1 of 28

Dönüşüm

Nede gerekli? Neden gerekli?

2 of 28

Plan

Dönüşüm=> Meslekler / iş tanımları

Teknolojinin etkileri
Yeni beceriler
“Kütüphaneci”nin konumu

Dönüşüm=> Kütüphane hizmetleri

Kullanıcı ihtiyaçları
Etki planlama ve değerlendirme
Sürdürülebilirlik

Sonuç

Neler değişmeli?
Fırsatlar!

3 of 28

Dönüşüm!

Çalışan sayısı=>

Blockbuster: ~60.000 kişi

Netflix: ~3.500 kişi

Dijitalleşme =>

~56.500 kişilik isdihdam kaybı!

4 of 28

Dönüşüm!

Dijitalleşme => Yarı zamanlı işlerin sayısında artış!

Avustralya’da ekonomistler, 2016 yılında piyasada tanımlanan yeni işlerin tamamının yarı zamanlı olduğunu rapor etmiş:

Yarı zamanlı istihdam indeksi

5 of 28

Dönüşüm!

Bir robot işinizi elinizden alır mı?

Mesleğinizin, gelecek 20 yıl içinde otomatikleştirilebilme olasılığını öğrenmek için aşağıdaki arama kutusuna işinizi yazın.

Oxford Üniversitesi ve Deloitte araştırmacılarının yaptığı bir araştırmaya göre, Birleşik Krallık'taki mevcut işlerin yaklaşık %35’i, önümüzdeki 20 yılda bilgisayarlaşmaya karşı yüksek risk altında.

Mesleğim …

Otomasyon riskini bul >

6 of 28

Önümüzdeki ~10-15 yılda bazı işlerin robotlara teslim olma riski

Meslek	Otomasyon riski
? ? ?	%96,7
İnsan kaynakları yönetimi çalışanı	%89,7
Elektrik/elektronik teknisyeni	%82,7
Laboratuvar teknisyeni	%69,8
Dişçi hemşiresi	%60,0
Bilgi teknolojileri mühendisi	%58,3

7 of 28

Şimdilik güvende olan meslekler (risk < %5)

Mimarlık
Güzel sanatlar
Sosyal hizmetler
Psikoloji
Halkla ilişkiler ve reklamcılık
Hukuk
. . .

Yaratıcı, orijinal fikirler

Sosyal zekâ

Müzakere yeteneği

Yönetim becerisi

. . .

8 of 28

Meslek	Otomasyon riski
? ? ?	%96,7
İnsan kaynakları yönetimi çalışanı	%89,7
Elektrik/elektronik teknisyeni	%82,7
Laboratuvar teknisyeni	%69,8
Dişçi hemşiresi	%60,0
Bilgi teknolojileri mühendisi	%58,3

Kütüphane (ofis) elemanı

Kütüphaneci

%51,9

* Bu noktada kütüphaneci diye tanımlanan meslek gruplarının geleceği ne diye düşünüyor olabilirsiniz.

* Az önceki tabloya geri dönüp soru işaretlerini kaldırdığımızda durumun böyle giderse pek de iç açıcı olmadığını görüyoruz.

* İnsan ihtiyaçlarına değil de sadece teknolojiye odaklanan ya da dönüşümü reddeden her iş gibi kütüphaneciliğin ofis işlerine bağımlı kısmı da “robot”lara teslim olmaya mahkum görünüyor.

* Dikkatinizi çekmiştir belki, burada kütüphane elemanı ifadesi kullanılmış. Oysa aynı veri tabanında bir de “kütüphaneci” iş tanımı yer alıyor.

* Bu tablo kütüphane memuru ve kütüphaneci arasındaki farkı bize gösteriyor. Bu aradaki neredeyse yüzde kırklık risk farkı neden kaynaklanıyor olabilir?

9 of 28

Şunları yapabildiğinizde:

Müzakere edebilmek
Başkalarının işine yaramak
Başkalarına yardımcı olmak
Orijinal fikirlerle sahip olmak

işiniz kolayca otomasyona kurban gitmeyecektir. ✔

10 of 28

Jack Ma diyor ki…

11 of 28

Kütüphaneci

Otomasyon olasılığı?

Epey yüksek (%52)

Diğer işlerle karşılaştırıldığında durumu:

366 iş arasında 174.

Yüksek

olasılıkla

Düşük

olasılıkla

Endişelenmeli miyiz?...

12 of 28

Fırsatlar!!!

Aşırı bilgi
Yeni beceriler, yeni ihtiyaçlar

Farklı konularda giderek artan eğitim ihtiyacı

Bilgi okuryazarlığı
Haber okuryazarlığı
Medya okuryazarlığı
Veri okuryazarlığı
Görsel okuryazarlık
Sağlık okuryazarlığı
….

Fırsat eşitliği yaratabilecek kurum/mekân azlığı
Yaratıcılığın hiç olmadığı kadar ön plana çıkışı

«Maker» hareketi ve «makerspace»lerin yükselişi

Yeni trendleri takip etme zorunluluğu:

Bilgi doğrulama
Veri bilimi
Kişisel gelişim
. . .

13 of 28

21. Yüzyılda bilgi profesyonellerinin taşıması gereken özellikler

Veri görselleştirme çalışmaları yapabilme
Proje önerisi hazırlayabilme
Mesleki çevre geliştirme / İş bağlantısı kurma
Herhangi bir konudaki veri gereksinimlerini belirleme
Yeni teknolojilere hızlı adapte olabilme
Değişen gereksinimlere uygun yaratıcı/yenilikçi hizmet tasarlama
Tanıtım ve pazarlama faaliyetlerinde bulunabilme
Sosyal medyayı etkin kullanabilme
Kullanıcı eğitimi verebilme

Zaman yönetimi
Problem çözme
Eleştirel düşünme
Takıma liderlik etme
Bilgi okuryazarlığı
Medya okuryazarlığı
Veri okuryazarlığı
Yaşam boyu öğrenme

Beceriler değişmeli:

Hedefler ve iş yapma şekilleri dönüşmeli:

14 of 28

Kullanıcı ihtiyaçlarına odaklanan,

kişiselleştirilmiş çözümler sunan,

bir çeşit -bilgi eksenli- yaşam koçu!...

Yeni nesil bilgi profesyoneli =>

15 of 28

Hizmet anlayışında dönüşüm!

«Toplum ihtiyaçlarına uygun kütüphane/bilgi hizmetleri»

“Üçüncü ev”
“Cazibe merkezi”
“Toplum merkezi”
“Ortak öğrenme ve etkileşim mekânı”
“Yaşam boyu öğrenme merkezi”
...

Günümüzde, -ülkemizde yoğun olmak üzere- kütüphanelerin bir var olma savaşı ile karşı karşıya olduğu tartışılmaktadır.
Özellikle ülkemizde, kütüphanelerin toplum gözündeki konumu ve talep edilirliğinin düşük olması çeşitli toplumsal etmenlere bağlanarak sık sık sorgulanmaktadır.
Özellikle Internet’in insan hayatının bir parçası haline gelmesiyle çeşitli gelişmiş ülkelerde de kütüphanelere olan talebin giderek azalmaya başlaması bu kurumları bir dönüşüm içerisine girmeye yöneltmiştir.
Bu bağlamda, dünyada yapılan çeşitli çalışmalar göstermiştir ki, «toplum ihtiyaçları» gözetilerek hizmetlerini yenileyen kütüphaneler geçmişte olduğundan bile daha çok talep görebilmektedir.
Toplumdan gelen bu talep doğrultusunda kütüphane kurumu ve hizmetleri «karar verici»lerin öncelik sıralamasında daha üst sıralara çıkabilmekte, böylece kütüphanelerin ortak sorunu olan personel/bütçe/mekân gibi unsurlar da daha hızlı iyileştirilebilmektedir.
Toplum yararı gözetilerek yürütülen çalışmalarda ve bu bağlamda tasarlanan hizmetlerde sık sık vurgulanan bir ilkeye göre;

«Her birey, toplumun yaşam kalitesini artırmak ve kamu yararına hizmet etmenin yollarını bulmak için bir sorumluluk üstlenmeli»dir.

Bu söz, kütüphane ve bilgi hizmetleri için de geçerlidir. Kâr amacı gütmeyen kuruluşlar olarak kütüphanelerin asli görevi toplumun ihtiyaçlarına ve yararına uygun hizmet sunmak ve onların yaşam kalitesini artırmaktır.
Ülkemizde de bu anlamda kütüphane hizmetlerinin toplum ihtiyaçlarına uygun olarak tasarlanması, kütüphanelerin bu anlamda bir dönüşüm içerisine girmesi kaçınılmazdır.

16 of 28

Yeni “bilgi merkezleri”

«Her birey, toplumun yaşam kalitesini artırmak ve kamu yararına hizmet etmenin yollarını bulmak için bir sorumluluk üstlenmeli.»

Amaç=> Kullanıcı odaklı kişiselleştirilmiş çözümler sunmak

Sonuç=> Kullanıcıların hayatlarına dokunmayı başarmak

Nasıl?=> Etki alanlarını ve başarı göstergelerini belirleyerek

17 of 28

Etki yaratmak

Etki = Değişim

İnsanların yaşamında
Grup ve kurumların davranış biçimlerinde
Kitlelerde

Tam olarak nede değişim?

Davranışlarda
Becerilerde
Bilgi ve kavrayışta
Yaşam kalitesinde
…

İnsanların yaşamlarına dokunmak!

Kişisel gelişim
Mesleki gelişim
Ekonomik gelişim
Sağlık
Boş zamanları değerlendirme
...
...
...

Kütüphanelerle ilgili yürütülen araştırmalar bu kurumların dönüşüm sürecinde en önemli noktanın «etki yaratmak» olduğunu vurgulamaktadır.
Burada etkiden kasıt;

insanların yaşamında
grup ve kurumların davranış biçimlerinde ve dolayısı ile
toplumda kütüphane hizmetleri aracılığıyla olumlu bir değişim yaratmaktır.

Bu değişimin davranış, beceri, bilgi ve kavrayış, yaşam kalitesi gibi insanları doğrudan etkileyen unsurlar üzerinde yaratılması hedeflenmelidir.
Bu bağlamda, etki yaratmayı «insanların yaşamına dokunmak» olarak tanımlamak mümkündür.
Kütüphane hizmetleri aracılığıyla kişisel ya da mesleki gelişim, ekonomi veya sağlık konularında ilerleme, boş zamanları değerlendirme gibi konularda insanların yaşamına dokunmak, hem ülkemizde hem de dünyada kütüphanelerin dönüşümü için tartışılan heyecan verici başlıklar arasında yer almaktadır.

18 of 28

İş süreçlerinde dönüşüm!

Kitleyi tanı

İhtiyaçları belirle

Planlama

Pazarlama

Hizmet sunumu

Etki ölçümü ve raporlama

Savunuculuk / pazarlama

Revizyon

Hatırlarsanız sunuma, «kütüphanelerin yeniden ya da daha çok talep edilen kurumlar olabilmesi için değişmesi ve bu değişimi kullanıcı taleplerini gözeterek gerçekleştirmesi gerektiğinin önemi»ni vurgulayarak başlamıştık.
Peki söz konusu etkinin kütüphane hizmetleri aracılığı ile yaratılabilmesi için hizmet geliştirme sürecine nasıl başlanmalı?
Bunun için en önemli başlangıç noktası hizmet verilecek kitlenin çok iyi tanınmasıdır.
Bu amaçla çeşitli yöntemlerle ihtiyaç analizi yapılmalıdır. İhtiyaç analizi, kütüphaneye halihazırda gelenlere yöneltilecek bir iki basit soru (yeni ne talep edersiniz, nelerden memnunsunuz, ne olsa daha çok memnun olursunuz, gibi) ile gerçekleştirilebileceği gibi asıl gelmeyenlerin neden gelmediği, ne olsa kütüphaneyi kullanmak isteyeceklerinin araştırılması sürecidir. Bu nedenle potansiyel kullanıcıları fark etmek, onların ihtiyaçlarını araştırmak ve bu nedenle toplumun içinde (kahvehaneler, dernekler, okul-aile birlikleri, ev hanımlarının toplandığı yerler vb.) yer almak gereklidir.
İhtiyaç analizi sonucunda kütüphane hizmetlerinde neyi değiştirmek, hangi yeni hizmetleri tasarlamak gerektiği ortaya çıkacaktır. Bu değişimi ya da yeniliklerin hayata geçirilmesi için planlama yapılması gerekmektedir.
Planlama safhasında ve sonrasında bu yeniliğin potansiyel ortaklara ve halka duyurulması gerekmektedir. Potansiyel ortaklara duyurulması, hizmetin/yeniliğin hayata geçirilmesi aşamasında ihtiyaç duyulabilecek parasal ya da ayni destek için önemlidir. Bununla ilgili strateji ve yöntemleri öğrenmek de kütüphaneci için dönüşümün bir parçası olmalıdır. Planlama safhası tamamlandığında ise yeniliğin –özellikle yeniliği talep eden- halka duyurulması ve onların söz konusu hizmeti kullanmak üzere davet edilmesi gerekir.
Planlanan hizmetin halkla buluşması elbette önemli aşamalardan bir tanesidir. Hizmetin sunumu sırasında ve sonrasında kullanıcıların dikkatle gözlenmesi, hizmetle ilgili beklentilerinin karşılanıp karşılanmadığının anlaşılması son derece önemlidir. Burada hizmeti sunanın her zaman hizmeti alan ile aynı biçimde düşünemeyeceği, aslolanın hizmetin kullanıcı algısına göre ne şekilde değerlendirildiği olduğunun unutulmaması gerekir.
Tam da bu noktada söz konusu yeniliğin, hedeflendiği gibi kullanıcıların yaşamına dokunup dokunmadığı, kullanıcıların yaşamında neyi değiştirdiği, kütüphaneye ve hizmetlerine yönelik algılarının olumlu yönde değişip değişmediği, söz konusu yenilik sayesinde kaç yeni kullanıcının kütüphaneye üye olduğu ve genel olarak kullanıcıların memnuniyet düzeylerinde artış olup olmadığına yönelik nitel ya da nicel veriler toplanmalıdır. Bunlar yine basit bir-iki soruluk anketler ya da önceden yapılandırılmış kısa görüşmeler sonucunda toplanacak yanıtlar üzerinden değerlendirilebilir.
Kullanıcıdan gelecek geribildirimlerin yapılandırılmış ve değerlendirilmiş somut verilere dönüştürülmesi son derece önemlidir. Bu resmi rakamlar basit grafikler ve kısa raporlar haline getirilerek karar vericilerle (örneğin belediye başkanları, şehrin mülkî erkânı, kütüphane kurumunu herhangi bir şekilde destekleyeceği düşünülen işletmeler, sivil toplum kuruluşları vb.) paylaşılmalı, yeni hizmetlerin toplum üzerindeki olumlu etkileri kendilerine anlatılmalı ve destekleri talep edilmeli. Bu konu ile ilgili yöntem ve stratejileri öğrenmek ve uygulamak, yine son derece önemli.
Az önce yeni hizmetlerin kullanıcı üzerinde ne gibi bir etki yarattığına dair verilerin toplanmasının ve bu verilerin olumlu yönlerinin potansiyel ortaklar ve karar vericiler ile paylaşılmasının önemini anlattık. Elbette yeni hizmetle ilgili aksayan yönler, yeni talepler, bazı memnuniyetsizlikler de söz konusu olabilir. Kullanıcıdan geribildirim almak bu açıdan da son derece önemlidir. Bu veriler içerisinde olumsuz olanlar da dikkatle değerlendirilmeli, hizmetin aksayan yönlerinin iyileştirilmesi konusunda revizyona gidilmelidir.
Ekranda yer alan şekle bakıldığında tüm bu sürecin dinamik bir yapı arz ettiğini ve iş yapma biçimlerimizin buna göre değişmesi gerektiğini görüyoruz. Söz konusu şeklin bir döngü olarak sunulma sebebi de tam olarak bu. Kullanıcı taleplerinin çok hızla değişebildiği, yeni hizmet olarak tasarlanan bir hizmetin hızla eskiyebildiği göz önünde bulundurulmalı, kütüphanelerin kullanıcı odaklı dönüşümünün sürekli olması gerektiği kesinlikle unutulmamalıdır.

19 of 28

“İhtiyaç analizi”?...

Araştırma ödevi: “Libraries” & “needs assessment”

20 of 28

Önceki slaytta kullanıcı ihtiyaçlarına uygun yeni hizmet planlama, sunma ve bunların etkisini ölçme olarak özetleyebileceğimiz süreci anlatmaya çalıştık.
Bu aşamada ise sizlere geleneksel ve yenilikçi hizmet planlama arasındaki farkları göstermeye çalışacağız.
Bu slaytta yer alan tabloda, önceki slayttaki döngüdekilerle örtüşen aşamalar hakkında iki farklı yaklaşım göreceksiniz.
Birinci yaklaşım «geleneksel» hizmet planlama modeli, diğeri ise dünyadaki yenilikçi kütüphaneler tarafından benimsenmeye başlanılan «toplum önderliğinde» hizmet planlama modeli.
Bu iki farklı yaklaşımda kitleyi tanıma, ihtiyaç belirleme, hizmet planlama, hizmet sunma ve hizmetin etkisini değerlendirme aşamaları ile ilgili bir takım farklı yöntemler kullanıldığına dikkatinizi çekmek isteriz.
Örneğin, hizmet planlamanın ilk aşaması olan «kitleyi tanıma»da geleneksel planlama anlayışında, hizmet verilecek topluluğun demografik verileri (genç nüfus mu hakim, işsizlik oranı ne, geçim kaynakları neler vb.), kütüphanenin kullanım istatistikleri («geçen yıla göre kullanıcı sayısında düşüş yok, bu demektir ki problem yok(!)», «giderek artan sayıda kitap ödünç veriyoruz, demek ki koleksiyonumuz yeterli (!)» vb.), kullanıcıların zaman zaman görüşlerini yazıp bıraktıkları «görüş ve öneriler» kutularındaki geribildirimler, gibi veriler yeterli olurken, toplum önderliğinde planlama yapan kütüphaneler mutlaka toplumla birebir ilişki içerisinde ihtiyaç analizi yapma yolunu tercih etmektedirler. Elbette az önce saydığımız geleneksel ölçüm yöntemleri de önemli veriler sağlamakta ve bu veriler bu modelde de kullanılmaktadır. Ancak potansiyel kullanıcıların ya da halihazırda kütüphaneyi kullanan kişilerin talep ve katkıları bu modelde çok önemlidir. Dolayısı ile hedef kitlenin ihtiyaçlarını belirleme konusunda daha «nokta atışı» veriler elde edilmesi mümkün olmaktadır. Unutulmamalıdır ki istatistikler tek başına bize her şeyi söylemez, nitel verilerle desteklenmesi verileri daha anlamlı kılmaktadır.
Hizmet planlama aşamasında ise geleneksel model başka (örneğin «iyi») örneklere odaklanırken (örneğin «aynı sorunu yaşayan başka kütüphaneler bunu nasıl çözmüş») toplum önderliğinde planlama modelinde yine toplumda bire bir ilişki içinde olmayı gerektiren, «ne olması talep ediliyor?» sorusuna yanıt aranan daha aktif bir planlama süreci söz konusudur.
Hizmetin sunulması aşamasında, genelde yalnızca eksikliklere yönelik iyileştirilmelere odaklanılan ve hizmet anlamında büyük yeniliklere ya da değişimlere daha kapalı olan geleneksel planlamaya karşılık toplum önderliğinde planlamada hedef kitleden bire bir alınan veri doğrultusunda tam olarak onların ihtiyaçları gözetilerek sunulan özelleştirilmiş aksiyonlar söz konusudur. Örneğin dünyada toplum önderliğinde hizmet planlama modelini benimseyen ve kullanıcı sayısını ve memnuniyetini ciddi şekilde artıran kütüphanelerde gerçekleştirilen ihtiyaç analizi çalışmaları sonucunda, geleneksel planlama yöntemi ile keşfedilemeyecek, yoga kursu düzenlemek, hanımların toplanma ve sohbet etmesine uygun mekanlar yaratmak, hobi odaları oluşturmak gibi bazı hizmetler hayata geçirilmiş ve sonucunda kütüphanenin geleneksel kaynak ve hizmetlerinin de daha fazla kullanılmaya başlandığı ortaya konulmuştur.
Hizmetlerin kullanıcı üzerindeki etkisini ölçmek, yeniliğin onların yaşamına ne şekilde dokunduğunu anlamak için kullanılan yöntemler de söz konusu iki yaklaşımda farklılık göstermektedir. Geleneksel yöntemde yine genel istatistikler ya da klasik geri bildirim formları daha çok kullanılırken toplum önderliğinde planlama modelinde nitel verilerin nicel verilerle yani istatistiklerle sentezlenmesi söz konusu olmaktadır. Örneğin; hangi hizmeti kullananların daha az memnuniyet bildirdiği ile ilgili verilerden yola çıkılarak bu kişilere bire bir ulaşmak ve ne olsa daha çok memnun kalacaklarını öğrenmek, taleplerinin tam olarak ne olduğunu birinci ağızdan duymak, elde edilen istatistiklerle bu nicel verileri birleştirmek, her aşamada bu değerlendirmelerin hedef kitle ile birlikte yapılması, şeffaf olunması, kullanıcı ve potansiyel kullanıcıların kütüphane kurumu ve hizmetleri ile kendilerini daha fazla özdeşleştirmelerine yardımcı olmaktadır.

21 of 28

Etki ölçümünün planlanması

Planlama öncesi faaliyetler

Nede değişim?
Hangi hizmetler ile?

Uygulama nasıl yapılmalı

Değişimi yaratacak hizmetin planlanması, sunulması duyurulması

Bulguların değerlendirilmesi

«Öncesi» / «sonrası» verilerinin karşılaştırılması
Nicel ve nitel verilerin sentezlenmesi

Raporlama faaliyetleri

Süre

İhtiyaç analizi

Kitleyi tanı

İhtiyaçları belirle

Planlama

Pazarlama

Hizmet sunumu

Etki ölçümü ve raporlama

Savunuculuk / pazarlama

Revizyon

Sunumun başında ve devamında vurguladığımız önemli bir noktayı tekrar hatırlatmakta yarar görüyoruz: Kütüphanelerin dönüşümü, talep edilirliğinin ve saygınlığının artması için kullanıcı odaklı hizmetler geliştirilmesi ve kullanıcıların yaşamına dokunulmasının şart olduğundan bahsediyoruz. Peki kullanıcıların yaşamlarına ne şekilde dokunduğumuzu, kütüphane hizmetlerinin onların üzerindeki olumlu etkilerinin neler olduğunu nasıl ortaya koyacağız?
Bunu açıklayabilmek için «etki ölçümü»nün nasıl planlanması gerektiği üzerinde duracağız.
Öncelikle ihtiyaç analizi verilerinden elde edeceğimiz sonuçlara göre hangi hizmetler ile ne gibi bir değişim yaratmak gerektiğine karar verilmesi gerekmektedir.
Yeni hizmeti sunmadan önce, örneğin, kullanıcılara yöneltilecek basit sorularla bazı veriler toplamak ve yeni hizmetin hayata geçirilmesinin ardından aynı soruların kullanıcıya tekrar yöneltilmesi ile kullanıcı algı, beklenti veya memnuniyetinde ne gibi değişimler olduğunu görebilmek mümkün olmaktadır. Bu nedenle etki ölçümünün planlanması aşamasında etkinin ne tür veri toplama yöntemleri ile ölçüleceğine, bu veri toplama yöntemlerinin uygulanması konusundaki zamanlamanın ne şekilde olacağına karar verilmelidir. Nicel ve nitel verilerin sentezlenmesi için farklı veri toplama yöntemlerinin söz konusu olması gerektiği, sentezleme işleminin ne şekilde yapılacağı konusunda bilgi sahibi olunması gerektiği ve veriler güncelliğini kaybetmeden değerlendirme işleminin yapılmasının zorunlu olduğu özellikle zaman planlaması açısından göz önünde bulundurulmalıdır.
Verilerin analiz edilmesinin ardından ne gibi sonuçlara ulaşıldığına yönelik bir raporlama faaliyeti de olması gerekmektedir. Önceki slaytlarda da belirttiğimiz gibi, bu süreç sonucunda elde edilen raporlar yeni hizmetlerin potansiyel paydaşlar ve karar vericilere tanıtılması, kullanıcılar üzerindeki olumlu etkilerinin onlarla paylaşılması ve bu kişilerden destek talep edilebilmesi açısından önemlidir. Zaman planlaması yaparken bu raporlama faaliyetlerine harcanacak süre de göz önünde bulundurulmalıdır.

22 of 28

Etkiyi ölçmek kolay değil!

Uzun soluklu çalışmalar
Ölçümü zor

“Kütüphanede aldığı özgeçmiş hazırlama ve çevrimiçi iş başvurusu yapma eğitiminin ardından iş bulan kullanıcı sayısı”
“Kütüphanede kullandığı bilgisayar yardımıyla kendisine iş kuran, halihazırda yaptığı işten elde ettiği kârı artıran kullanıcı sayısı”
“Kütüphane hizmetleri/kaynakları/kütüphanede sunulan yazılım ve donanın sayesinde okul başarısı artan öğrenci sayısı”
“Kütüphanede aldığı BİT eğitimi sayesinde dost ve akrabaları ile daha rahat iletişim kurabilen (örneğin) ev hanımlarının sayısı”

Kontrol edilemeyen değişken sayısı fazla

Politik
Ekonomik
Sosyal
Teknolojik faktörler

Heterojenlik

Yaş
Eğitim düzeyi vb.

Ne tür bir planlama yapılırsa yapılsın etki ölçümünün kolay olmadığı ve etkinin gerçek anlamda ortaya konulabilmesi için etki ölçüm çalışmalarının uzun soluklu olması gerektiği unutulmamalıdır.
Tam da bu sebeple kütüphane çalışanlarının iş yapma biçimlerinin değişmesi gerektiğini tekrar hatırlatmakta yarar var. Etki ölçümü iş paketi, (genelde) sonuçları yıllık olarak raporlanan, yıl boyunca sunulan hizmetler sırasında toplanılacak verilerden ve bunların değerlendirilmesi ve raporlanması aşamalarından oluşan bir süreçtir.
Amaç insanların yaşamında bir değişiklik yaratmak olduğundan bunun ortaya konulması, bu değişimin yakalanması çok kolay olmamaktadır. Bu nedenle kütüphane çalışanlarının kullanıcıları ile bire bir iletişim halinde olması ayrıca önem taşımaktadır. Bu noktada yaşama dokunmak, yaşamda değişim yaratmaktan ne kast ettiğimizi örneklersek belki etki ölçümünü yapmanın zorluğunu daha net açıklamış oluruz. Şu örneklere bir bakalım:

Kütüphanede aldığı özgeçmiş hazırlama ve çevrimiçi iş başvuruşu yapma eğitiminin ardından iş bulan kullanıcı sayısı
Kütüphanede kullandığı bilgisayar yardımıyla kendisine iş kuran, halihazırda yaptığı işten elde ettiği kârı artıran kullanıcı sayısı
Kütüphane hizmetleri/kaynakları/kütüphanede sunulan yazılım ve donanın sayesinde okul başarısı artan öğrenci sayısı
Kütüphanede aldığı BİT eğitimi sayesinde dost ve akrabaları ile daha rahat iletişim kurabilen (örneğin) ev hanımlarının sayısı.

Bu örneklerde de görüldüğü gibi kütüphanede X hizmetini ya da eğitimini kaç kişinin aldığı, kaçının bundan memnun olduğu istatistiklerde kolaylıkla yer alabilmektedir, ancak devamında bu hizmet ya da eğitimlerin kullanıcının yaşamını ne şekilde değiştirdiği kullanıcıların kaybedilmemesi ve onlarla bire bir iletişim halinde olunmasına bağlıdır. Gerçek etkiyi gösteren de bu veridir.
Zorluğun bir başka nedeni de hizmet verilen toplumun iç dinamikleri olabilir. Örneğin, veri toplamak bazı politik ya da sosyal faktörler nedeniyle zor olabilir, kullanıcıların yeni teknolojiyi kullanmasını gerektirebilir. Yaş, bilgi ve beceri ya da eğitim düzeyleri açısından birbirine benzemeyen kullanıcılara hizmet verildiği düşünüldüğünde verilerin her zaman çok kolay elde edilemeyeceği ya da kendi içerisinde gruplanarak değerlendirilmesi gerektiği daha iyi anlaşılacaktır.

23 of 28

Veri toplama yöntemleri

Nicel

Anketler (web-tabanlı, basılı, «pop-up», …)
Farklı gruplar (kütüphane kullanıcısı olmayanlar, kullanıcılar, kullanıcı grupları)

Nitel

Görüşme
Odak grup
Örnek olay çalışması

Her şey istatistiklerde yer almıyor!

Bu noktada etki ölçümünün temel bazı istatistik bilgilerini ya da basit analiz yazılımlarını bilmeyi ya da öğrenmeyi gerektirdiğini hatırlatmak yerinde olacaktır.
Söz konusu olan basit bazı verileri toplamak ve bunlardan anlamlı, kullanılabilir sonuçlar elde etmek olduğundan kütüphane çalışanlarının bu konudaki bilgi ve beceri düzeylerinin mümkün olduğunca yükseltilmesi gerekmektedir. Örneğin proje kapsamında verilen kapasite geliştirme eğitimleriyle tam olarak bu amaçlanmakta. Ancak sizlerin de bu konuda farkındalık geliştirmeniz, bu yeni bilgi ve becerileri kazanmanın daha iyi hizmet sunmak için bir gereklilik olduğu konusunu benimsemeniz, bunun gereğini yaparak kendinizi sürekli olarak geliştirmeniz bu anlamda son derece önemli. Yaptığınız iş sürekli yeni şeyler öğrenmenizi ve teknolojiyi takip etmenizi gerektiriyor, lütfen bunu unutmayın!
Bir önceki slaytta söylediğimiz gibi, söz konusu veri toplama yöntemlerini kolayca öğrenmeniz mümkün, ancak lütfen her şeyin istatistiklerde yer almadığını, kullanıcılarınızı kaybetmeden onlarla iletişim halinde olmanız gerektiğini unutmayın.

24 of 28

Veri toplama yöntemleri

	Ne tür veri sağlar?	Ne işe yarar?	Özellikleri?
Anketler	Fikirler Tercihler Davranışlara yönelik öz-raporlama Nicel	Bilgiyi toparlar Büyük resmi gösterir Alt grup verilerin karşılaştırılmasını sağlar	Ucuz Analizi kolay İyi tasarlanması zor Geçerliliği sağlayacak kadar çok yanıt alınması zor
Görüşme	Fikirler Tercihler Bilinçli yanıtlar Nitel	Uzmanlık girdisi sağlar Ayrıntı elde edilir Veri üçgenlemesi olanağı sağlar	Yoğun zaman ve işgücü gerektirir Eş zamanlı olarak detaya inmeye izin verir
Odak grup çalışmaları	Fikirler Tercihler Nitel	Kavram testi yapılabilmesine olanak tanır Beyin fırtınası imkanı sunar Ön araştırma veya tasarım için kullanılabilir	Yoğun zaman ve işgücü gerektirir Eş zamanlı olarak detaya inmeye izin verir Açık uçludur
Kurumsal veri	Performans göstergeleri Arka plan bilgi Nitel ve nicel	Eğilim ve örüntülerin ortaya konmasını sağlar Bağlamın açıklanmasına yarar Alt grup verilerin karşılaştırılmasını sağlar	Ancak kurum tarafından tutuluyorsa erişilebilir Elde edilen verilerin yorumlanması/anlamlandırılması ayrıca görüşmeler yapılmasını gerektirebilir.

Kaynak: Milne, 2009

Veri toplama tekniklerini kolaylıkla öğrenmeniz mümkün demiştik. Bu tablo hangi yöntemin ne gibi yararları olduğunu ve nerelerde kullanılabileceğini özetliyor.
Örneğin, zaman kısıtınız varsa ve hızlı bilgiye gereksinim duyuyorsanız, analizi kolay (herhangi bir istatistik yazılımı ile –örneğin Excel-), amacınız büyük resmi görmekse, fikirler, tercihler, davranışlara yönelik öz-raporlama bilgisi istiyorsanız kullanıcılarınızla ilgili veri toplamak için anket yöntemini kullanmak sizin için uygun olacaktır. Ancak büyük resmi gerçekten görebilmeniz için gerekli olan sayıda veri toplamanız zor ve doğru yanıt verilip verilmediği hep bir soru işareti olacaktır.
Daha nokta atışı veriler için görüşme ya da odak grup çalışmaları tercih edilebilir. Daha az sayıda denek ile yürütülen bu tip veri toplama yöntemleri katılımcılardan daha bilinçli yanıtlar almanızı sağlar ancak nitel verilerin analiz edilmesi konusunda bilgi sahibi olmanızı gerektirir. Bu tip yöntemler anket yöntemi ile birlikte kullanıldığında anket ile elde edilen verilerin bir çeşit sağlamasını yapmaya olanak tanır ve ankette detaylı yanıt almanın mümkün olmadığı bazı sorularla ilgili detay bilgi elde etmeye yarar. Bu tip nitel veri elde edilen yöntemleri uygulamak zaman alıcı olduğundan süreç planlamasının iyi yapılması gerekir.
Elbette kurumsal bilgi de göz ardı edilmeyecek değerdedir. Kütüphanede tutulan istatistikler, kullanıcı görüşlerinin toplandığı «görüş ve öneriler» verileri diğer tüm yöntemler için arka plan bilgi oluşturabilir. Etki ölçümünü planlamaya nereden başlanılacağı, hangi veri toplama yönteminin tercih edilmesi gerektiği ile ilgili ipuçları verebilir. Ancak, kurumlar bu tür veriyi tutuyorsa bu mümkün olabilmektedir.

25 of 28

İstatistiklerde ne yok?

Potansiyel kullanıcılara ait bilgiler

Neden kütüphaneleri kullanmadıkları
Kullanmaları için ne olması gerektiği

Kullanıcılara ait bilgiler

Kullanıcıların kütüphaneye gelme nedenleri
Kütüphanede görmek istedikleri

Nitel veriler

Kullanıcı hikayeleri
Kütüphanenin onlara ne kattığı

26 of 28

Sürdürülebilirlik

Etki yaratmayı başardık, peki devamı gelecek mi?

İş yapma biçimlerinde değişim
İş tanımlarında değişim
Sürekli gözlem/analiz
Üst düzey halkla ilişkiler
Potansiyel iş ortakları belirleme ve sürekli anlaşma halinde kalabilme

Eğer buraya kadar olan aşamaları başarıyla tamamlayıp kullanıcılarımızın yaşamına dokunan hizmetler tasarlayabilmiş ve bunları raporlayabilmişsek bu çok büyük bir başarı, ancak işimizin bittiği anlamına gelmiyor!
Bunun bir döngü olduğundan ve bu yenilikçi yaklaşımın sürdürülebilir olmasının zorunlu olduğunu da sık sık vurguladık. Buradan yola çıkarak bu yaklaşımın sürdürülebilir olması, kütüphanelerde gerçek anlamda bir dönüşümün sağlanabilmesi için şunların gerçekleşmesi son derece önemli:

İş yapma biçimlerimizin, anlayışlarımızın ve iş tanımlarımızın değişmesi gerekiyor.
Tüm dünyada günümüzün kütüphanecileri ile ilgili tanımlamalar yapılırken, buraya kadar anlattıklarımızın gerçekleştirilebilmesi için «kütüphaneci» olarak tanımlanan kişilerin

Temel istatistik bilgisine sahip
Halkla ilişkiler konusunda bilgi ve beceri sahibi
İyi düzeyde raporlama yapabilen, dili iyi kullanabilen
Kâr amacı gütmeyen bir kurumu «işletme» mantığı ile yönetebilen
Takım çalışmasına uygun
Toplum ve diğer kurum ve kuruluşlarla iç içe çalışabilen kişiler olmasının şart olduğu vurgulanıyor.

27 of 28

Sonuç?

“Hızlı ve temel bir değişim gerçekleşmezse, kütüphane ve bilgi yönetimi alanı sevimli, çok sevilen, pohpohlanan ve soyu tükenmek üzere olan pandaların yolunu takip edecek gibi görünüyor.” (Sutton, 1998)

Günümüzdeki değişime adapte olan, fırsatları değerlendirebilen …=>

Kütüphaneler/kütüphanecilerin saygınlıkları artıyor.
Bu kişi ve kurumlara yöneltilen hizmet talebi artıyor.
Bu kurumlarda sunulan hizmetler çeşitleniyor.
Karar vericiler bu kişi ve kurumları “ihtiyaç” / “sorun çözücü” olarak değerlendiriyor.

Bu nedenle kütüphane çalışanları olarak toplum üzerinde etki yaratan ve toplumun yaşamına dokunacak hizmetleri tasarlayacak kişiler olarak değişimin önce kendimizden başlaması gerekiyor. Bu tip bir dönüşümün başarılabilmesi için kütüphane çalışanlarının adanmışlık düzeyi ve hizmet kavramını algılayış biçimi çok önemli!
Bu anlamda iş tanımlarının, iş paketlerinin ve akışlarının değişmesi aslında yönetimsel düzeyde bir anlayış değişikliğini de gerektiriyor. İşe yaramayacak raporlamalar, ya da mesai saatlerini verimsiz kullanmak yerine insanlara yardım etmek ve onların yararına çalışmak anlayışı ön plana alınmalı ve yapılan her işe, mesainin her dakikasına bu gözle bakılmalı. Dünyadaki örnekler kullanıcı geri dönüşlerinin ne derece mutluluk verici olduğunu, kütüphane çalışanlarının iş tatmininin ne derece yükseldiğini göstermek konusunda gerçekten ilham verici.
Kaynaklarımız kıt, mekan yeterli değil gibi gerekçelerle var olan hizmet anlayışının devam ettirilmesinden vaz geçilmesi son derece önemli. Bu gerekçeler aklımıza geldiğinde dünyada aynı sorunu yaşayan ama kullanıcı odaklı hizmet tasarımı sayesinde dönüşümü başarıp yeniden saygın ve talep edilir kurumlar olan kütüphaneleri hatırlayalım.
Sunumu 1998 yılında söylenilen ve yenilikçi yaklaşımı benimsememiş kütüphanelerde hala geçerliliğini koruyan bir söz ile bitirelim:

“Hızlı ve temel bir değişim gerçekleşmezse, kütüphane ve bilgi yönetimi alanı sevimli, çok sevilen, pohpohlanan ve soyu tükenmek üzere olan pandaların yolunu takip edecek gibi görünüyor.”

Tek bir besin türü ile beslenen pandalar azalan besin kaynakları ve alternatif beslenme yöntemine geçememeleri yüzünden soylarının tükenme tehlikesi ile karşı karşıya kaldılar. 1998’de yazdığı yazıda Sutton, değişimi reddeden kütüphaneleri de aynı sonun bekleyeceği konusunda tüm bilgi bilim alanını uyarmıştı.

28 of 28

Sonuç?

Dönüşüm!

Hedeflerde:

Kaynak/imkân odaklılık yerine hedef kitle odaklılık

Kendinizde:

Hizmet kavramını algılayış şekliniz
İş yapma biçimleriniz
Adanmışlık düzeyiniz
21. yy becerileri

Yönetimsel anlayışta:

İş tanımları ve iş akışları değişmeli

Planlamalarda:

Farklı türde veriler düzenli olarak tutulmalı ve bunlar düzenli aralıklarla sentezlenmeli

Sürdürülebilirlik algısında:

Değişimin sürekliliği göz önünde bulundurulmalı