Uyku bozuklukları (aşırı uyuma, uyuyamama vb.)
• Sık sık burun kanaması
• Epilepsiye bağlı olmayan kasılma nöbetleri
• Fiziksel görünümde değişiklik
• Kişisel bakımı ihmal etme
• Hareketlerde dikkat çeken koordinasyon bozukluğu veya dengesizlik
• Alışılmadık bir ağız kokusu
• Vücutta veya ellerde istemsiz titreme
• Tutarsız veya geveleyerek konuşma
• Bitkinlik, dalgınlık
• Sinirlilik ve saldırganlık hâli

Madde Kullananda Görülebilecek Bazı Davranışsal Belirtiler

• Okula ve derslere karşı ilgide azalma
• Ders başarısında düşme
• Dikkat vermede yahut odaklanmada azalma
• Performans kaybı
• Okul dışındaki aktivitelere (hobiler, spor vb.) karşı ilgi azalması
• Arkadaşlardan veya öğretmenlerden gelen şikâyetler
• Harçlığının yetmediğinden şikâyetlenme
• Para kaybettiğini söyleme
• Evden değerli bir eşyanın eksilmesi
• Arkadaşlarından yahut çevresinden borç para alma
• Hırsızlık

Madde Kullananda Görülebilecek Bazı Davranışsal Belirtiler

• Kendini dış dünyadan izole etme, içine kapanma
• Şüpheli davranışlar sergileme
• Alkol ve uyuşturucuyla ilgili müziklere, gruplara, posterlere karşı ilgi artması
• Daha fazla özgürlük talep etmeye başlama
• Kapıları çarpma
• Göz kontağı kurmamaya çalışarak konuşma
• Agresif davranışlar
• Arkadaş grubunda veya her zaman gidilen mekânlarda bir değişiklik
• Gözlerdeki kızarıklığı saklamak için göz damlası, göz yaşı sıvısı kullanmaya başlama
• Suç işleme davranışı

Madde Kullananda Görülebilecek Bazı Psikolojik Belirtiler

• Kişilikte aniden ortaya çıkan, açıklanamayan değişiklikler
• Duygu durumunda ani değişimler, asabiyet, ani patlamalar veya nedensiz gülme gibi davranışlar
• Beklenmedik bir şekilde zaman zaman ortaya çıkan aşırı hareketlilik ve aktivite artışı
• Genel bir motivasyon eksikliği, odaklanma güçlüğü, dalgınlık veya uyuşukluk
• Herhangi bir sebebi olmaksızın korku duyma, içine kapanma, gerginlik yaşama veya aşırı şüphecilik

Fotoğraflar ve Grafik Çalışmaları

© kmiragaya, © fotomaximum, © Focus Pocus LTD, © vladimirfloyd, © Photographee.eu, © udra11,

© evgenyatamanenko, © whiteisthecolor, © baloon111, © determined, © lassedesignen, © Adam Gregor,

© stefanolunardi, © Igarts, © mizar_21984, © MediablitzImages, © Scott Griessel, © Elnur, © Gina Sanders,

© Rawpixel, © franci11, © igor, © Trueffelpix, © crazymedia, © CurvaBezier, © mikailain, �© ayelet_keshet, © Mikael Damkier, © Andreas Hilger – Fotolia.com

Bu sunu EDAM tarafından YEŞİLAY için hazırlanmıştır.