Гидрологиялық карталар,
деректер базасы және
олармен жұмыс
География • 8-сынып • §31–32
Өзен суы қайдан келеді?
Өзен режимін түсіну үшін алдымен оның қоректену көзін анықтаймыз.
Қар
Көктемгі еріген су
Жаңбыр
Маусымдық жауын
Мұздық
Жазғы еріген су
Жер асты суы
Тұрақты толықтыру
Өзендердің қоректену көздерін атаңдар: қар, жаңбыр, мұздық және жер асты сулары.
Су деңгейі жыл мезгілдеріне қарай неге өзгереді?
Өз өлкелеріңдегі өзен режиміне мысал келтіріңдер.
Гидрологиялық карта нені көрсетеді?
Бұл — су нысандарының таралуын, су режимін және құрамын бейнелейтін тақырыптық карта.
Нысандар
Өзен, көл, су қоймасы, мұздық, батпақ, жер асты сулары.
Дерек
Жинақтау, салыстыру және талдау үшін базаға енгізіледі.
Гидрологиялық карталардың түрлері: нысан және режим
Гидрографиялық карталар
Өзен торы, көлдер, су қоймалары.
Су режимі карталары
Су деңгейі, су шығыны, тасқын және сабалық кезең.
Мұз режимі карталары
Қату, мұз жүруі, сең кептелісі және мұз қалыңдығы.
Талдау үшін карта атауын, шартты белгілерін және уақыт аралығын анықта.
Гидрологиялық карталардың түрлері: қасиет және ресурс
Физикалық-химиялық сипаттамалар
Температура, минералдану, лайлылық, ластану.
Қауіпті құбылыстар
Су тасқыны, сел, мұз кептелісі.
Биологиялық-экологиялық жағдай
Су ресурстарының қоры мен пайдаланылуы.
Бір карта — бір негізгі көрсеткішті түсіндіруге ыңғайлы.
Картаны жасау әдістері
Әдіс картадағы ақпараттың қалай оқылатынын анықтайды.
01
Сызықтық белгілер
Өзен арнасы, жағалау, суайрық.
02
Изосызықтар
Бірдей мәндерді қосып, ағын немесе минералдану өзгерісін көрсетеді.
03
Локализацияланған диаграммалар
Бекеттегі айлық су шығынын салыстырады.
04
Сапалық фон
Алаптар мен аймақтарды айырмашылығы бойынша бояйды.
Қазақстан өзендерінің ағынын қалай талдаймыз?
1 · Кеңістікті оқы
Орташа көпжылдық ағын картасынан алаптар мен ағыны жоғары аймақтарды тап.
2 · Уақытты салыстыр
Айлық диаграммадан көктемгі тасқын, жазғы сабалық және қысқы кезеңді ажырат.
3 · Себебін түсіндір
Жер бедері, жауын-шашын, қар-мұздық қоры және климатпен байланыстыр.
Гидрологиялық деректер базасы және ақпарат көздері
Гидрологиялық сөздіктер мен мемлекеттік су кадастры негізгі ұғымдар мен өлшемдерді жүйелейді.
Есептік көрсеткіштер: су деңгейі, су шығыны, ағын қабаты, температура және мұз қалыңдығы.
Далалық экспедициялар мен гидробекеттер нақты бақылау деректерін береді.
Қашықтан зондтау су айдындарын, қар-мұз жамылғысын және өзгерістерді кең аумақта бақылауға көмектеседі.
Казгидромет деректері: орташа жылдық және орташа айлық су шығыны, тасқын және мұз құбылыстары қатарлары жинақталады.
Интерактивті сұрақ-жауап
1
Гидрографиялық карта мен су режимі картасының айырмашылығы қандай?
2
Изосызықтар қандай жағдайда тиімді?
3
Картадан өзеннің қоректену түрін бірден анықтауға бола ма? Қандай қосымша дерек керек?
4
Қазақстанда көктемгі ағынның жоғары болуын қалай түсіндіресің?
5
Карта, диаграмма және деректер базасын бірге қолданудың артықшылығы неде?
Практикалық тапсырма және қорытынды
Картадан белгіле
Қазақстанның орташа көпжылдық ағын картасынан ағыны жоғары және төмен екі аймақты тап.
Диаграммадан анықта
Бір өзеннің айлық диаграммасы бойынша ең мол және ең аз ағын кезеңдерін белгіле.
Карта нысандарды көрсетеді, диаграмма өзгерісті ашады, деректер базасы дәлелді салыстыруға мүмкіндік береді.
Жауапты су пайдалану үшін картадағы кеңістіктік заңдылықты нақты дерекпен тексеріңдер.