Toti ka préparé Nwèl ké so zanmi
Kont pou réfléchi asou lanmityé
Alain LANDY novanm 2024
« Vrè zanmi, yé kou zétwèl : ou pa ka wè yé tout tan, men yé toujou la » Confucius
Kréyòl : Patricia CHAUVIRÉ
2
Mo trapé grenn oun listwè
Mo planté li annan mo mémwar
Li jèrmé, li pousé, li fléri
Mo ka fè zòt kado di tout so frwi
A zòt pa tou pou planté li
Konran, chenn-a ké kontinwé…
Pou tout timoun Lagwiyann ké toupatou asou Latè…
Mo sa roun vyé mouché ki toujou té kontan li liv.
Mo pa osi vyé ki Papa Nwèl* men mo pa lwen !
Sa lannen-a mo ka fè zòt kado di sa ti kont Nwèl.
Lò zòt ké li l’, zòt ké anprann bokou kichoz asou nou bèl péyi Lagwiyann.
Mo ka èspéré sa ké ba zòt anvi li roun lo ké roun patché liv !
Bon Nwèl pou zòt tout ! Piti kou gran !
Alain LANDY
* Annan so lenj rouj ké blan, ki sa koulèr roun sélèb mark soda, Papa Nwèl né lé 6 désanm 1809, annan Eta Ini Lamérik
Pèrsonaj 1
3
Zozomouch le colibri
Kòkòt le perroquet
Maypouri le tapir
Grobèk le toucan
Karyakou le daguet
Toti la tortue
Kavya l’agouti
Sousouri la chauve-souris
3
Pòkpòk la grenouille
4
Makak le singe
Gélenngé l’écureuil
Féfé le caïman
Tig le jaguar
Pèrsonaj 2
Kabasou le tatou
Graj le serpent
Potopik le porc-épic
4
5
Yé krik, yé krak…
Annan danbwa Lagwiyann, li gen roun toti tout moun ka rélé Toti.
Toti kontan soti ké anmizé ké so zanmi, ròt zannimo danbwa, é tanto a Nwèl.
Men, sa jou-a, lò i ka lévé, Toti ka santi so kò byen las :
- Sa ka rivé mo, mo fin’ lévé é mo ja las, li ka wichi wichi pandan i ka froté so wèy.
Toti ka tousé bokou épi so vant ka fè dézòrd.
- Jòdla simyé mo rété annan kannon pyébwa ka sèrvi mo labri, li ka sonjé ké dlo annan so wèy.
6
7
Roun ti moman aprè, dé zanmi di li, Kavya, roun agouti, ké Kabasou, roun tatou, ka vini wè li.
- Bonjou Toti, to ka vini préparé lafèt Nwèl ké nou ?, Kavya ka mandé.
- Awa Kavya, mo dézolé, men jòdla mo kanyan kanyan, Toti réponn li.
- Sa ka rivé to ?, Kabasou ka mandé épi li ka fronsé so wèy.
- A pa anyen. Mo ka pansé ké roun tibi pozé ké déztrwa rémèd kréyòl, mo ké alé miyò, Toti di li. Men aprézan, mo té ké lé kouté kont, si zòt lé rété ké mo, pou tchenbé mo konpangn.
- Asiré pa pitèt ! Nou ké swagné to osi pou to vayan pou lafèt Nwèl, Kavya réponn.
- Mo dakò ! Nou pa ké lésé to tou sèl, Kabasou di.
8
9
Ké roun gran sourir, Kavya ké Kabasou ka enstalé yé kò òbò yé zanmi.
Kavya koumansé konté roun kont kréyòl.
- Roun jou, Potopik désidé li ké dékouvri Latè, kouman li fika pasé nou danbwa. Li ka kontré ké roun lours ki ka idé li vini vayan. Ansanm, yé ka viv plen anvantir !
- Mo té ké byen kontan si mo té vayan kou sa ti potopik annan to kont, Toti di. Li té kouté ké atansyon.
A kabasou ka konté aprézan.
- Roun aswé, Sousouri, ti sousouri Lagwiyann, pè lannwit. Men, chak aswè li ka li listwè asou sousouri é piti piti, li ka anprann aprésyé lannwit, lalin ké zétwèl. Aprézan li ka soti lannwit rounso.
Epi, kou Nwèl ka aproché, yé ka li ansanm « Anvantir Papa Nwèl annan Lagwiyann » (« Les aventures du Père Noël en Guyane »), roun bèl liv kont yé poté pou fè Toti roun kado.
10
11
Toti ka fronmen so wèy pou li imajiné pèrsonaj annan tout bèl listwé ya. Epi li ka di, roun ti bi lenbé :
- Zòt savé, sé listwé-ya ka fè mo sonjé ki, menm si mo pa djen byen jòdla, mo toujou ka dékouvri roun bèl kichoz ké sé listwé-ya épi ké zòt.
So zanmi dakò ké li. Yé ka kontinwé swagné li épi konté kont. Chak palò ka mété yé pli pròch roun di ròt, épi li ka plen labri Toti ké tandrès.
Jou ka pasé. Toti ka swagné ké pozé so kò ; li ka kouté nouvo listwè, li ka jwé bokou ké so zanmi.
Li ganyen ròt zanmi danbwa ka vini osi.
12
13
Roun bonmanten, déztrwa jou anvan Nwèl, Toti ka lévé épi li ka santi so kò miyò. So vant pa ka fè dézòrd ankò épi so tousé près pati.
- Mo ka pansé mo ké pouvé soti tanto ! Toti ka sonjé ké plézi.
E lò li ka soti, li ka jwenn ké tout so zanmi ki ka antann li, annan roun klèryèr pròch ké so labri.
Li ganyen Kavya ké Kabasou. Men li ganyen osi Zozomouch, Maypouri, Makak, Kòkòt, Gélenngé, Pòkpòk, Grobèk, Karyakou, Féfé, Graj é menm Tig, rwè di tout zannimo annan danbwa Lagwiyann.
Lò li ka wè yé, Toti ka souri.
14
15
- Roulo bravo ! Anfen to la ! Nou ké pwé fété Nwèl tout ansanm ! yé ka rélé. Nou kontan tèlman di wè to an fòrm !
- Wi. An plis, mo anprann roun kichoz ki trè enpòrtan, Toti ka réponn ké ari. Mo anprann ki menm si ou malad, ou pé éré ké piti kichoz kou kouté oben li kont. E sirtou, mo anprann ki sa posib ké lanmityé.
Kou roun gran fanmi, yé tout la annan danbwa pou préparé lafèt pou lafen lannen.
Sa lannen-a, lafèt ké bèl kou chak lannen.
A konran, listwè Toti ké so zanmi ka kontinwé annan Lagwiyann, plen ké tandrès, kouraj ké ari ; li ka montré ki fòrs lanmityé ka idé travèrsé moman dificil annan lavi-a.
16
Jwayé Nwèl !
17
To ka réfléchi :
1- Koté listwè-a ka pasé ?
2- Sa to ka pansé di Toti ?
3- Sa to ka pansé di so zanmi ?
4- Ès to kontan li oben kouté kont oben fab ? Poukisa ?
5- Sa to ka pansé di lanmityé ? Poukisa ?
6- Ki léson to ka routyenn di sa listwè-a ?
18
Déztrwa liv pou li ké lyannaj pou swiv
Roun nouvo liv pou li tou bònman !
Drôle de Noël pour Toti la tortue
Toti ka préparé Nwèl ké so zanmi
Annan Lagwiyann, li té ganyen roun toti tout moun té ka rélé Toti.
Sa lannen-an, Toti ka tonbé malad jis anvan lafèt Nwèl.
Kouman li ké fè pou swagné so kò ? Grémési ki moun oben ki kichoz, li ké viré sonjé bon bagaj ?
Ou ké savé sa lò ou ké li – sèl oben ké ou fanmi – sa ti kont pou réfléchi.
Ou pé trapé tout désen-yan asou entèrnèt pou bon tchò.
TOTI
SAPIN NWÈL
PAPA NWÈL