examentraining Latijn 2024

1

examentraining Latijn 2024

2

Hoofdstuk 3: de eigenschappen van Hannibal (NL)

De tweede Punische oorlog is de meest gedenkwaardige oorlog. De sterkste legers ooit, imponerende oorlogsstrategie, wisselvallig oorlogsverloop, winnaars in het grootste gevaar, sterke wederzijdse haatgevoelens. Rome is geïrriteerd omdat een overwonnen volk “zomaar ineens” de wapens opneemt, Carthago omdat het arrogant en vernederend behandeld wordt.

De kleine Hannibal heeft aan zijn vader Hamilcar moeten zweren dat hij de Romeinen altijd als vijanden zou beschouwen. Zweert hij dat, dan mag het manneke met papa mee naar Spanje. Vechten. Het is dan 237. Het verlies van Sicilië en Sardinië heeft Carthago diep gekwetst. Hamilcar wil wraak en breidt daarom zijn macht in Spanje uit. De doorsteek naar Italië kan lang of kort op zich laten wachten, maar zal komen. Alleen sterft Hamilcar in 229/228. Zijn schoonzoon Hasdrubal volgt hem op. Met Hasdrubal (de zwager van Hannibal, niet zijn broer) maakt Rome in 226/225 afspraken over de Ebro als grens van de invloedssfeer, zowel voor Rome als voor Carthago. Saguntum, ruim ónder de Ebro, mag als bufferstaat zijn vrijheid (en bondgenootschap met Rome) behouden. Zo luidt in ieder geval Livius’ interpretatie van het Ebro-verdrag. Het verdrag heeft in feite juist geen bepaling over de vrijheid van Saguntum bevat.

Hasdrubal benoemt na een aantal jaar Hannibal in 221 tot zijn opvolger als bevelhebber van het Carthaagse leger in Spanje. De tocht naar het noorden kan beginnen.

examentraining Latijn 2024

3

Hoofdstuk 3: de eigenschappen van Hannibal (LA)

Het is dus 221. Spanje. Livus beschrijft, vanuit zijn perspectief van Romein, de Carthaagse vijand van twee eeuwen eerder. Hannibal is ongeveer 26 en wordt door zijn soldaten op handen gedragen. Dat komt niet doordat hij een zoon is van de populaire Hamilcar of nogal op zijn vader lijkt, maar door eigen verdiensten. Livius somt een aantal kwaliteiten van de jonge Hannibal op. Moed, vindingrijkheid, geen moeite met gehoorzamen, ook niet met leiden. Matiging van zijn behoeftes, eenvoudig, onopvallend uiterlijk. Kan tegen een stootje. Er klinkt impliciet bewondering in Livius’ beschrijving door.

Livius somt ook, zoals het een goed historiograaf past, de slechte eigenschappen van Hannibal op. Wreedheid, geen respect voor heilige zaken, geen angst voor goden, onbetrouwbaarheid in afspraken, leugenachtigheid, geen geweten.

We komen in latere hoofdstukken nog een paar van deze slechte eigenschappen tegen.

examentraining Latijn 2024

4

Hoofdstuk 3: de inname van Saguntum (NL)

Na de beschrijving van het personage Hannibal vertelt Livius over Hannibals omzichtige aanval op Saguntum. Eerst valt hij andere gebieden onder de Ebro aan en wekt voor de Romeinen de indruk dat hij zich aan de afspraken zal houden. Saguntum voelt nattigheid en roept alvast de hulp in van Rome. Livius vermeldt dat er Romeinse gezanten komen, maar dit is -ook weer- historisch onjuist. Livius gaat verder: de delegatie uit Rome wil Hannibal ter verantwoording roepen, maar die reageert niet. De Romeinse delegatie gaat door naar Carthago, waar Hanno wel mee had willen werken aan het uitleveren van Hannibal. Alleen wordt zijn voorstel verworpen. Hannibal moet zelf de belegering van Saguntum even staken, maar ook zonder hem gaat de aanval door. Maharbal, zoon van Himilco (in de Carthaagse senaat voorstander van oorlog met Rome) verovert een gedeelte van Saguntum. Dan komen Alco (Saguntijn) en Alorcus (Spanjaard) namens Saguntum de Carthagers een vredesvoorstel doen. Alco smeekt Hannibal, alweer terug, om Saguntum te sparen, maar die weigert. Alco blijft vervolgens bij Hannibal. Alorcus, aan Carthaagse kant, wel bevriend met Saguntijnse notabelen, spreekt het volk van Saguntum toe: alleen dán kan er vrede gesloten worden, alleen dán kunnen hun vrouwen en kinderen door Hannibal gespaard worden als de Saguntijnen al hun bezittingen aan Hannibal laten. De Saguntijnen geven gehoor aan Alorcus en werpen al hun kostbaarheden in een groot vuur, inclusief zichzelf. Drama ten top. Hannibal laat alle mannen in de stad vermoorden en Saguntum valt hierna snel in handen van de Puniërs. De buit is enorm. In Rome hoort men van de val van Saguntum. Paniek alom. De consul Publius Cornelius Scipio krijgt Spanje toegewezen, de andere consul Noord-Afrika en Sicilië. Opnieuw gaat een delegatie van Rome naar Carthago: had Hannibal Saguntum op bevel van Carthago ingenomen? Er ontstaat gekissebis over de status van het Ebro-verdrag. Door de provocerende woorden van de Carthaagse senaat verklaart Rome officieel de oorlog aan Carthago.

examentraining Latijn 2024

5

Hoofdstuk 4: de tocht over de Alpen (NL)

Hannibal heeft Saguntum ingenomen en is daarna eerst zuidwaarts naar Carthago Nova gegaan, zijn grote winterkwartier. Na het versterken van Afrika (tegen een Romeinse inval vanuit Sicilië), het toewijzen van Spanje aan Hasdrubal en een zijwaartse beweging naar het westen, naar Cádiz, trekt hij begin 218, opnieuw via Carthago Nova, langs de oostkust van Spanje noordwaarts. Naast soldaten heeft hij ook een aantal olifanten bij zich. Hij steekt in de zomer van 218 de rivier de Ebro over, waarmee hij het verdrag schendt dat tussen Rome en Carthago bestond, althans volgens Rome. De Carthaagse invloedsfeer bestrijkt het gebied ten zuiden van de Ebro. Een kleine schermutseling bij de Rhône tussen 300 ruiters van Scipio en 500 Numidische ruiters valt in het voordeel uit van Scipio. Dat hijzelf Hannibal daar overwonnen heeft, is echter onwaar. Scipio heeft Hannibal op een paar dagen na gemist (er was dus helemaal geen grote veldslag, al laat Livius Scipio wel trots aan de winst in de slag memoreren) en stuurt zijn broer Gnaeus naar Spanje. Die moet Hasdrubal daar verjagen. Zelf keert hij terug naar Italië en wacht Hannibal op bij de rivier de Ticinus. Hannibal gaat via de zuidkust van Gallië richting Alpen en begint in het najaar van 218 aan de oversteek van dat gebergte. Livius vertelt hoe Hannibal handig gebruikmaakt van Galliërs om de situatie in kaart te brengen. Hij misleidt Gallische stammen, maar krijgt ook te maken met weerstand van inheemse bewoners en het lastige, voor Puniërs onbekende terrein. De bergpas wordt uiteindelijk bedwongen, maar er zijn al veel verliezen. Van mensen en (last)dieren en paarden. Toch weet Hannibal in korte tijd (week of twee) vrij ver de Alpen in en door te komen.

examentraining Latijn 2024

6

Hoofdstuk 4: de tocht over de Alpen (LA)

Livius vertelt hoe Hannibal steeds hoger in de Alpen komt. Daar wonen niet zo veel mensen meer. Hij krijgt daar te maken met afgezanten van bergvolkeren, die zeggen hem te willen helpen. Ze willen de Carthager liever als vriend dan als vijand. Hannibal is best afhankelijk van bergvolkeren (berggidsen, voedsel) en gaat met de nodige reserve op hun aanbod in. De bergbewoners weten Hannibal toch te misleiden en vallen zijn colonne in een soort van guerilla-aanvallen aan. Die legercolonne lijkt in tweeën te breken, maar Hannibal weet op tijd het tij te keren. Hij onsnapt met “een blauw oog”. De bergbewoners zijn o.a. bang van de olifanten en weten Hannibals colonne niet meer te verontrusten. Het weer verslechtert echter en Hannibal lijdt nog vrij veel verliezen. Nadat hij de hoogste toppen van de Alpen achter zich gelaten heeft, spreekt hij zijn manschappen toe (indirecte rede). Ze zijn er bijna en de afdaling zal simpel zijn. Er is aandacht voor hoe vindingrijk Hannibal is (de passage met het wegbreken van de rotspartij). De afdaling valt echter tegen. Na nog vele problemen te hebben overwonnen, komen de manschappen van Hannibal aan in de Povlakte. De eerste schermutselingen met de Romeinen dienen zich aan bij de rivier de Ticinus.

examentraining Latijn 2024

7

Hoofdstuk 4/5: na de tocht over de Alpen komt Scipio eraan (NL)

Hannibal heeft, na de oversteek van de Alpen, het noorden van Italië bereikt. Twee weken zou het oversteken van de Alpen geduurd hebben. We zitten in november 218. Scipio en Hannibal hebben grote indruk op elkaar gemaakt. Hannibal heeft het lef gehad Saguntum in te nemen en de Ebro over te steken. Daarnaast heeft Hannibal alle Romeinen geïmponeerd met zijn tocht over de Alpen. Scipio wordt anderzijds al door Hannibal als een groot generaal beschouwd. Gewoon, omdat hij degene is die door Rome aangewezen is om het tegen Hannibal op te nemen. Scipio bevindt zich aanvankelijk nog in Gallië, maar heeft in noodtempo de rivier de Po weten te bereiken, alwaar hij Hannibal opwacht. Scipio steekt als eerste de Po over en komt aan bij de rivier de Ticinus. Hij spreekt zijn soldaten daar toe (directe rede). De generaal geeft eerlijk toe dat hij zijn eigen manschappen onder leiding van zijn broer Gnaeus gesteld heeft. Die zitten dus in Spanje. Deze manschappen zijn relatief nieuw voor hem. Maar hij spreekt zijn mannen vol vuur toe.

examentraining Latijn 2024

8

Hoofdstuk 5: Scipio maior spreekt zijn mannen toe bij de Ticinus (LA)

De vijand van Hannibal van dit moment (november 218) is P. Scipio, de vader van P. Scipio (Africanus). Hij spreekt zijn soldaten toe, vlak voor de slag bij de Ticinus, de eerste grote nederlaag van Rome tegen Hannibal. Scipio motiveert zijn mannen door te wijzen op het feit dat Carthago in de eerste Punische oorlog al zware (morele) schade toegebracht was en dat ook nu winnen van de Carthagers geen probleem zou moeten zijn: de tocht door de Alpen heeft een hele zware tol geëist. Scipio overdrijft de Carthaagse verliezen. Hij suggereert dat de goden een overwinning op Hannibal rechtvaardigden en dat Rome het karwei alleen afmaakt. Scipio memoreert nog even een overwinning op Hannibal bij de Rhône, maar daar is helemaal geen echt grote slag gevoerd. Scipio stelt zijn eigen handelen in een heel positief daglicht en poogt daarmee het moreel van zijn mannen op te krikken.

De Romeinse soldaten moeten de Carthagers zien als opstandige slaven. Per saldo zijn de Carthagers dat ook. Het oorlogsrecht is aan de kant van Rome: Carthago heeft het Ebroverdrag geschonden, niet Rome. Als Rome Carthago had willen vernederen, had dat al veel eerder gekund. Nee, Rome is toen mild geweest. Nu Hannibal het er op aan laat komen, moeten de Romeinen vechten als voor huis en haard. De senaat van Rome, het hele Romeinse volk volgt met belangstelling de dappere daden van de soldaten die voor huis en vaderland vechten.

examentraining Latijn 2024

9

Hoofdstuk 6: tegenover de speech van Scipio nu die van Hannibal (NL)

Als Scipio maior gesproken heeft en zijn manschappen heeft voorgehouden dat de Carthaagse strijdkrachten geen probleem zullen vormen voor de Romeinen, lezen we ook wat Livius meldt over het vurige betoog van Hannibal. Die laat eerst krijgsgevangenen tegen elkaar vechten op leven en dood. De bedoeling is om de eigen soldaten extra te motiveren en te bewerkstelligen dat ze zelfs bereid te zijn hun leven op het spel te zetten. De soldaten raken inderdaad extra gemotiveerd. Vervolgens geeft Hannibal aan dat de soldaten geen kant op kunnen, aan alle kanten (Alpen, Po, aan weerszijden een zee) ingesloten zijn en dus wel móeten knokken. Kunnen ze Sicilië en Sardinië terugwinnen, dan is de missie al geslaagd. Het zou helemaal mooi zijn als ze die (arrogante) Romeinen van al hun bezittingen konden beroven. Zoveel buit hebben de Carthagers tot nu toe ook weer niet binnengehaald, op weg van Spanje naar Noord-Italië. De Carthaagse soldaten hebben gewoon recht op rijkdom en luxe. Het Lot is hen eerder niet zo goedgezind geweest, maar zal hen, in hun rechtvaardige strijd tegen Rome, wel goedgezind zijn. Ze moeten zich niet laten bang maken door de naam en reputatie van Rome. Rome onderschat Carthago, arrogant als het is. Maar al eerder hebben onderschatte vijanden toch een zege behaald. Waarom dan nu niet? Het moet juist een extra drijfveer zijn. Hoezo hebben de Romeinen grote overwinningen behaald? De Carthagers hebben Spanje, Gallië en, als kers op de taart, de Alpen en de volkeren daar overwonnen. Scipio is pas een half jaar aanvoerder en kent zijn eigen soldaten niet eens! Nee, dan Hannibal, die van ieder van zijn soldaten alle heldendaden uit het hoofd kent. Zoals hij vecht voor zijn soldaten, vechten zijn soldaten voor hem: zij kennen hun aanvoerder namelijk en hij kent zijn soldaten. Scipio, aan de andere kant van de Ticinus, is dan maar een gehandicapte generaal, omdat hij zijn mannen niet kent. En zij hem niet.

examentraining Latijn 2024

10

Hoofdstuk 6: Hannibal moedigt zijn mannen aan (LA)

Hannibal (directe rede) motiveert zijn mannen op een iets andere manier. Ook de Carthagers hebben een terechte “casus belli”, het recht aan hun kant. Ze voeren een “bellum iustum”, een gerechtvaardigde oorlog. Bovendien is de aanvaller altijd moediger dan de verdediger. De Carthagers drijft verdriet, vernedering en onrecht, hen aangedaan aan het einde van de eerste Punische oorlog. De Romeinen zijn wreed en arrogant, omdat ze voor Carthago bepalen wat toegestaan is en wat niet. Arrogant, omdat Rome zich zelf niet aan afspraken houdt. Romeinen kunnen vrijelijk plannen maken om naar Afrika over te steken, en Carthago moet dat zo maar toestaan? Ook Hannibal verdraait feiten, bijvoorbeeld als het gaat over de mate van directe dreiging voor Afrika.

Romeinen zijn eigenlijk lafaards, omdat ze zich geen zorgen hoeven te maken, wanneer ze zich terugtrekken: iedereen in Italië zal hen opvangen en steunen. Carthagers daarentegen zijn oerdapper, omdat hen geen andere keuze overblijft dan dapper knokken. Of sterven op het slagveld. Hannibal: Ik weet dat jullie, soldaten, bij tegenslag niet op de vlucht zullen slaan, maar je liever dood zullen vechten. En met zo’n instelling gaan we winnen van de Romeinen.

Het gevecht wordt gewonnen door de Carthagers. Eén memorabel feitje: de generaal Scipio raakt gewond en wordt ternauwernood door zijn zoon gered. En die zoon, dat is Scipio minor, later Africanus (hoofdstuk 10-13).

examentraining Latijn 2024

11

Hoofdstuk 6/7: Hannibal verslaat Scipio en vraagt versterkingen (NL)

Hannibal heeft het over een andere boeg gegooid, na het toespreken van zijn soldaten. Na de speeches van de beide generaals steken de Romeinen als eerste de Ticinus over, nadat ze er een brug over gebouwd hebben. Zo komen ze dichtbij het legerkamp van Hannibal. Die heeft zijn soldaten nog wat extra beloningen in het vooruitzicht gesteld, waarna de Carthagers het gevecht zo snel mogelijk willen starten. Aan Romeinse kant is het enthousiasme niet zo groot, en dat wordt onder andere veroorzaakt door enkele voortekenen. Scipio brengt, zoals het een vrome Romein betaamt, offers aan de goden en neemt op die manier het effect van de voortekenen weg. Hij gaat met zijn manschappen op weg om Hannibal te bespioneren en treft dan ongelukkigerwijs de tot op de tanden bewapende ruiters van Hannibal, die ook op verkenning zijn gegaan. De strijd is kort, want de Carthaagse ruiters overvleugelen de Romeinen aan alle kanten. Echte paniek ontstaat er als de consul, Scipio zelf dus, gewond raakt. Hij wordt ternauwernood gered door zijn zoon, de latere Publius Scipio Africanus. De Romeinen slaan massaal op de vlucht. Livius signaleert dat het open terrein tussen de Alpen en de Po veel beter is voor de sterkere Carthaagse ruiterij dan voor de Romeinen.

Na nog een Carthaagse overwinning bij de Trebia, een maand later (december 218), lijden de Romeinen een half jaar later (juni 217) een verpletterende nederlaag bij het Trasumeense meer. En als Hannibal een ruim jaar later (augustus 216) de Romeinen opnieuw verslaat bij Cannae, is voor de Romeinen het moment gekomen een gezant naar Delphi te sturen met de vraag hoe deze ellende opgelost kon worden. Ondertussen bezoekt Hannibals broer Mago zijn vaderstad Carthago. Hij laat vele gouden ringen in de hal van het senaatsgebouw uitstrooien om de Carthaagse overmacht van dat moment te illustreren. Oorlog kost geld, winnen kost extra geld. Of de Carthaagse senaat soldij, graan en maanschappen ff kan leveren. Men is toch trots op Hannibal?

examentraining Latijn 2024

12

Hoofdstuk 7: Hannibal vraagt om versterkingen (LA)

We krijgen van Livius mee, welke sentimenten in Carthago spelen. Met voorstanders van Hannibal (met name de Barcas-familie, maar ook Himilco) en tegenstanders. Onder de laatsten is Hanno, die altijd voor vrede met Rome is geweest en nu zijn kans schoon ziet de oorlog kunstmatig te beëindigen. Hanno denkt dat het wijs is de oorlog zelf te stoppen, omdat Carthago met zijn recente successen de voorwaarden zal kunnen bepalen, niet Rome, zoals in 241 (het einde van de eerste Punische oorlog). Hanno informeert of Rome al zulke donkere wolken ziet, dat er mannen, steden of bondgenoten naar Hannibal overgelopen zijn. Dat is niet het geval en voor Hanno is dat een teken, een bewijs dat Rome nog springlevend is en niet onderschat moet worden. Onderschatting van Rome is Carthago eerder fataal geweest. Carthago moet volgens Hanno nú het initiatief nemen en niet afwachten of en wanneer Rome terugslaat. Want dát dat gaat gebeuren is een zekerheidje. Hanno redeneert: als Hannibal echt gaat winnen, heeft hij het gevraagde niet nodig. En als hij ons desinformatie (als Rome niet zelf op vrede aandringt, ziet het nog kansen op de overwinning) geeft, gaan wij daar niet in mee. Hanno’s speech heeft een klein effect. Er worden mensen en materialen gestuurd, maar niet veel.

examentraining Latijn 2024

13

Hoofdstuk 8: Hannibal neemt Tarentum in (LA)

In 212 bevindt Hannibal zich niet ver van Tarentum, een van oorsprong Griekse kolonie, die onder Romeins gezag stond. De successen zijn voor de Carthager wat opgedroogd en hij verblijft in een legerkamp op drie dagmarsen afstand van de stad. Rome heeft door dat de Zuid-Italische steden wel naar Rome luisteren, maar niet loyaal zijn. Een aantal edelen ziet kans contact te leggen met Hannibal en hoopt dat hij Tarentum over zal willen nemen. Hun leiders zijn Nico en Philemenus. De mannen houden hun stadgenoten voor het lapje en zeggen dat ze ‘s nachts op jacht gaan. Overdag is het, met al die Carthagers in de buurt, te gevaarlijk. Ja ja. Als de eerste afspraken met Hannibal gemaakt zijn over wat er moet gebeuren zodra de stad in Hannibals handen is, dán intensiveert Philemenus zijn nachtelijke jachtfeestjes. Die wekken bij niemand verbazing meer. En zeker de poortwachters zijn blij met elk stuk vlees dat Philemenus ‘s ochtends vroeg voor hen meeneemt. Na korte tijd komt Hannibal met een dertigtal mannen, in het kielzog van Philemenus, Tarentum binnen. Hannibal verdeelt, eenmaal binnen, nog tweeduizend Gallische bondgenoten over de stad: Tarentijnen moeten ze met rust laten, maar Romeinen mogen gedood worden. De edelen, onder aanvoering van Nico en Philemenus, moeten vrienden en bekenden instrueren: blijf rustig, jullie overkomt niets. Het zijn Carthagers en die doden alleen Romeinen, geen Tarentijnen/Grieken. Na de inname, besluit Hannibal via Capua verder noordwaarts te trekken, richting Rome. Hij zou de stad tot op 3 mijl naderen. Hannibal ad portas! Paniek in Rome. En Hannibal?

examentraining Latijn 2024

14

Hoofdstuk 8: Hannibal neemt Tarentum in (NL)

Hannibal heeft de Tarentijnse edelen goed geïnstrueerd. Er is snel tumult en paniek onder de Tarentijnen. Toch is het onduidelijk wat er nu precies aan de hand is. Romeinen en Tarentijnen gaan tegen elkaar in, omdat ze elkaar ervan beschuldigen de stad te willen plunderen. De Romeinse commandant vlucht naar de haven, en hij vaart in een bootje richting de burcht, die niet in handen is van de Carthagers. Er is ook onduidelijkheid door een trompetsignaal vanuit het theater. Een Griekse verrader speelde op het Romeinse ding, maar deed dat zo slecht dat niemand begreep wat de bedoeling was. Uiteindelijk begrijpen alle inwoners, voor een groot gedeelte de Grieken die er altijd al woonden, maar ook de bezettende Romeinen, dat de stad door Hannibal ingenomen is. Hannibal spreekt de Tarentijnen toe en laat ze een bordje op de deurpost van hun huis bevestigen, waarop staat dat daar een Tarentijn woont. Mensen die geen bordje op de deur hebben zullen worden beschouwd als Romeinen en dus als vijanden. Zij zullen worden gedood. De Tarentijnen geven gehoor aan deze oproep. Vervolgens worden alle Romeinen opgejaagd en waar mogelijk ook gedood. Het grootste gedeelte van Tarentum is nu in bezit van Hannibal. Alleen de burcht kan hij niet veroveren. Die blijft nog wel een tijdje geïsoleerd. En dus zijn er problemen met de voedseltoevoer.

examentraining Latijn 2024

15

Hoofdstuk 9: Hannibal voor de poorten van Rome (NL)

Tarente innemen is voor Hannibal een van zijn laatste zeges. Grote clashes met de Romeinen worden door de Romeinen vermeden. Capua is een doelwit, maar daar heeft Hannibal geen succes. Op dat moment schakelt hij in zijn plannen over naar een directe aanval op Rome. Dat Hannibal er aan komt, veroorzaakt paniek in Rome. Livius beschrijft levendig hoe iedereen in Rome zich instelt op een Carthaagse aanval. Hannibal komt nog dichterbij, maar blijft aan de andere kant van de rivier de Anio. Hij weet zelfs op enig moment met een groep ruiters tot vlak bij de muren van Rome te komen om daar de ligging van de stad en haar muren te bestuderen. Maar hij pakt uiteindelijk niet door. Hoe dat komt lezen we in hoofdstuk 9.

examentraining Latijn 2024

16

Hoofdstuk 9: Hannibal voor de poorten van Rome (LA)

In 211 stond Hannibal daar dan, voor de poorten van Rome. De Romeinse en Carthaagse legers stonden in slaglinie opgesteld. Het leven van de stad Rome stond op het spel. En toen, toen kwam er een enorme hoosbui. Met hagel. Het was noodweer. De soldaten aan beide zijden trokken zich terug. Toen de volgende dag de beide legers opnieuw gereed stonden brak er opnieuw noodweer uit. En ook nu bedaarde het noodweer, zodra de troepen zich teruggetrokken hadden. Dat moest wel een voorteken zijn, een ongunstig voorteken nog wel, vanuit het perspectief van Hannibal. Behalve over de twee plotseling ontstane hoosbuien maakte Hannibal zich extra bezorgd over andere situaties die zich, ten nadele van de Carthagers, voordeden. Rome, belegerd en al, stuurde doodgemoedereerd soldaten naar Spanje. Hannibal? O, die kan geen kwaad. En Hannibal verneemt daarnaast dat het stuk grond waarop hij gelegerd is “onder zijn Carthaagse achterste” verkocht is. Romeinen? Altijd een handeltje in dingen zien. Hannibal is zwaar gefrustreerd en diep beledigd. Geen goede emotie voor iemand die de hoofdstad van de aartsvijand wil veroveren. En hij zet dus ook inderdaad niet door. Rome blijft overname door Carthago bespaard.

examentraining Latijn 2024

17

Hoofdstuk 10: Introductie van Scipio minor (NL)

Na zo dicht bij Rome geweest te zijn, na Rome bijna de fatale klap toegediend te hebben, trekt Hannibal zich terug. Livius geeft meerdere redenen op voor deze aftocht. Hij laat Capua, ooit in handen van Hannibal, maar later toch weer doelwit van de Romeinen, voor wat het is. In 211 gaat Capua weer over in Romeinse handen. De bezetters executeren een groot aantal edelen en verkopen de mannelijke inwoners als slaven. Er komt een nieuwe bevelhebber voor de troepen in Spanje, die daar Hasdrubal, Hannibals broer, onschadelijk moet zien te maken. Hasdrubal houdt de Romeinse bevelhebber voor de gek en weet te ontsnappen.

In Rome constateert men dat de situatie in Spanje niet wezenlijk veranderd is. Zowel Italië als Spanje vragen aandacht en zorg. Daarom besluit men voor Spanje een nieuwe opperbevelhebber aan te stellen. Dat is nog wel een probleem, en het moet met grote urgentie opgelost worden. Want zowel Publius Scipio als zijn broer Gnaeus Scipio zijn in 211 in Spanje gesneuveld, een maand na elkaar. Hele legioenen zijn daar overwonnen. De senaat twijfelt en men besluit het volk te laten spreken: er zal en er moet zo snel mogelijk een proconsul belast worden met het opperbevel in Spanje. Men verzamelt zich op het Marsveld.

examentraining Latijn 2024

18

Hoofdstuk 10: Scipio, introductie (LA)

In 211 waren de vader en oom van P. Scipio minor gesneuveld. Er werd dus gezocht naar een nieuwe generaal voor de legioenen in Spanje. Spanje onder controle houden om Carthago de doortocht over land naar Italië te belemmeren, dát was het belangrijkste strategische doel. Niemand lijkt het opperbevelhebberschap aan te willen nemen. Tot Scipio opstaat, 24 jaar oud. De mensenmassa op het Marsveld is lyrisch. Er wordt gestemd, en Scipio krijgt de baan. En dán realiseren de mensen zich wat ze besloten hebben. Een jonge, onervaren man, emotioneel vermoedelijk instabiel door de dood van vader en oom, moet Rome gaan redden. Scipio spreekt de twijfelende massa toe en weet vertrouwen uit te stralen. Livius gaat vervolgens in op karaktertrekken van Scipio. Hij weet oprecht vertrouwen te wekken. Daarnaast had hij een religieuze levenswijze, waarbij het niet duidelijk werd of hij van godswege geïnspireerd was of alleen maar deed alsof. Er circuleren verhalen over Scipio, die door hemzelf noch bevestigd noch ontkend worden. Er is o.a. een merkwaardig gerucht over de manier waarop hij verwekt was. Een slang zou zijn vader zijn. Er hangt een zweem van mystiek om het personage Scipio heen, waar hij (handig?) gebruik van maakt. Uiteindelijk valt het kwartje Scipio’s kant op: ondanks zijn jonge leeftijd, ondanks alle ellende in zijn familie mag hij de legioenen in Spanje gaan aanvoeren. Rond 210 trekt Scipio langs de Spaanse oostkust vanaf het noorden omlaag naar het zuiden. De Ebro over, op naar Carthago Nova, Cartagena. Daar hadden de Carthagers hun reserves liggen. Rome sloeg een grote slag daar.

examentraining Latijn 2024

19

Hoofdstuk 10: Scipio minor op weg (NL)

Scipio minor krijgt dus het opperbevel in Spanje. Hij vertrekt in 210. De soldaten daar spreekt hij moed in. Ze hebben gigantische verliezen geleden en bovendien twee capabele aanvoerders verloren. Dat waren zijn eigen vader en oom. Scipio weet te melden dat de successen van Hannibal achter de rug zijn: de Carthager bevindt zich nog in het Bruttische gebied. Verder heeft hij niets meer. Capua is weer Romeins, op Sicilië is er weer Romeins succes. Scipio trekt de Ebro over naar het zuiden en valt Carthago Nova aan, een haven en dé plaats waar het oorlogsmaterieel van Carthago zich bevindt. En veel geld. Graanschuur, oorlogskas, wapenarsenaal. Dat lag klaar voor de overwinnaar. Scipio weet, ondanks aanvankelijke tegenslagen, de stad in te nemen. Hij richt een bloedbad aan onder de mannelijke bevolking, maar gewone burgers laat hij gaan. De buit was enorm. Tot die buit behoorde ook een aantal Spaanse gijzelaars van Carthago. Gijzelaars, altijd handig om bestanden af te dwingen of onaangetast te laten. Livius maakt vervolgens een klein uitstapje naar een verhaaltje over Scipio, die een aantal gijzelaars bij zich laat komen. Scipio toont zich edelmoedig tegenover de arme gijzelaars. Ze mogen terug naar waar ze vandaan komen. Da’s aardig. In Scipio’s woorden: typisch Romeins, want Romeinen zijn in de basis vredelievend, deugdzaam, respectvol, integer, edelmoedig, ga zo maar door. Livius meldt ook een paar voorbeelden van Scipio’s edelmoedigheid. Een oude vrouw wil de garantie dat jonge vrouwen niets zal overkomen. Scipio doet die toezegging. En een prachtige jonge vrouw laat hij door haar verloofde ophalen. Met de jongeman in kwestie voert hij een gesprek, o.a. overScipio’s eigen zelfbeheersing. O ja, beetje arrogant, dat waren Romeinen ook. Als zij niet verloofd was met deze Allucius, dan zou Scipio zelf graag met haar “sporten”, maar nu ziet hij daar van af. Hij kent wel zelfbeheersing, zeg. Maar onderliggend wil hij ook wel graag dat het volk waartoe Allucius behoort Rome’s bondgenoot wordt. Allucius blij, Scipio blij, iedereen blij.

examentraining Latijn 2024

20

Hoofdstuk 11: De strijd tegen Hannibal in Zuid-Italië (NL)

Een terugblik op de inname van Tarente, een aantal jaren eerder (212), vormt de opmaat tot de strijd van de Romeinen tegen de Carthagers in het zuiden van Italië. De burcht is nog in Romeinse handen, maar heeft voedselproblemen. Een Romeinse vloot, die vanuit Sicilië de burcht van Tarente kan bevoorraden, wordt onderschept door twee Tarentijnse vloten en op de vlucht gejaagd. Rome wil echter koste wat kost Tarente weer volledig in handen krijgen, want dan heeft Hannibal geen steunpunt meer in Italië. In 209 worden er bloedige veldslagen gevoerd tussen de Romeinen en de Carthagers. Die leiden ertoe dat Hannibal zich helemaal in de punt van het Bruttische land terugtrekt. De Romeinen nemen Tarente weer in, niet op eigen kracht, maar door verraad van binnenuit. Nico, één van de 13 edelen die Tarente hadden uitgeleverd aan Hannibal, legt het loodje. En ook Philemenus verdwijnt van het toneel. Hij is er op zijn paard vandoor gegaan, maar even later is zijn paard aangetroffen zonder berijder. Men heeft aangenomen dat hij in een open put gevallen is. Of zich daar opzettelijk in heeft laten vallen. De Romeinen nemen Tarente met veel bloedig geweld in.

In Spanje worden de Carthagers steeds vaker verslagen door de Romeinen. Er moet dringend iets gebeuren. En in 208 neemt Hasdrubal, Hannibals broer, het besluit dezelfde tocht te maken door Pyreneeën en Alpen om zijn broer te hulp te komen. Met een klein, wendbaar leger en met olifanten. Het idee is supersimpel. Als de twee legers bijeen gevoegd kunnen worden, is het probleem van Carthago waarschijnlijk ineens een stuk kleiner. In 207 gaat het bij de rivier de Metaurus voor Hasdrubal gruwelijk mis. De Carthagers lijden een zware nederlaag. Hasdrubal vecht zich liever dood dan dat hij zich overgeeft. En om Hannibal extra te jennen gooien soldaten Hasdrubals hoofd over de schutting van het kamp van zijn broer. Einde plan tot samenvoeging van de legers.

examentraining Latijn 2024

21

Hoofdstuk 11: De strijd tegen Hannibal in Zuid-Italië (LA)

In 206 wordt er noch door Rome noch door Carthago aangestuurd op een frontaal gevecht. Hannibal zelf heeft bij de Metaurus nu ook zijn broer Hasdrubal verloren. De samenvoeging van de twee legers zou Carthago weer perspectief geboden hebben. maar dat ging dus niet door. Hannibal raakte steeds meer geïsoleerd in het zuiden van Italië. En de Romeinen hebben van hun kant nog te veel respect voor de Carthaagse legeraanvoerder. Livius wijdt in een lange zin uit over waar die kracht van Hannibal dan op gebaseerd was. Volgens Livius was Hannibal, die al zoveel jaren oorlog voerde buiten zijn eigen land, in staat om met de grote diversiteit binnen zijn bondgenoten zodanig om te gaan, dat hij, met respect voor hun eigen gewoonten, één sterk coherent leger wist te smeden. Dat leger kwam niet in opstand tegen hun leider, zelfs niet in tijden van honger, tegenslag, niet betaalde soldij, maar raakte ook onderling niet uit balans. De verdienste van de grote tegenstrever van de Romeinen. Hannibal moet zich, na het opgeven van nieuw perspectief, zo ver terugtrekken dat hij zijn troepenmacht concentreert in het Bruttische land (de punt van de laars, richting Sicilië). Daar verwacht hij weer voedsel te kunnen organiseren voor zijn troepen, maar de Bruttii bebouwen hun land niet meer, gaan zelf op strooptocht en laten braak liggende stukken grond aan Hannibal. Het voedselprobleem blijft groot. De kans wordt steeds groter dat Hannibal terugkeert naar Carthago. Of teruggeroepen wordt. Kan ook.

examentraining Latijn 2024

22

Hoofdstuk 11: Scipio en Sophoniba (NL)

Scipio maior is, na zijn uitverkiezing tot opperbevelhebber en zijn vertrek richting Spanje, een aantal jaren zeer succesvol tegen de Carthagers. Hij keert terug naar Rome en, in 205 gekozen tot consul, vat hij het plan op de oorlog naar Afrika te verplaatsen. Zijn plan stuit ook op tegenstand, met name van mensen die rust willen en het herstel van Italië belangrijker vinden. Hij mag eerst op Sicilië de invasie van Afrika gaan voorbereiden, en dus niet direct naar Afrika. Toch steekt Scipio in 204 over naar Afrika en belegert daar Utica. Ondertussen probeert hij met Numidische stamhoofden een bondgenootschap te sluiten, puur om Carthago door inklemming te overwinnen. Syphax is koning van het West-Numidische rijk, Masinissa van het Oost-Numidische rijk. Syphax steunde eerst Rome, daarna Carthago. Hóe dan? Nou, hij mocht trouwen met de beeldschone Sophoniba, dochter van (alweer een andere) Hasdrubal. Een Carthager dus. Masinissa is zijn eigen rijk kwijtgeraakt aan Syphax, dus tussen die twee komt het ook nooit meer goed. Masinissa gokt op Rome als bondgenoot bij het terugkrijgen van zijn gebied. Syphax strijdt tegen Masinissa en Laelius, Scipio’s ondercommandant. En hij verliest. Hij wordt naar Laelius gebracht. Masinissa mag dan van Laelius met zijn gevangene naar het paleis van Syphax in Cirta reizen. Sophoniba bevindt zich in het gevolg van Syphax. Zodra zij Masinissa ziet smeekt ze hem haar niet uit te leveren aan Rome: ze zal, als Carthaagse, gruwelijk gedood worden. Masinissa is onder de indruk van de beeldschone vrouw (van Syphax dus) en garandeert haar dat zij niet levend in handen van Romeinen zal vallen. Laelius zal het daar naar zijn idee niet mee eens zijn, dus die wordt gepasseerd. Masinissa trouwt in een noodtempo met Sophoniba en zet daarmee de verhoudingen tussen Rome en Rome’s beoogde Numidische bondgenoot onder druk/op scherp. Wie o wie gaat Masinissa corrigeren? Het begint met Sci- en eindigt op –pio. Masinissa moet te vriend worden gehouden, tegelijkertijd moet Scipio subtiel van de Carthaagse prinses Sophoniba af. Dilemma.

examentraining Latijn 2024

23

Hoofdstuk 12: Scipio en Sophoniba (LA)

In 204 is Scipio aangekomen in Noord-Afrika. Hij vindt dat Rome de oorlog in het land van de vijand moet voortzetten. In Noord-Afrika zijn nog mogelijke bondgenoten te vinden. Er is een vrij groot Numidisch rijk, dat verdeeld is tussen de koningen Syphax en Masinissa. Die twee vorsten hebben ruzie en Syphax lijkt te winnen. Die had eerst belangstelling voor een bondgenootschap met Rome, maar wisselt later naar een bondgenootschap met Carthago. De Carthaagse generaal Hasdrubal geeft hem als beloning zijn dochter, Sophoniba, ten huwelijk. Masinissa is op dat moment niet direct in beeld, maar ook niet dood (wat Syphax eigenlijk gewild had). Syphax gaat in de clinch met Romeinse legioenen in Afrika en vindt de Romein Laelius en de Numidische koning Masinissa (daar is ie weer!) tegenover zich. Hij verliest en wordt als in een triomftocht naar het kamp van Scipio gevoerd. Livius vertelt over de indruk die de verslagen Syphax op iedereen maakt, ook op Scipio zelf. Want Syphax had de twee machtigste leiders van dat moment “aan een touwtje”, Scipio en Hasdrubal. Syphax vertelt, ondervraagd door Scipio, hoe hij die fout (agressie tegen Rome) heeft kunnen begaan: het was de schuld van Sophoniba. Op enig moment keren Laelius en Masinissa terug in het kamp. Masinissa mag bij Scipio komen. Masinissa heeft, toen Sophoniba hem als gevangene vroeg haar niet aan Rome uit te leveren, die belofte gedaan en is, zwaar onder de indruk van haar, razendsnel met haar getrouwd. Rome kon geen kant op. Scipio praat op Masinissa in en brengt hem ertoe Sophoniba te laten vallen. Zij drinkt het gif dat hij voor haar bereid heeft.

examentraining Latijn 2024

24

Hoofdstuk 11: Scipio en Sophoniba (NL)

Scipio heeft dus een goed gesprek gehad met Masinissa. Die ziet in dat hij zich in een onmogelijke positie gewurmd heeft. Hij moet zijn belofte aan zijn vrouw nakomen en hij moet Scipio te vriend houden. Dat gaat niet samen. Masinissa schaamt zich dus dood. Hij besluit zijn belofte aan Sophoniba een draai te geven en eigenlijk letterlijk na te komen. Ze zal niet levend in handen komen van Romeinen. Hij besluit een slaaf naar Sophoniba te sturen met een beker, met daarin een heel naar drankje. Als Sophoniba daarvan drinkt, sterft ze en lost ze daarmee Masinissa’s integriteitsprobleem op. Sophoniba accepteert haar lot gelaten en zonder een teken van emotie drinkt ze de gifbeker leeg. Ad fundum. Scipio laat, na Sophoniba’s dood, de arme Masinissa bij zich komen. Die heeft het probleem volgens Scipio vakkundig opgelost, maar zo drastisch had het nou ook weer niet gehoeven. Een dag later spreekt Scipio Masinissa officieel aan als koning en schenkt hem allerlei officiële cadeaus, het ene nog mooier dan het andere. Natuurlijk licht Scipio zijn sinterklaasactie toe en zijn voornaamste doel, Masinissa weer wat milder stemmen, krijgt hij op deze manier voor elkaar. Masinissa heeft nu een goede reden om te verwachten dat hij al zijn door Syphax veroverde land weer terug zal krijgen.

examentraining Latijn 2024

25

Hoofdstuk 13: Hannibal verlaat Italië (LA)

In 203 (?) krijgt Hannibal van de senaat in Carthago de opdracht terug te keren naar zijn vaderland. Hij is verbitterd en zoekt en wijst naar mensen die volgens hem verantwoordelijk zijn voor het verzoek. De vredespartij van – indertijd – Hanno zal er wel achter zitten. Jaloezie is hun drijfveer en Hannibal staat een smadelijke aftocht te wachten. Ondanks zijn aversie tegen het besluit heeft hij wel voorbereidingen getroffen. De schepen liggen klaar. Onbruikbare mannen zadelt hij op met het klusje steden te bewaken. Zijn wel bruikbare mensen zet hij over naar Afrika. Behalve degenen die, om diverse en moverende redenen, niet met hem mee willen. Die slacht hij in de tempel van Juno Lacinia af, nadat ze daar hun toevlucht gezocht hadden. Een gruwelijke, goddeloze daad. Livius kruipt vervolgens nadrukkelijk in het hoofd van Hannibal en laat de lezers zijn gedachten zien, zijn twijfels, zijn wanhoop. Hij had naar Rome moeten optrekken en het moeten innemen, toen dat kon. Hij had immers fenomenale overwinningen behaald, maar was daarna, met wat onbeduidende schermutselingen bij een paar stadjes, in slaap gesukkeld. Weg kans.

Hannibal zelf overleeft de slag bij Zama, vlucht en sterft zo’n twintig jaar later, in het verre Bithynië. Wanneer hij ziet dat hij aan alle kanten ingesloten is en nooit meer weg kan komen, doodt hij zichzelf. Het is dan 183. Carthago heeft dan al lang en alweer (!) vernederende vredesvoorwaarden moeten slikken. Rome wint ook de tweede Punische oorlog. Aan het eind van de derde Punische oorlog wordt het in 146 met de grond gelijkgemaakt. Carthago – Rome: 0 – 3.