2 of 25

Дәрістің мақсаты

Бизнес-үдеріс ұғымын, оның элементтері мен түрлерін түсіндіру. Бизнес-үдерістерді модельдеу нотацияларымен (IDEF0, BPMN) және талдау әдістерімен таныстыру. Басқарушылық шешімді формализациялау, яғни оны мақсат функциясы, айнымалылар мен шектеулер түрінде математикалық модельге көшіру тәсілдерін қарастыру.

3 of 25

Дәріс жоспары

1. Бизнес-үдеріс ұғымы және элементтері

2. Бизнес-үдерістерді модельдеу әдістемелері

3. Бизнес-үдерістерді талдау әдістері мен көрсеткіштері

4. Басқарушылық шешімдерді формализациялау

4 of 25

Бизнес-үдеріс ұғымы және элементтері

5 of 25

Бизнес-үдеріс дегеніміз не?

Бизнес-үдеріс - кірісті тұтынушы үшін құндылығы бар нәтижеге түрлендіретін өзара байланысты әрекеттер тізбегі
Әр үдерістің иесі, басталу және аяқталу нүктелері болады
Үдеріс ресурстарды тұтынады және өлшенетін нәтиже береді
Үдерістік тәсіл ұйымды функционалдық бөлімдер емес, үдерістер жиынтығы ретінде қарастырады

6 of 25

Бизнес-үдерістің элементтері

Кіріс: шикізат, ақпарат

Үдеріс: әрекеттер тізбегі

Шығыс: өнім, қызмет

Тұтынушы

Басқару (ережелер, стандарттар) мен ресурстар (персонал, жабдық, ақпараттық жүйелер) - үдерістің міндетті элементтері.

7 of 25

Бизнес-үдерістердің түрлері

Түрі	Мазмұны	Мысал
Негізгі	Тұтынушы үшін тікелей құндылық жасайды	Өндіріс, сату
Қамтамасыз етуші	Негізгі үдерістерді ресурспен қамтиды	Кадр, IT, жабдықтау
Басқарушы	Жоспарлау, бақылау, үйлестіру	Бюджеттеу, стратегия
Даму	Үдерістер мен өнімдерді жетілдіру	Инновация, R&D

8 of 25

Бизнес-үдерістерді модельдеу әдістемелері

9 of 25

Модельдеу нотациялары

Нотация	Ерекшелігі
IDEF0	Функционалдық модель: кіріс, шығыс, басқару, механизм
BPMN 2.0	Оқиғалар, әрекеттер, шлюздер; халықаралық стандарт
EPC	Оқиғалық-үдерістік тізбек (ARIS әдістемесі)
DFD	Деректер ағындарының диаграммасы

10 of 25

IDEF0 функционалдық блогы

Функция (А0)

Тапсырысты өңдеу

Кіріс: клиент тапсырысы

Шығыс: жөнелтілген тауар

Басқару: ережелер, стандарттар

Механизм: персонал, ERP-жүйе

ICOM принципі: Input (кіріс), Control (басқару), Output (шығыс), Mechanism (механизм).

11 of 25

AS-IS және TO-BE модельдері

AS-IS («қалай бар»)

Үдерістің ағымдағы күйі; кемшіліктер мен «тар орындарды» анықтауға арналған

TO-BE («қалай болуы керек»)

Үдерістің жақсартылған күйі; ұсынылған басқарушылық шешімдердің нәтижесін көрсетеді

AS-IS пен TO-BE модельдерін салыстыру өзгерістердің әсерін (уақыт, құн, сапа) сандық бағалауға мүмкіндік береді.

12 of 25

Мысал: тапсырысты өңдеудегі шешім нүктесі

Тауар қоймада бар ма?

Жоқ

Иә

Жеткізушіге тапсырыс

Тауарды жөнелту

BPMN-де мұндай тармақталу шлюз (gateway) арқылы бейнеленеді; әр тармақтың уақыты мен құны жеке талданады.

13 of 25

Бизнес-үдерістерді талдау әдістері мен көрсеткіштері

14 of 25

Үдерістің негізгі көрсеткіштері

Көрсеткіш	Мәні
Цикл уақыты	Үдерістің басынан аяғына дейінгі уақыт
Үдеріс құны	Барлық ресурстарға жұмсалған шығын
Өнімділік	Уақыт бірлігіндегі нәтиже саны
Ақау деңгейі	Талапқа сай емес нәтижелердің үлесі
Тұтынушының қанағаттануы	Клиенттің бағалауы, қайталанған тапсырыстар

15 of 25

Парето талдауы: жеткізудегі кешігу себептері

Парето принципі (80/20): себептердің шағын бөлігі нәтиженің басым бөлігін тудырады.

Мұнда алғашқы үш себеп кешігулердің 85%-ын құрайды - басқарушылық шешімдер ең алдымен соларға бағытталуы тиіс.

16 of 25

Бизнес-үдерістерді талдау әдістері

SWOT-талдау

Күшті және әлсіз жақтар, мүмкіндіктер мен қауіптер

Парето (ABC) талдауы

Негізгі себептерді анықтау

Исикава диаграммасы

Себеп пен салдар байланысын талдау

Бенчмаркинг

Үздік тәжірибемен салыстыру

17 of 25

Басқарушылық шешімдерді формализациялау

18 of 25

Шешімді формализациялау дегеніміз не?

Формализациялау - сөзбен сипатталған басқару мәселесін математикалық модельге көшіру
Модель мақсат функциясынан, басқарылатын айнымалылардан және шектеулерден тұрады
Формализацияланған есепті компьютерде (Python, Excel, Power BI) шешуге болады
Модель баламаларды объективті түрде салыстыруға мүмкіндік береді

19 of 25

Формализациялау кезеңдері

Мәселені сипаттау

Айнымалыларды анықтау

Мақсат функциясы

Шектеулерді құру

Шешу және талдау

20 of 25

Шешім қабылдау есебінің жалпы моделі

F(x) → max (min), x ∈ D

x = (x₁, …, x_n) - басқарылатын айнымалылар (шешім)
F(x) - мақсат функциясы: пайда, шығын, уақыт және т.б.
D - шектеулермен анықталған мүмкін шешімдер жиыны
g_i(x) ≤ b_i - ресурс, сұраныс, технологиялық шектеулер

21 of 25

Мысал: өндірістік бағдарламаны формализациялау

Ресурс	A өнімі (x₁)	B өнімі (x₂)	Қор
Станок уақыты, сағ	2	1	100
Шикізат, кг	1	2	80
Пайда, мың тг/дана	30	20	-

Модель: 30x₁ + 20x₂ → max; 2x₁ + x₂ ≤ 100; x₁ + 2x₂ ≤ 80; x₁, x₂ ≥ 0.

Шешім: x₁ = 40, x₂ = 20, максималды пайда 1600 мың тг.

22 of 25

Қорытынды

1. Бизнес-үдеріс - кірісті тұтынушы үшін құнды нәтижеге айналдыратын әрекеттер тізбегі

2. IDEF0 және BPMN нотациялары үдерістің AS-IS және TO-BE модельдерін құруға мүмкіндік береді

3. Үдеріс уақыт, құн, өнімділік және сапа көрсеткіштері бойынша талданады

4. Формализациялау шешімді мақсат функциясы мен шектеулер түрінде өрнектеп, оны сандық әдістермен шешуге жол ашады

23 of 25

Бақылау сұрақтары

1. Бизнес-үдеріс дегеніміз не және оның элементтері қандай?

2. IDEF0 нотациясындағы ICOM принципін түсіндіріңіз.

3. AS-IS және TO-BE модельдерінің мақсаты қандай?

4. Парето талдауы басқарушылық шешім қабылдауда қалай қолданылады?

5. Шешім қабылдау есебін формализациялаудың кезеңдерін атаңыз.

24 of 25

Әдебиеттер

1. Бусов В.И., Лябах Н.Н., Саткалиева Т.С., Таспенова Г.А. Теория и практика принятия управленческих решений. - М.: Юрайт, 2024.

2. Трофимова Л.А., Трофимов В.В. Методы принятия управленческих решений. - М.: Юрайт, 2024.

3. Liu S., Zaraté P. et al. (eds.). Decision Support Systems XIII. - Cham: Springer, 2023.

1 of 25