श्रीः योगिनां केन्बरासंस्कृतवर्गः�२८.०४.२०२२�मण्डलम् ३, सूक्तम् ६२, ऋक् १०�तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि । �धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥�

1

भूर्भुवः सुवः महः - तैत्तिरीयोपनिषत्

2

ॐ भूः पुनातु शिरसि। ॐ भुवः पुनातु नेत्रयोः। ॐ स्वः पुनातु कण्ठे। ॐ महः पुनातु हृदये। ॐ जनः पुनातु नाभ्याम्। ॐ तपः पुनातु पादयोः। ॐ सत्यं पुनातु पुनः शिरसि। ॐ खं ब्रह्म पुनातु सर्वत्र।

मन्त्राः

प्रा॒तर॒ग्निं प्रा॒तरिन्द्रं॑ हवामहे प्रा॒तर्मि॒त्रावरु॑णा प्रा॒तर॒श्विना॑ ।�प्रा॒तर्भगं॑ पू॒षणं॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिं॑ प्रा॒तः सोम॑मु॒त रु॒द्रं हु॑वेम ॥ मण्डलम् ७, सूक्तम् ४१, ऋक् १

अ॒ग्निमी॑ळे पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज॑म्।

होता॑रं रत्न॒धात॑मम्॥ मण्डलम् १, सूक्तम् १, ऋक् १

अ॒ग्निः पूर्वे॑भि॒र्ऋषि॑भि॒रीड्यो॒ नूत॑नैरु॒त ।

स दे॒वाँ एह व॑क्षति ॥ मण्डलम् १, सूक्तम् १, ऋक् २

3

अथ आचमनमन्त्रः अङ्गस्पर्शमन्त्राः

शं नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒ आपो॑ भवन्तु पी॒तये॑ ।�शं योर॒भि स्र॑वन्तु नः ॥ मण्डलम् १०, सूक्तम् ९, ऋक् ४

ॐ वाक् वाक्। ॐ प्राणः प्राणः। ॐ चक्षुश्चक्षुः। ॐ श्रोत्रं श्रोत्रम्। ॐ नाभिः। ॐ हृदयम्। ॐ कण्ठः। ॐ शिरः। ॐ बाहुभ्यां यशोबलम्। ॐ करतलकरपृष्ठे।

ॐ भूः पुनातु शिरसि। ॐ भुवः पुनातु नेत्रयोः। ॐ स्वः पुनातु कण्ठे। ॐ महः पुनातु हृदये। ॐ जनः पुनातु नाभ्याम्। ॐ तपः पुनातु पादयोः। ॐ सत्यं पुनातु पुनः शिरसि। ॐ खं ब्रह्म पुनातु सर्वत्र।

ॐ भूः। ॐ भुवः। ॐ स्वः। ॐ महः। ॐ जनः। ॐ तपः। ॐ सत्यम्।

4

अथ अघमर्षणमन्त्राः - मण्डलम् १०, सूक्तम् १९०

ऋ॒तं च॑ स॒त्यं चा॒भी॑द्धा॒त्तप॒सोऽध्य॑जायत ।�ततो॒ रात्र्य॑जायत॒ ततः॑ समु॒द्रो अ॑र्ण॒वः ॥१॥

स॒मु॒द्राद॑र्ण॒वादधि॑ संवत्स॒रो अ॑जायत ।

अ॒हो॒रा॒त्राणि॑ वि॒दध॒द्विश्व॑स्य मिष॒तो व॒शी ॥२॥

सू॒र्या॒च॒न्द्र॒मसौ॑ धा॒ता य॑थापू॒र्वम॑कल्पयत् ।

दिवं॑ च पृथि॒वीं चा॒न्तरि॑क्ष॒मथो॒ स्वः॑ ॥३॥

​

5

मनसापरिक्रमामन्त्राः।

6

प्राची॒ दिग॒ग्निरधि॑पतिरसि॒तो र॑क्षि॒तादि॒त्या इष॑वः। तेभ्यो॒ नमोऽधि॑पतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः ॥अथर्ववेदः काण्डः ३ सूक्तम् २७ मन्त्रः १॥

दक्षि॑णा॒ दिगिन्द्रो॑ऽधिपति॒स्तिर॑श्चिराजी रक्षि॒ता पि॒तर॒ इष॑वः। तेभ्यो॒ नमो॑ऽधिपतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः॥२७.२॥

प्र॒तीची॒ दिग्वरु॒णोऽधि॑पतिः॒ पृदा॑कू रक्षि॒तान्न॒मिष॑वः। तेभ्यो॒ नमो॑ऽधिपतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः ॥२७.३॥

मनसापरिक्रमामन्त्राः।

7

उदी॑ची॒ दिक्सोमोऽधि॑पतिः स्व॒जो र॑क्षि॒ताशनि॒रिष॑वः। तेभ्यो॒ नमो॑ऽधिपतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः॥२७.४॥

ध्रु॒वा दिग्विष्णु॒रधि॑पतिः क॒ल्माष॑ग्रीवो रक्षि॒ता वी॒रुध॒ इष॑वः। तेभ्यो॒ नमो॑ऽधिपतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः॥२७.५॥

ऊ॒र्ध्वा दिग्बृह॒स्पति॒रधि॑पतिः श्वि॒त्रो र॑क्षि॒ता व॒र्षमिष॑वः। तेभ्यो॒ नमो॑ऽधिपतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः॥२७.६॥

उपस्थानमन्त्राः।

8

उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ ज्योति॒ष्पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम्।

दे॒वं दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम्॥ऋग्वेदः १.५०.१०॥

उदु॒ त्यं जा॒तवे॑दसं दे॒वं व॑हन्ति के॒तवः॑ ।

दृ॒शे विश्वा॑य॒ सूर्य॑म् ॥ऋग्वेदः १.५०.१॥

चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒दनी॑कं॒ चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः ।

आप्रा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षं॒ सूर्य॑ आ॒त्मा जग॑तस्त॒स्थुष॑श्च॥मण्डलम् १, सूक्तम् ११५, ऋक् १॥

​

गायत्रीमन्त्रः समर्पणमन्त्रः।

9

ॐ भूर्भुवः स्वः। तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि । �धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥ ऋ॰ ३.६२.१०॥

हे ईश्वर दयानिधे भवत्कृपयाऽनेन जपोपासनादि कर्मणा धर्मार्थ काममोक्षाणां सद्यः सिद्धिर्भवेन्नः।

नमस्कारमन्त्रः।

10

नमः॑ शम्भ॒वाय॑ च मयोभ॒वाय॑ च॒ नमः॑ शङ्क॒राय॑ च मयस्क॒राय॑ च॒ नमः॑ शि॒वाय॑ च शि॒वत॑राय च॥ यजु॰ १६.४१ ॥

स्वर सहित पद पाठ

नमः॑। श॒म्भ॒वायेति॑ शम्ऽभ॒वाय॑। च॒। म॒यो॒भ॒वायेति॑ मयःऽभ॒वाय॑। च॒। नमः॑। श॒ङ्क॒रायेति॑ शम्ऽक॒राय॑। च॒। म॒य॒स्क॒राय॑। म॒यः॒क॒रायेति॑ मयःऽक॒राय॑। च॒। नमः॑। शि॒वाय॑। च॒। शि॒वत॑रा॒येति॑ शि॒वऽत॑राय। च॒ ॥यजु॰ १६.४१ ॥

पदार्थः (दयानन्द सरस्वती) -�(नमः) सत्करणम् (शम्भवाय) यः शं सुखं भावयति तस्मै परमेश्वराय सेनाधीशाय वा, अत्रान्तर्भावितो ण्यर्थः। (च) (मयोभवाय) मयः सुखं भवति यस्मात् तस्मै (च) (नमः) सत्करणम् (शङ्कराय) यः सर्वेषां सुखं करोति तस्मै (च) (मयस्कराय) यः सर्वेषां प्राणिनां मयः सुखं करोति तस्मै (च) (नमः) सत्करणम् (शिवाय) मङ्गलकारिणे (च) (शिवतराय) अतिशयेन मङ्गलस्वरूपाय (च)॥४१॥

ईश्वरस्तुतिप्रार्थनोपासनामन्त्राः

11

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् ।

स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ऋ॰ १०.१२१.१॥

य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒ विश्व॑ उ॒पास॑ते प्र॒शिषं॒ यस्य॑ दे॒वाः ।

यस्य॑ छा॒यामृतं॒ यस्य॑ मृ॒त्युः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ऋ॰ १०.१२१.२॥

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ ।

य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पदः॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ऋ॰ १०.१२१.३॥

येन॒ द्यौरु॒ग्रा पृ॑थि॒वी च॑ दृ॒ळ्हा येन॒ स्व॑: स्तभि॒तं येन॒ नाकः॑ ।

यो अ॒न्तरि॑क्षे॒ रज॑सो वि॒मानः॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ऋ॰ १०.१२१.५॥

प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ जा॒तानि॒ परि॒ ता ब॑भूव ।

यत्का॑मास्ते जुहु॒मस्तन्नो॑ अस्तु व॒यं स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥ऋ॰ १०.१२१.१०॥

स नो॒ बन्धु॑र्जनि॒ता स वि॑धा॒ता धामा॑नि वेद॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑।

यत्र॑ दे॒वाऽ अ॒मृत॑मानशा॒नास्तृ॒तीये॒ धाम॑न्न॒ध्यैर॑यन्त॥यजु॰ ३२.१०॥

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान् ।�यु॒यो॒ध्यस्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒ भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑उक्तिं विधेम॥ऋ॰ १.१८९.१॥

अथ आचमनमन्त्राः (तै॰ आ॰ १०.२२.३५)

12

ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा॥१॥

ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहाः॥२॥

ॐ सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतां स्वाहा॥३॥

उपस्तरणम् असि – स्तरणम् स्तृञ् आच्छादने स्वादिः, उभयपदी, सकर्मकः, अनिट्  (to cover, to eclipse, to spread, to expand)  अपिधानम् आच्छादनम्।

श्रिञ् सेवायाम् (भ्वादिः उभयपदी सकर्मकः सेट्) – श्रयताम् लोट्॰ प्र॰ एक॰ आत्मनेपदी।

इन्द्रियस्पर्शमन्त्राः।

13

ॐ वाङ् म आस्येऽस्तु। ॐ नसोर्मे प्राणोऽस्तु। ॐ अक्ष्णोर्मे चक्षुरस्तु। ॐ कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु। ॐ बाह्वोर्मे बलमस्तु। ॐ उर्वोर्म ओजोऽस्तु। ॐ अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु।

ओजस्, क्ली, दीप्तिः अवष्टम्भः प्रकाशः बलम् इति मेदिनी।

रिषँ हिंसायाम् – अरिष्टानि अक्षतानि अक्षुण्णानि अविनष्टानि।

तनूः शरीरम्, तन्वा तृतीयाविभक्तिः एकवचनम्।