VIRECHANA IN VATARAKTA�(cont…)

​

​

​

​

presented by,

Dr Jnaneshanayaka MS,dr 3^rd year PG scholar.

Under the Guidence of Dr. Varshalulkarni,

HOD, Dept. of Panchakarma, GAMC, Mysuru.

BENEFITS OF SHUDDHA RAKTA

तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा| �युनक्ति प्राणिनं प्राणः शोणितं ह्यनुवर्तते||४|| CH SU 24/4

​

RAKTHA PRADOSHAJA VIKARAS

ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः| �मुखपाकोऽक्षिरागश्च ^[३] पूतिघ्राणास्यगन्धिता||११|| �गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः| �विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम्||१२|| CH SU 24

RAKTHA PRADOSHAJA VIKARA CHIKITSA

कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम्| �विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च||१८|| CH SU 24

Virechana, Upavasa and Rakthamokshana are the treatment modality in Raktha pradoshaja vikaras.

SHONITHAVRITHA VATA

शोणितेनावृते कुर्याद्वातशोणितकीं क्रियाम्||१९४||

CH SU 24

In shonithavritha vata Vata raktha line of treatment should be adopted.

रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः| �गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले||३१||

CH CHI 28

Vitiated Vata located in blood the lakshanas like severe pain with warmth and discoloration are seen.

CHIKITSA

शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||९२||

CH CHI 28

In Raktashritha Vata Sheetha pradeha, Virechana and Rakthamokshans is the main line of treatment.

​

घृतं पित्तानिलहरं रसशुक्रौजसां हितम्|

निर्वापणं मृदुकरं स्वरवर्णप्रसादनम्||१४||

CH SU 13

Ghrita does Shamana of Pitta and Vata. And

is beneficial for rasa shukra and ojovardana,

Dahashamaka, Swaravarna prasadaka.

As Pitta and Rakta having Asraya Ashrayi

Bhava and so virechana play very important

role in the management of Vata rakta.

​

​

​

​

​

​

विरेच्यः स्नेहयित्वाऽऽदौ स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| �रूक्षैर्वा मृदुभिः शस्तमसकृद्वस्तिकर्म च||४१|| �सेकाभ्यङ्गप्रदेहान्नस्नेहाः प्रायोऽविदाहिनः| �वातरक्ते प्रशस्यन्त .......... Cha chi 29/42

​

विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| Ast. hrd.chi 22/5

​

विरेकास्थापनस्नेहैगम्भीरं तदुपाचरेत् ।। २६ ।। उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिसेकावगाहनैः वाताधिकं वातरक्तं स्नेहाद्यैः समुपाचरेत् ।। २७ ।। रक्ताढचं रक्तमोक्षाद्यः पित्ताढ्यं रेचनादिभिः । कफाढचं वमनाद्यैश्व प्रोक्तेरत्रौषधैभिषक् ॥ २८ ॥ संसर्गे सन्निपाते च क्रियां मिश्रां समाचरेत् । वातरक्ते द्वित्रिलिङ्गे द्वित्रिहेतुसमुत्थिते ।। २९ ।। वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत् । अल्पाल्पं रक्षता वायुं यथादोषं यथाबलम् ॥ `YO. Rat. Vatrakta 30

​

विरेचयेच्च पित्तादौ स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः । रूक्षैर्वामृदुभिः शस्तमसकृद्वस्तिक- र्म्म च ॥ नहि बस्तिसमं किश्विद्वात- रक्तचिकित्सितम् ॥ २७ ॥ Vangasena vatarakta 27

​

​

बाह्यं लेपाभ्यङ्गसेकोपनाहैर्वातशोणितम् । विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत् ।। १ ।।

chakradatta 23/1

​

विरेच्यः स्नेहयित्वाऽऽदौ स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| रूक्षैर्वा मृदुभिः

• Initially snehana should be done to the patient of vatarakta and after that
• If the patient is slightly unctous, Virechana should be given with Snigdha dravyas.
• When the patient is excessivelySnigdha,

Virechana should be given with ununctous

ingredients (Ruksha dravyas).

• But the Dravyas should be mild in nature (mrudu)

because Teekshna shodhana may excessively

provoke the vata. Hence which will not be usefull

for the treatment of vatarakta .

​

Vatapradhana vatarakta

• Mahasneha can be used in the form of pana.
• Abhyanga
• Basti

Pitta and raktapradhana vatarakta

• Virechana
• Ghitha and ksheera pana

Kaphapradhana vatarakta

• Mridu Vamana
• Should not be given snehana and seka in excess.
• Langhana
• Ushnalepa are indicated in kaphapradhana vatarakta.

​

​

• IMPORTANCE OF ASSESSMENT OF DOSHAS IN CHIKITSA
• If vatarakta is caused by the predominance of kapha and vayu, then the application of sheeta pralepa will cause stambana as a result of which there will be aggravation of daaha, ruja, shotha and kandu.
• If vatarakta is caused by the predominance of pitta and rakta, then the use of ushna lepa may cause daaha, kleda and dharana of vrana.
• Therefore physician should administer appropriate therapies after determining the bala of dosha

​

​

DIFFERENT FORMULATIONS :-

Anulomana Dravyas:-

धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्

पिबेद्वा सत्रिवृच्चूर्णं पित्तरक्तावृतानिलः ।

क्षीरेणैरण्डतैलं वा प्रयोगेण पिबेन्नरः ।

बहुदोषो विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः ।।

कषायमभयानां वा घृतभृष्टं पिबेन्नरः ।

क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा ।

"धारोष्णात्सर्वशः क्षीराच्छीतं गुरुतरं भवेत्|" इति| धारोष्णममृतोपमम्, निर्दोषत्वात्|

धारोष्णगुणानाह-धारोष्णमिति | धारायामुष्णं धारोष्णम्, यस्य मुखमेव पात्रम्| इति क्षीरम् |

​

काश्मर्यं त्रिवृतां द्राक्षां त्रिफलां सपरूषकाम् ।

शृतं पिबेद्विरेकाय लवणक्षौद्रसंयुतम् ।।

त्रिफलायाः कषायं वा पिबेत् क्षौद्रेण संयुतम् ।

धात्रीहरिद्रामुस्तानां कषायं वा कफाधिकः ।।

योगैश्च कल्पविहितैरसकृत्तं विरेचयेत् ।

मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्ज्ञात्वा वातं मलावृतम्!! CHA CHI 29

Pitta vatarakta Chikitsa ( AH. Chi-22 )

क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिवेन्नरः ।

बहुदोषो विरेकार्थ जीर्णे क्षीरौदनाशनः ।।

​

​

कषायमभयानां वा पाययेद्धृतभर्जितम् ।

क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा ॥

In Teevra ruja condition- Ksheera with Erandataila

(B.P. 29/70)

Mutra samyukta Ksheera or Trivrut Choorna-

Pitta–Rakta Dominant (B.P. 29/72)

Tikta Aushada Siddha Snehapana after that

frequent purgation should be given (B.P. 29/72)

​

​

​

GHRITHA AND TAILA YOGAS

1. Bala gritha

बलामतिबलांमेदामात्मगुप्तां शतावरीम्।

घृतं चतुर्गुणक्षीर तैः सिद्धं वातरक्तनुत्

हत्याण्डुरोगवीसर्पकामलाज्वरनाशन

​

2. बलागुलूच्यादि तैलम्:-

बलागुडूचीसुरपादपानां क्वाथे पचेत्तैलमिमैश्च कल्कैः । जटामयाचन्दनकुन्दुरूष्कनताश्वगन्धासरलैस्सरास्नैः ॥

एतत्सदाहं सरुजं सशोफं रक्तानुगं वातगदं निहन्ति ।

( Sahasrayoga )

​

​

3. बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्।

सहस्वं शतवारं वा वातासृग्वातरोगनुत् ।।

रसायनमिदं श्रेष्ठमिन्द्रियाणां प्रसादनम्।

जीवनं बृंहणं स्वयं शुक्रासृग्दोषनाशनम् ।।

इति सहस्वपार्क शतपार्क वा बलातैलम् ।

( Ch. Chi-29 )

​

4. Sukumara taila:-

मधुकस्य शतं द्राक्षा खर्जूराणि परूषकम् |--

--नस्याभ्यञ्जनपानेषु बस्तौ चापि नियोजयेत् ||--

--सुकुमारकमित्येतद्वातास्रामयनाशनम् |

( Ch. Chi-29 100-102)

​

5.Sarvamayantaka Ghritha:-

बलातमा दशमूल तथा शतावर्या गुरुच्या--------------------

--- नस्ये पाने तथाभ्यंगे वस्तावेतत्तु पूजितम् । आढ्यवाते शिरः कम्पे कलाये खंजसप्तके -----।।Sah Yo. sne kalp.

With ushnodaka, vatahra action.yamaka sneha.

6. Ashwagandadi Ghritha:-

अश्वगंधापलशतं--------वातशोणितमानाहं सुप्तवातं च श्लीपदम् ।-----अश्वगंधादिकं सर्पिः कृशबृंहणमुत्तमम् ।।

Sah. Yo. Sne kalpa

​

​

​

7. Karaskara Ghrita (Parishishta):

नीलेक्षु च बलामूलं निष्क्वात्यास्मिन्कषायके । बीजं कारस्करं शुद्धं कदल्याश्चापि वै फलम् ।। द्राक्षायष्टीं चापि दत्वा योजयेत् घृतमुत्तमम् द्विगुण क्षीरसंयुक्तं कृत्वा मन्दाग्निना पचेत् ।। सिद्धं घृतं जयेत् वातरक्तं जान्वादि संश्रितान् । s.y.

​

8.Ksheerabala Avarthana Taila:-

बलाकषाय कल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत् । सहस्त्र शतपाकं तद्वातासृग्वातरोगनुत् । अतिवृद्धानिले शस्तानाऽदौ स्नेहबृंहणम् ।। कृत्वा तत्राढ्यवातोक्त वातशोणितकं ततः । भेषजं स्नेहनं कुर्यात् यच्च रक्तप्रसादनम् ।। Sah. Yo. Sne.

Action:- Vatahara, Nadibalya, Rasayana, raktadoshahara.

9. Chandanadi Taila:-

चंदनोदीच्यनलद धात्रीयष्ट्याह्वसारिवाः । सबलास्सलिल द्रोणे पृथक् दशपलोन्मिताः!-------- कामिलामाढ्यरोगं च रक्तपितं च नाशयेत् !---- अभ्यंगपाननस्याद्यैः हंति वज्रमिवासुरान् ! S.Y. sn.kal

​

​

10.Gandharva hastadi taila:-

गन्धर्वहस्तमूलतुलां यवाढकं नागरार्धकुडवं च

सलिलद्रोणे पादशेषं विपचेत् ।

तेन द्विगुणक्षीरेणैरण्डतैलप्रस्थं साधयेत् ।

कल्कपिष्टं चात्र दद्यात्पुनर्गन्धर्वहस्तमूलकुडवं शुण्ठीपलं च ।

एतद्गन्धर्वहस्ततैलं तुल्यं पूर्वे Ast. San 15/21

​

​

​

​

​

​

​

​

​

Indication:- Snigdha virechaka, Shulahara,Vatahara, Shothahara, useful in abdominal disorders, abdominal bloating, inflammatory condition.

​

​

Some of the external application tailas

Lakshadi Taila

Pinda Taila,

prasarinyadi taila.

​

Types of virechana according to action:-

There are 4 types of virechana dravyas according to

Its action. They are:-

1. Anulomana eg: Hareetaki.
2. Sramsana eg: Krithamala
3. Bhedana eg: Katuki
4. Rechana eg: Trivrith.

MODE OF ACTION OF VIRECHANA

Virechana drugs possesses ushna, tikshna,sukshma,vyavayi and vikasi guna.

Ushna guna—increases the agni bala ie causes Vishyandana (liquification or oozing of the doshas in the kosta from where they can be readily expeeled out).

Tikshna guna—able to disintigrate the sanghata of the dosha.

Sukshma guna– dravya pervades the whole body through sukshma and stula srotases.

Vyavayi guna—virechana dravya is able to spread in the whole body prior to its digestion.

Vikasi guna– able to burn various dhatus (pachana) and can compel the dosha residing in it to come out.

Before the procedure of Virechana Poorva karmas like Snehana and Swedana helps in removal of Adhered Doshas without any obstacle comes easily to the Kosta from where they eliminates out through Virechana.

​

​

MODE OF ACTION

Virechana dravyas due to its ushna,tikshna, sukshma, vyavayi, vikasi

and by ushna virya does dahana, svedana, vivarana and pachana,

enters into the Hridaya.

​

By its prabhava, they are circulated through Dhamanis to sthula

and Anu (Sukshma) srotas of the body and due to its Ushna

veerya helps the virechna drugs in breaking down the Dosha sanghata.

Due to prabhava of drugs and due to dominance of Pritvi and Ap

Mahabhuta pradhantva, there is a tendency of Adho gati of virechana

drugs. Then nirharana of the doshas through anal route.

VIRECHANA.

Mode of acton of Virechana in Vatarakta uttana vatrakta

Virechana dravya not only act on pitta but also on kapha, vata and meda.

​

Virechana dravyas increases bile secretion and increases peristaltic movements.

​

During relaxation phase of peristalsis; sphincter of oddi being relaxed, as bile comes to the GIT.

​

This bile can be compared to pitta, which will be eliminated during virechana with other toxins. And does avaranahara

​

Hence Virechana reduces pitta dusti (by Ashrayashrayi bhava reduction of Rakta dusti) and normalizes Agni. Thus Shamana of VATARAKTA.

​

​

​

​

Probable mode of action of Vatarakta (Gouty arthritis)

Gouty arthritis, which is manifested due to accumulation of monosodium urate crystals in the joints, and causing arthropathy, and accumulation of uric acid is what differentiates it from other joint disorder.

​

Virechana dravya act either by a bulk effect or by irritant or stimulant action on the intestinal wall.

​

It excites the Auerbach’s plexus and increased peristalsis.

​

​

​

​

​

​

​

​

The mucosa of the intestinal tract becomes extensively irritated and its rate of secretion becomes greatly enhanced.

​

In addition the mobility of the intestinal wall usually increases many fold. As a result of large quantities of fluid are made available for washing these irritating agents and at the same time strong profulsive movements propel this fluid forward.

​

As a result catabolic toxins can thus be removed. Hence Shamana of Vatarakta.

​

​

​

​

MODE OF ACTION OF TRIVRIT LEHYA IN

VIRECHANA

The Glycoside Turpethene, present in Trivrit lehya, enters the Hridaya.

​

Then circulated through Dhamanis to Stula and Anu Srotas of the body which does Samprapti Vighatana of the disease Vata raktha.

​

Virechana has direct effect on Agnisthana and rectifies Mandagni.

​

It removes the vitiated Rakta and Pitta Dosha associated with Kapha and Vata Dosha responsible for Vatarakta.

​

​

It has the property of Sroto Vishodhana hence, it removes Srotorodha (Srotoabhishyanda) present in Vatarakta.

​

Due to Adhobhagahara prabhava and Prithvi-Jala Mahabhuta Pradhanyata, Doshas are dragged towards Adhobhaga and expelled through the Guda.

​

Due to expulsion of Doshas( Up to 30% of uric acid) reduces the signs and symptoms of Vatarakta.

​

MODE OF ACTION ACC TO MODERN

Laxatives probably induce limited low grade inflammation in the small and lower bowel.

​

promote accumulation of water and electrolytes and stimulates intestinal motility.

Inflammation increases the permiability of the capillaries which inturn allow the absorption as well as excretion of such substances which are not allowed in normal condition.

PURGATION.

PROCESS

1. Hyperamia—capillary dilatation (arteriolar dilatation mechanism)
2. Exudation—increased passage of protien rich fluid through the vessel wall, in the intestinal tissue. (advantage-dilution of toxins)

Chemical factors—

Vaso active amines does inflammation, mast cells, Histamine, increase permiability.

Vaso active peptides does vaso dilatation.

​

​

​

​

THANK YOU