Adran E: Berfau

Uned 1

Termau Pwysig

Beth yw berfenw?

• Mae berfenw yn gwneud un peth yn unig, sef enwi'r weithred (action). Dydy berfenw ddim yn dweud wrthon ni pwy sy’n gwneud y weithred, na phryd.

• Gair sy’n disgrifio gweithred (rhywbeth sy’n cael ei wneud) ydy berfenw (verb-noun).

Beth yw berf?

• Mae berf (verb) yn rhoi mwy o wybodaeth i ni am y weithred (neu’r ferfenw). Mae berf yn dweud wrthon ni pwy sy’n gwneud y weithred, a phryd mae’n cael ei wneud – hynny yw, amser a person.

Beth yw berf?

Berfenw

Berf

cerdded

cerddaf i

neidio

rhedodd e

rhedeg

bwytwn ni

bwyta

neidioch chi

Ni sy’n bwyta, yn y presennol (present)

Fe oedd yn rhedeg, yn y gorffennol (past)

Fi sy’n cerdded, yn y presennol (present)

Chi oedd yn neidio, yn y gorffennol (past)

Amser a pherson y ferf

• Wrth i ni defnyddio berfau mae dau beth pwysig y mae’n rhaid i ni eu hystyried, felly, sef amser y ferf (pryd mae’r weithred yn digwydd) a pherson y ferf (pwy sy’n gwneud y weithred).

​

Pryd?

(amser)

​

Pwy?

(person)

Person y ferf

Y person cyntaf unigol

(first person singular)

Yr ail berson unigol

(second person singular)

​

Y trydydd person unigol –

gwrywaidd a benywaidd

(third person singular – masculine and feminine)

Y person cyntaf lluosog

(first person plural)

Y trydydd person lluosog

(third person singular – masculine and feminine)

​

Yr ail berson lluosog/ ffurfiol

(second person plural/ formal)

​

​

fi

ti

fe

hi

ni

chi

nhw

Pwy sy’n gwneud y weithred?

Amser y ferf

Yr amser presennol

(present tense)

Yr amser gorffennol

(past tense)

Yr amser dyfodol

(future tense)

• Mae amser y ferf (verb tense) yn cyfeirio at pryd mae’r weithred, neu’r ferfenw, yn cael ei gwneud. Mae sawl gwahanol amser (tense) y gallwn ni eu hystyried pan fyddwn ni’n defnyddio berfau. Dyma’r rhai mwyaf cyffredin a defnyddiol:

Yr amser amodol

(imperfect tense)

Yr Amser Presennol (present tense)

Yr amser presennol cadarnhaol

cwmpasog

(inconcise affirmative present tense)

Mae’n bwysig cofio bod ‘Bod’ yn ferfenw hefyd.

Rydyn ni’n rhedeg ‘Bod’ fel berf yn yr amser presennol cadarnhaol fel hyn:

Mae’n bwysig gwybod sut i redeg ‘Bod’ yn yr amser presennol cadarnhaol…

…yna gallwn ychwanegu berfenwau at y frawddeg hefyd…

cadarnhaol =

mae rhywbeth yn digwydd

cwmpasog =

ffordd hir o ddweud rhywbeth

Rydw i’n

Rwyt ti’n

Mae e’n

Mae hi’n

Rydych chi’n

Rydyn ni’n

Maen nhw’n

Mae Rhys/ Mae’r plant yn

‘Bod’

berfenw

+

cerdded

dawnsio

coginio

ysgrifennu

gwylio

eistedd

gwrando

nofio

Yr amser presennol cadarnhaol –

cwmpasog

(inconcise present tense affirmative)

Mae’r ffurf gwmpasog yn fwy anffurfiol (informal) ac fel hyn y byddwn ni’n siarad bob dydd, fel arfer.

Yr amser presennol cadarnhaol –

cryno

(concise affirmative present tense)

Gallwn ni hefyd ddefnyddio ffurf gryno (concise) berfau yn yr amser presennol hefyd.

cryno =

ffordd fer o ddweud rhywbeth

Rydw i’n cerdded

Ffurf gwmpasog y person cyntaf unigol (fi)

Ffurf gryno y person cyntaf unigol (fi)

Cerddaf

Rydw i’n bwyta

Bwytaf

Rydw i’n ysgrifennu

Ysgrifennaf

Rhedaf

Rydw i’n rhedeg

Rydw i’n credu

Credaf

Rydyn ni’n cerdded

Ffurf gwmpasog y person cyntaf lluosog (ni)

​

Ffurf gryno yr person cyntaf lluosog (ni)

Cerddwn

Rydyn ni’n bwyta

Bwytwn

Rydyn ni’n ysgrifennu

Ysgrifennwn

Rhedwn

Rydyn ni’n rhedeg

Rydyn ni’n credu

Credwn

Yr amser presennol cadarnhaol

cryno

(concise affirmative present tense)

Mae’r ffurf gryno yn fwy ffurfiol (formal) o lawer.

Yr Amser Presennol (present tense)

​

Yr amser presennol negyddol

cwmpasog

(inconcise negative present tense)

Rydyn ni’n rhedeg ‘Bod’ fel berf yn yr amser presennol

negyddol cwmpasog fel hyn:

negyddol =

dydy rhywbeth ddim yn digwydd

cwmpasog =

ffordd hir o ddweud rhywbeth

Dydw i ddim yn

Dwyt ti ddim yn

Dydy e ddim yn

Dydy hi ddim yn

Dydych chi ddim yn

Dydyn ni ddim yn

Dydyn nhw ddim yn

Dydy Rhys/ Dydy’r plant ddim yn

‘Bod’

berfenw

cerdded

dawnsio

coginio

ysgrifennu

gwylio

eistedd

gwrando

nofio

Yr amser presennol negyddol

cwmpasog

(inconcise negative present tense)

Yr amser presennol negyddol

cryno

(concise negative present tense)

negyddol =

dydy rhywbeth ddim yn digwydd

Dydw i ddim yn cerdded

Ffurf gwmpasog y person cyntaf unigol (fi)

Ffurf gryno y person cyntaf unigol (fi)

Cherddaf i ddim

Fwytaf i ddim

Ysgrifennaf i ddim

Redaf i ddim

cryno =

ffordd fer o ddweud rhywbeth

Chredaf i ddim

Dydw i ddim yn bwyta

Dydw i ddim yn ysgrifennu

Dydw i ddim yn rhedeg

Dydw i ddim yn credu

Yr Amser Presennol (present tense)

​

Yr amser presennol gorchmynnol

(imperative present tense)

Rydyn ni’n defnyddio berfau gorchmynnol wrth orchymyn (command - dweud wrth rywun) i wneud rhywbeth. Dyma sut mae defnyddio ffurf orchmynnol y ferf yn yr amser presennol os ydych yn siarad â’r person cyntaf unigol (first person singular):

Ffonio

Ysgrifennu

Gweithio

Stopio

Dihuno

Neidio

Cysgu

Berfenw:

Ffurf orchmynnol:

Ffonia

Ysgrifenna

Gweithia

Stopia

Dihuna

Neidia

Cysga

Gyda’r person cyntaf unigol, mae ‘-a’ yn cael ei ychwanegu ar ddiwedd bôn y ferf (verb stem - lle mae’r ferfenw yn rhannu):

Ffonio – ffoni/ - ffonia

Fel arfer, mae ebychnod (!) yn dilyn y ferf orchmynnol naill ai yn syth, neu ar ddiwedd y frawddeg, er mwyn dangos mai gorchymyn ydyw, e.e.

Neidia!

Neidia, Ceri, Nawr!

Gan amlaf, berfenwau sy’n gorffen gydag –i, -io neu –u yw’r ffurfiau gorchmynnol.

Y person cyntaf unigol (first person singular)

Yr Amser Presennol (present tense)

​

Rydyn ni’n defnyddio berfau gorchmynnol wrth orchymyn (command - dweud wrth rywun) i wneud rhywbeth. Dyma sut mae defnyddio ffurf orchmynnol y ferf yn yr amser presennol os ydych yn siarad â’r person cyntaf lluosog (first person plural):

Ffonio

Ysgrifennu

Gweithio

Stopio

Dihuno

Neidio

Cysgu

Berfenw:

Ffurf orchmynnol:

Gyda’r person cyntaf lluosog, mae ‘-wch’ yn cael ei ychwanegu ar ddiwedd bôn y ferf (verb stem - lle mae’r ferfenw yn rhannu):

Ffonio – ffoni/ - ffoniwch

Fel arfer, mae ebychnod (!) yn dilyn y ferf orchmynnol naill ai yn syth, neu ar ddiwedd y frawddeg, er mwyn dangos mai gorchymyn ydyw, e.e.

Neidia!

Neidia, Ceri, Nawr!

Gan amlaf, berfenwau sy’n gorffen gydag –i, -io neu –u yw’r ffurfiau gorchmynnol.

Y person cyntaf lluosog (first person plural)

Ffoniwch

Ysgrifennwch

Gweithiwch

Stopiwch

Dihunwch

Neidiwch

Cysgwch

Yr Amser Presennol (present tense)

​

Yr amser presennol gorchmynnol

(imperative present tense)

Yr Amser Gorffennol (past tense)

Yr amser gorffennol cadarnhaol

cwmpasog

(inconcise affirmative past tense)

Mae’n bwysig cofio bod ‘Bod’ yn ferfenw hefyd.

Rydyn ni’n rhedeg ‘Bod’ fel berf yn yr amser gorffennol cadarnhaol cwmpasog fel hyn:

Mae’n bwysig gwybod sut i redeg ‘Bod’ yn yr amser gorffennol cadarnhaol…

…yna gallwn ychwanegu berfenwau at y frawddeg hefyd…

cadarnhaol =

mae rhywbeth yn digwydd

cwmpasog =

ffordd hir o ddweud rhywbeth

Roeddwn i’n

Roeddet ti’n

Roedd e’n

Roedd hi’n

Roeddech chi’n

Roedden ni’n

Roedden nhw’n

Roedd Rhys/ Roedd y plant yn

‘Bod’

berfenw

+

cerdded

dawnsio

coginio

ysgrifennu

gwylio

eistedd

gwrando

nofio

Yr amser gorffennol cadarnhaol –

cwmpasog

(inconcise affirmative past tense)

Gallwn ni hefyd ddefnyddio ffurf gryno (concise) berfau yn yr amser gorffennol, e.e.

cryno =

ffordd fer o ddweud rhywbeth

Roeddwn i wedi cerdded

Ffurf gwmpasog

Ffurf gryno

Cerddaist ti

Roeddet ti wedi cerdded

Yr amser gorffennol cadarnhaol

cryno

(concise affirmative past tense)

Roedd e/hi wedi cerdded

Roedden ni wedi cerdded

Roeddech chi wedi cerdded

Roedden nhw wedi cerdded

Cerddais i

Cerddodd e/ hi

Cerddon ni

Cerddoch chi

Cerddon nhw

Mae berfau rheolaidd (regular verbs) yn dilyn y patrwm hwn:

Mae pedair berf afreolaidd (irregular) sydd ddim yn dilyn y patrwm wrth eu newid i amser gorffennol cadarnhaol cryno y ferf.

cryno =

ffordd fer o ddweud rhywbeth

Yr amser gorffennol cadarnhaol

cryno

(concise affirmative past tense)

mynd

cael

dod

gwneud

Es i

Est ti

Aeth e

Aeth hi

Aeth y plant

Aethom ni

(Aethon ni)

Aethoch chi

Aethon nhw

Nid yw pob berf yn dilyn y patrwm rheolaidd (regular). Dyma sut mae rhedeg y ferfenw MYND …

Yr amser gorffennol cadarnhaol –

cryno

(concise affirmative past tense)

mynd

Cefais i / ces i

Cefaist ti / cest ti

Cafodd e

Cafodd hi

Cafodd y plant

Cawsom ni

(Cawson ni)

Cawsoch chi

Caswon nhw

Nid yw pob berf yn dilyn y patrwm rheolaidd (regular). Dyma sut mae rhedeg y ferfenw CAEL …

Yr amser gorffennol cadarnhaol –

cryno

(concise affirmative past tense)

cael

Nid yw pob berf yn dilyn y patrwm rheolaidd (regular). Dyma sut mae rhedeg y ferfenw DOD…

Yr amser gorffennol cadarnhaol –

cryno

(concise affirmative past tense)

Des i

Dest ti

Daeth e

Daeth hi

Daeth y plant

Daethom ni

(Daethon ni)

Daethoch chi

Daethon nhw

dod

Nid yw pob berf yn dilyn y patrwm rheolaidd (regular). Dyma sut mae rhedeg y ferfenw GWNEUD…

Yr amser gorffennol cadarnhaol –

cryno

(concise affirmative past tense)

Gwnes i

Gwnest ti

Gwnaeth e

Gwnaeth hi

Gwnaeth y plant

Gwnaethom ni

(Gwnaethon ni)

​

Gwnaethoch chi

Gwnaethon nhw

gwneud

Berfau rheolaidd y gorffennol: ffurf gwmpasog negyddol

(inconcise negative regular past tense verbs)

Yr Amser Gorffennol (past tense)

Rydyn ni’n rhedeg ‘Bod’ fel berf yn yr amser presennol negyddol fel hyn:

negyddol =

doedd rhywbeth ddim yn digwydd

cwmpasog =

ffordd hir o ddweud rhywbeth

Roeddwn i

Roeddet ti

Roedd e/ Roedd hi

Roeddech chi

Roedden ni

Roedden nhw

Roedd Rhys/ Roedd y plant

Cadarnhaol

Negyddol

Doedd e ddim/ Doedd hi ddim

​

Doeddwn i ddim

Doeddet ti ddim

Doeddech chi ddim

Doedd Rhys/ Doedd y plant ddim

Doedden ni ddim

Doedden nhw ddim

‘Bod’ yn yr Amser Gorffennol Negyddol

Doeddwn i ddim

Doeddet ti ddim

Doedd e ddim

Doedd hi ddim

Doeddech chi ddim

Doedden ni ddim

Doedden nhw ddim

Doedd Rhys/ Doedd y plant ddim

‘Bod’

berfenw

+

cerdded

dawnsio

coginio

ysgrifennu

gwylio

eistedd

gwrando

nofio

yn/wedi

yn/wedi

yn/wedi

yn/wedi

yn/wedi

yn/wedi

yn/wedi

yn/wedi

Cherddais i ddim

Cherddaist ti ddim

Cherddodd e ddim

Cherddodd hi ddim

Cherddodd y plant ddim

Cherddon ni ddim

Cherddoch chi ddim

Cherddon nhw ddim

​

​

Wrth ddefnyddio’r ffurf negyddol mae’r ferf yn treiglo’n feddal - e.e Cherddais i ddim.

Berfau rheolaidd y gorffennol: ffurf

gryno negyddol

(inconcise negative regular past tense verbs)

Yr Amser Gorffennol (past tense)

Doedd e ddim/ Doedd hi ddim

​

Doeddet ti ddim

Doeddech chi ddim

Doedd Rhys/ Doedd y plant ddim

Doedden ni ddim

Doedden nhw ddim

Doeddwn i ddim

Ffurf negyddol gwmpasog

Ffurf negyddol gryno

Gallwn ni hefyd ddefnyddio ffurf gryno (concise) berfau yn yr amser gorffennol negyddol hefyd, e.e.

P

T

C

B

D

G

Ll

M

Rh

Ph

Th

Ch

F

Dd

- (diflannu)

L

F

R

(plymio) = Phlymiodd e ddim

(teithio) = Theithiais i ddim

(cogino) = Choginion nhw ddim

(bwyta) = Fwytoch chi ddim

(darllen) =Ddarllenais i ddim

(gweld) = welon ni ddim

(llwyddo) = lwyddaist ti ddim

(meddwl) = feddylioch chi ddim

(rhedeg) = redaist ti ddim

Rheol dreiglo

Mae berfau yn treiglo’n feddal wrth gael eu negyddu yn yr amser gorffennol cryno:

Berfau rheolaidd y gorffennol: ffurf

gryno negyddol

(inconcise negative regular past tense verbs)

Yr Amser Dyfodol (future tense)

Mae’n bwysig cofio bod ‘Bod’ yn ferfenw hefyd.

Rydyn ni’n rhedeg ‘Bod’ fel berf yn yr amser dyfodol fel hyn:

Byddaf i

Byddi di

Bydd e/ Bydd hi

Byddwch chi

Byddwn ni

Byddan nhw

Bydd Rhys/ Bydd y plant

y dyfodol =

rhywbeth sy’n mynd i ddigwydd

Byddaf i’n

Byddi di’n

Bydd e’n

Bydd hi’n

Byddwch chi’n

Byddwn ni’n

Byddan nhw’n

Bydd Rhys/ Bydd y plant yn

‘Bod’

berfenw

+

cerdded

dawnsio

coginio

ysgrifennu

gwylio

eistedd

gwrando

nofio

Rhedeg ‘Bod’ yn yr amser dyfodol:

Rydyn ni’n defnyddio ffurf amodol berfau os oes amod

(condition) yn y frawddeg.

Dyma’r ffurfiau amodol mwyaf cyffredin:

Yr Amodol (conditional tense)

Wrth greu brawddeg gyda’r amodol mae’n bwysig cael berf amodol yn ail ran y frawddeg, e.e.

Yr Amodol (conditional tense)

​

Pe bai hi’n braf yfory, gallwn i fynd am dro i’r traeth.

​

Pe baet ti’n gweithio’n galed, dylet ti gael marciau llawn yn y prawf.

Pe baech chi’n fodlon, hoffwn i ddod draw i’ch gweld chi heno.