OORLOG IN ARCADIË

NEDERLANDSE KASTELEN EN LANDGOEDEREN, 1940-1945

Projectorganisatie

• GG: penvoerder, projectleider, senior en junior onderzoekers, adviesraad
• Elyze Storms-Smeets, Sazya Zeefat, Kim van de Ven, Nick van den Berg, Marlieke Damstra (onderzoeksteam) en Renée Koning (adviesraad)

​

• NKS: adviesraad, auteurs
• Max Schimmelpenninck (adviesraad), Manuela Hoepman en Yme Kuiper (auteurs), Astrid Hoekstra (ondersteuning)

​

• Landelijke adviesraad en regionale adviescommissies
• Samenwerking met lokale historische kringen, overheden, eigenaren
• Vrijwilligers, stagiaires en scriptiestudenten
• Externe auteurs en bronnenonderzoeker

​

• Start: 1 januari 2021
• Duur: 3,5 jaar

Projectdoelen

A. Geschiedenis

• Wat is de impact geweest van de Tweede Wereldoorlog op Nederlandse kastelen, buitenplaatsen en landgoederen en op welke wijze hebben deze een rol gespeeld gedurende de Tweede Wereldoorlog?

​

B. Erfgoed

• Hoe gaan we nu, als eigenaren en overheden, om met het WOII verleden op kastelen, buitenplaatsen en landgoederen, en hoe kunnen we in de toekomst hier (beter) mee omgaan (erfgoedtoerisme, -educatie, -representatie, -beleid en beheer)?

​

Doelgroep

• Iedereen met (wetenschappelijke) belangstelling voor militaire geschiedenis en buitenplaatsen
• Eigenaren, overheden en erfgoedinstellingen

​

Scope

• Landgoederen als ensembles
• Geheel Nederland. Vier regio’s bij erfgoeddeel: Langs de kust, Utrechtse Heuvelrug, Veluwezoom en Noord-Limburg.

​

Geschiedenis – beoogd resultaat en producten

Provinciale databases

• Landgoednaam
• Adresgegevens
• Eigenaar 40-45 en nu
• Functies tijdens oorlog (per jaar)
• Mobilisatie
• Confiscaties/ vorderingen (per jaar)
• Schade aan gebouwen/ landerijen
• Verwoesting gebouwen/ landerijen
• Oorlogsarchitectuur/ oorlogslandschappen
• Onderduikers/ evacuees etc.
• Kunstroof en plundering
• Wederopbouw
• Bronnen

​

​

De Luftwaffe op landgoed Sparrendaal, Driebergen-Rijsenburg (UT). Bron: Gelders Archief

Demonstratie van de Canadezen op Duindigt (ZH), juni 1945. Bron: Haags Gemeentearchief

Kartering op basis van databases

Geschiedenis - Publieksboek Oorlog in Arcadië

Delen 1-3: grote geschiedenis voor-tijdens-na

• Thematische hoofdstukken
• Hoofdstukken 1-13 (delen 1-3)
• 5000 woorden per essay
• Kaderteksten: ‘stemmen uit het verleden’ passend bij thema (500 woorden per kader)

​

Deel 4: Persoonlijke geschiedenis

• Zes persoonlijke verhalen
• 3000 woorden per verhaal (voor-tijdens-na)
• Verschillende perspectieven, verschillende geschiedenissen

​

Publieksboek

• Publieksboek én academisch verantwoord (annotatie)
• Nieuwe kaarten op basis van OiA databases
• Tekst-beeld 50/50
• C. 320 pagina’s totaal

Handreiking Omgang met WOII Erfgoed op landgoederen

• Inleiding: immaterieel en materieel WOIIerfgoed op landgoederen

​

• Vier regio’s belicht: korte ontstaansgeschiedenis van landgoederenzone, WOII geschiedenis per regio (focus op KBL), inventarisatie WOII erfgoed, groepsinterview met adviescommissie.

​

• Thema’s:
• Beheer en beleid
• Collecties en onderzoek
• Herinneren en vertellen
• De kracht van ontwerp

​

• Good practices uit Nederland en daarbuiten

​

• Stemmen uit het heden: oral history. Interviews met huidige eigenaren, beheerders, gemeenteambtenaren, archivarissen, vrijwillige gidsen en lokale historici

​

​

B. Erfgoed – Erfgoedfilms

​

• Utrechtse Heuvelrug: de mobilisatieperiode, 1939-1940, op de landgoederen nabij de Grebbelinie

​

• Landgoederen langs de kust: de aanleg van de Atlantikwall in de landgoederenzone langs de kust van Zuid- en Noord-Holland

​

• Gelders Arcadië: het perspectief van de bezetter: het Duitse leger op vliegveld Deelen (Arnhem) en het gebruik van landgoederen voor inkwartiering, recreatie en militaire installaties.

​

• Noord-Limburg: verplaatsing van frontlinie na mislukte Slag om Arnhem, verwoesting van veel Maaskastelen bij bevrijding.

​

Oorlog in Arcadië

Nederlandse kastelen en landgoederen, 1940-1945

Sonsbeek, Zypendaal en Gulden Bodem in oorlogstijd

Middelbare Meisjesschool in Sonsbeek

Bron: Gelders Archief

Soorten bezoekers:

• Nederlanders: Schoolexcursies, ANWB wandelingen, Natuurverenigingen

​

Uniformtoerisme in Sonsbeek

Duitse soldaat en zijn ‘Arnhemse meisje’ in Sonsbeek.

Bron: Gelders Archief

Vanaf 1941 was Sonsbeek verboden voor Joden.

Bron: Gelders Archief

Ehrenfriedhof Gulden Bodem

Tijdens en na de Tweede wereldoorlog

• 17/18 sept. 1944: graaf Von der Goltz overleden. Gulden Bodem en Zypendaal spergebied. Verwoesting Gulden Spijker bij bevrijding.
• Jachthuis gevorderd als vijandelijk bezit, Alwina bewoonde huis De Bakenberg
• Na 1953: Jachthuis weer bewoond door Alwina. Ze overleed in 1957

​

Luchtfoto’s 6-9-1944 en 15-3-1945. Bron: WUR Special Collections

Ehrenfriedhof Zypendaal. Bron: Gelders Archief, Arnhem

​

Laatste jaren op Gulden Bodem

​

• Vijandelijk vermogen
• Ruiming van de begraafplaats
• Wat te doen met de erfenis?

Gemeente Arnhem

• 1958: aankoop Gulden Bodem door gemeente Arnhem voor 725.000 gulden
• Landgoed werd opgeknapt, straatmeubilair geplaatst. Landschapsstijl goed te herkennen
• 1960: officiële parkbestemming

Gulden Bodem in april 1959. Bron: Gelders Archief

Wilt u meer info?

• Bezoek onze website: www.oorloginarcadie.nl

​