1 of 12

Türkçede Çift Geçişli Fiilleri İşlemlemede Tematik Rolün Etkisi

Didem Kurt & Özge Bakay

34. Ulusal Dilbilim Kurultayı

2 of 12

Literatür

Çift geçişli fiillerin söz dizimi için iki farklı görüş mevcuttur.

tek bir standart söz dizimi (Kornfilt, 2003; Kural, 1992)

Yalın > Dolaysız (akuzatif) > Dolaylı (datif)

Ali Veli’yi eve götürdü.

dolaylı nesnenin canlılık özelliğine göre değişen iki standart söz dizimi (Öztürk, 2005)

dolaylı nesnede aitlik yorumu varsa → Yalın > Dolaylı > Dolaysız

Çocuk kıza yolu gösterdi.

dolaylı nesnede yer yorumu varsa → Yalın > Dolaysız > Dolaylı

Basketbolcu topu havaya fırlattı.

3 of 12

Türkçede çift geçişli fiilleri işlemlenmesini incelemek için iki çalışma yapılmıştır:

Kahraman vd. (2010) iki kendi hızında okuma çalışması ile Türkçede çift geçişli fiillerin söz diziminin işlemlenmesini incelemiştir. İki çalışmada da dolaylı nesnenin tematik rolü canlılık özelliği ile manipüle edilirken; dolaysız nesnenin canlılık özelliği sabit tutulmuş ve cansız isim kullanılmıştır.

→ Kahraman vd.’nin sonuçlarını Öztürk’ün (2005) Türkçede çift geçişli fiiller için iki ayrı standart sözdizimi olduğu görüşünü desteklemiş ve bu fiilleri işlemlemede hem durum eklerindeki dilbilgisel verinin hem de canlılık özelliğiyle manipüle edilen semantik bilginin kullanıldığını göstermiştir.

dolaylı nesne cansız ise:

Kurye … paketi uçağa getirdi …

Yalın - Dolaysız - Dolaylı

dolaylı nesne canlı ise;

Siyasetçi … valiye ilçeyi tanıttı …

Yalın - Dolaylı - Dolaysız

4 of 12

Kahraman (2013) Türkçede çift geçişli fiillerle kurulan cümlelerde tercih edilen söz dizimini araştırmak için iki üretime dayalı çalışma yapmıştır.

dolaylı nesne cansız ise:

Basketbolcu topu havaya fırlattı.

Yalın - Dolaysız - Dolaylı

dolaylı nesne canlı ise;

Çocuk kıza yolu gösterdi.

Yalın - Dolaylı - Dolaysız

Kahraman’ın (2013) bu bulgusu da Öztürk (2005)’ün dolaylı nesnenin canlılık özelliğine dair argümanını desteklemektedir.

🡪 Ancak şimdiye kadar yapılan çalışmalar (Kahraman vd., 2010; Kahraman, 2013) sadece dolaylı nesnenin canlılık özelliğine dayalı olup, dolaysız nesnenin canlılık özelliğini göz önünde bulundurmamıştır.

5 of 12

Çalışma – Cümle Üretimi

Materyaller

Bu çalışmada çift geçişli fiil içeren cümlelerin hem dolaylı nesne hem de dolaysız nesne canlılık özelliği değiştirilerek 4 farklı durum oluşturulmuştur (1).

1a. Cansız Dolaysız/Cansız Dolaylı: getirdi / topu / odaya / Ali

1b. Cansız Dolaysız/Canlı Dolaylı: getirdi / topu / çocuğa / Ali

1c. Canlı Dolaysız/Canlı Dolaylı: getirdi / çocuğu / bakıcıya / Ali

1d. Canlı Dolaysız/Cansız Dolaylı: getirdi / çocuğu / okula / Ali

Yukarıda örneklendirildiği gibi 4 farklı durum içeren 40 madde oluşturulmuştur.
Oluşturulan 40 madde her canlılık durumundan (1a-d) 10 ar madde içerecek şekilde dört farklı listeye dağıtılmıştır.
Ayrıca her listeye cümle yapısı deney materyallerinden farklı olan 20 kontrol maddesi eklenmiştir.

6 of 12

Çalışma

Katılımcılar ve Yöntem

Anadili Türkçe olan 27 katılımcıdan veri toplanmıştır.
Katılımcılardan aşağıda örneklendirildiği üzere (2) bir tablo içerisinde ekleriyle verilen özne, iki nesne (dolaylı ve dolaysız) ve fiil ile cümle oluşturmaları istenmiştir.
Tablolardaki nesnelerin sırası rastgele değiştirilerek katılımcıların herhangi bir strateji geliştirmeleri engellenmeye çalışılmıştır.
Herhangi bir süre sınırlaması yapılmamıştır.

(2)

getirdi (fiil)	topu (dolaysız nesne)
odaya (dolaylı nesne)	Ali (özne)

7 of 12

Çalışma

Sonuçlar

Yalın>Dolaysız>Dolaylı → %88
Bulgular dolaylı ve dolaysız nesnenin canlılık özelliğine göre incelendiğinde;

Dolaysız ve dolaylı nesnenin canlılık özelliklerinin çift geçişli fiillerdeki Yalın>Dolaylı>Dolaysız söz dizimi tercihini etkiledikleri görülmüştür (bkz.Tablo 1).

(dolaysız: z = 2.10, p < .05; dolaylı: z = -1.87, p = .06)

Yalın>Dolaylı>Dolaysız söz dizimi:

Dolaysız nesne cansız olduğunda canlı olduğu durumlara kıyasla;
Dolaylı nesne canlı olduğunda cansız olduğu durumlara kıyasla daha çok tercih edilmiştir.

Dolaylı ve dolaysız nesnenin canlılık özellikleri arasında etkileşim bulunmamıştır (z = -.34, p = .74)

Tablo 1. Yalın>Dolaylı>Dolaysız söz diziminin dolaylı ve dolaysız nesnenin canlılık özelliğine göre kullanım oranları

8 of 12

Tartışma

Yalın>Dolaysız>Dolaylı söz dizimi hakimiyeti (Kornfilt, 2003; Kural, 1992; deneysel bulgu için bkz. Kurt, 2020).
Çift geçişli fiil içeren cümlelerin söz diziminde dolaylı nesnenin canlılık özelliğinin etkisi (Öztürk, 2005)

🡪 Kahraman’ın (2013) sonuçlarının aksine, dolaylı nesnenin canlılık özelliğinin genel olarak tercih edilen söz dizimini (Yalın>Dolaysız>Dolaylı) değiştirmemiştir.

9 of 12

Dolaysız nesnenin canlılık özelliği de söz dizimi tercihlerini etkilemiştir.

Cansız → standart olmayan söz dizimi kullanımında artış
Önce-eski-sonra-yeni bilgi (given-before-new) prensibine göre vurgulanan bilgi eski bilgiden sonra gelir (Halliday, 1967; Clark & Haviland, 1977; Givon, 1983; Lambrecht, 1994) ve vurgulanan bilgi akılda semantik alternatif uyandırır (Rooth, 1986).
Türkçede vurguyu belirtmek için uygulanan yöntemlerden biri vurgulanacak öğeyi fiilden önceki konuma taşımaktır ( Erguvanlı, 1984; İşsever, 2003)
Dolaysız nesne cansız olduğunda, canlı olduğu duruma kıyasla, daha fazla sayıda semantik alternatif uyandırabileceğinden daha vurgulu olabilir, bu sebeple de dolaylı nesnenin arkasından gelmesi daha çok tercih edilmiş olabilir.

Ali çocuğa topu getirdi. X Ali bakıcıya çocuğu getirdi.

Hem dolaylı hem dolaysız nesnenin okuma sürelerine etkisini beraber incelemek üzere aynı materyaller ile kendi hızında bir okuma deneyi tasarlanmıştır ve bu deney veri toplama aşamasındadır.

10 of 12

Kaynakça

Erguvanlı (1984). The function of word order in Turkish grammar. Berkeley: UCP.
İşsever, S. (2003). Information structure in Turkish: The word order-prosody interface. Lingua, 113(11), 1025-1053.
Kahraman, Barış. 2013. Word Order Preferences of Ditransitives in Turkish. In Umut Özge (Ed.), The Proceedings of Eighth Workshop on Altaic Formal Linguistics (WAFL8), MITWPL #67 (pp:175-180) . Cambridge, MA: MITWPL.
Kahraman, Barış, Atsushi Sato and Hiromu Sakai. 2010. Processing two types of ditransitive sentences in Turkish: Preliminary results from a self-paced reading study. IEICE Technical Report 110: 37-42.
Kornfilt, Jaklin. 2003. Scrambling, subscrambling, and case in Turkish In: S. Karimi (Ed.). Word order and scrambling, 125-155. Malden, MA: Blackwell Publishing.
Kural, Murat. 1992. Properties of scrambling in Turkish. Unpublished manuscript. UCLA.
Kurt, Didem. 2020. Processing focus in Turkish and English: a study on monolingual and bilingual language processing. Unpublished MA Thesis, Boğaziçi University, Turkey.
Öztürk, Balkız. 2005. Case, referentiality and phrase structure. Linguistik Aktuell, Amsterdam: John Benjamins