1 of 23

BEYİN ve YAŞLANMA

PROF.DR. OĞUZ TANRIDAĞ

2 of 23

BEYİN YAŞLANMASI-Yaşlanmadan Daha da Kötü!

«yas tutmaya kalkışma ecel beni aldı mı,�nobran ve mendebur çan bildirdi mi bir kere�bu iğrenç yeryüzünden kaçıp sığındığımı�bana koynunu açan en iğrenç böceklere:�bunları okuyunca yazanı anma derim;�çünkü öyle sonsuzca seviyorum ki seni�tatlı anılarında unutulmak isterim.»

Shakespeare, Sonet 71.

3 of 23

BEYİN YAŞLANMASI- Tartışmalı Kavram

4 of 23

4 ARAŞTIRMANIN SONUÇLARI (1998-2019)

1. CİNSİYETİN ETKİSİ :Sex Differences in Brain Aging. A Quantitative Magnetic Resonance Imaging Study(1998)
2. SAĞLIKLI ERİŞKİNLERDE BÖLGESEL DEĞİŞİKLİKLER: Regional Brain Changes in Aging Healthy Adults: General Trends, Individual Differences and Modifiers (2005)
3. YAŞAMBOYU BİREYSEL DEĞİŞİKLİKLER: Lifespan brain structural trajectories and individual differences of growth and decline (2014)
4. BİREYSEL DEĞİŞİKLİKLER: What contributes to individual differences in brain structure? (2014)

5 of 23

�1. CİNSİYETİN ETKİSİ :Sex Differences in Brain Aging. A Quantitative Magnetic Resonance Imaging Study(1998) �

ERKEKLERDE DAHA FAZLA GÖRÜLEN BULGULAR
Beyin Omurilik Sıvısında artış
Parieto-oksipital bölgede atrofi

HER İKİ CİNSTE BENZER ORANDA GÖRÜLEN BULGULAR
Hemisfer volümünde azalma
Frontal lob volümünde azalma
Temporo-parietal bölgede atrofi

6 of 23

�2. SAĞLIKLI ERİŞKİNLERDE BÖLGESEL DEĞİŞİKLİKLER: Regional Brain Changes in Aging Healthy Adults: General Trends, Individual Differences and Modifiers (2005) �

HİPOKAMPUS, ENTORİNAL KORTEKS, İNFERİOR TEMPORAL KORTEKS VE PREFRONTAL AKCEVHER YAŞLANMA SÜRECİNDE OLUMSUZ ETKİLENEN YAPILAR.
CİNSİYET, EĞİTİM DÜZEYİ VE BEYİN AĞIRLIĞININ KORUYUCU ETKİSİ YOK.

7 of 23

3. YAŞAMBOYU BİREYSEL DEĞİŞİKLİKLER: Lifespan brain structural trajectories and individual differences of growth and decline (2014)�

Çocukluktaki zeka, aktivite derecesi ve sağlık riskleri ilerlemiş yaşlarda demans gelişip gelişmeyeceğini belirleyen etkenlerden.
Yaşamboyu en fazla değişkenlik gösteren yapılar özellikle striatum, serebellum, parietal operkülüm ve orbitofrontal korteks

8 of 23

4. BİREYSEL DEĞİŞİKLİKLER: What contributes to individual differences in brain structure? (2014) �

BEYİN YAPISINDAKİ FARKLILIKLARDA GENETİK ETKENLER

Tek yumurta ikizlerinde çok daha fazla olmak üzere beyinde yapıların volümleri genetik faktörler tarafından şekillendiriliyor. Talamus (80%), kaudat nükleus (88%), putamen (69%), korpus kallozum (82%), oksipital korteks (83%) and amigdala (55–80%), parietal (84–85%), frontal (55–74%) ve oksipital (76%) loblar.

9 of 23

��4. BİREYSEL DEĞİŞİKLİKLER: What contributes to individual differences in brain structure? (2014) ��

BEYİN YAPISINDAKİ FARKLILIKLARDA ÇEVRESEL ETKENLER

Yoğun meditasyon yapanlarda sağ anterior insüla, sağ hipokampus ve sol inf.temporal girüs volümlerinde artma;

Deneyimli müzisyenlerde motor, parietal ve temporal lob volümlerinde artma,

Londra taksi sürücülerinde posterior hipokampus volümünde artma,

Matematikçilerde inferior parietal ve sol inferior frontal lob volümlerinde artma.

10 of 23

Northwestern Üniversitesi Süper Yaşlılık Projesi –Rogalsky ve ark.
Süper yaşlılar, 80 yaşın üzerinde oldukları halde bellek testlerinde ortalama 55 yaş performansı gösteren kişilerdir.
Bu kişiler genellikle aktif yaşam biçimine sahip, sosyal, zaman zaman kendini şımartan ve hayata ve olaylara karşı optimist kişilerdir.
Çoğu alkol ve sigara kullanır ve IQ’ları normal yaş ortalamasının içindedir.
Beyinlerinde anterior singülat korteks yaş kontrollarından daha kalındır.
18 aylık kontrollü bir takipte yaş kontrollarının beyinlerindeki küçülme oranı %2 olmasına rağmen süper yaşlılarda bu oran %0.8’dir.
DNA’larının kontrollara oranla daha güçlü olduğuna inanılmaktadır.

11 of 23

ANTERİOR SİNGÜLAT KORTEKS’İN ÖNEMİ

12 of 23

BEYİN YAŞLANMASININ BAŞLANGIÇ YAŞI NEDİR?

Beyin yaşlanmasının başlangıç yaşı olarak, biyolojik açıdan normal beyin gelişiminin tamamlandığı yaşlar ölçü kabul edilir.
BEYİN YAŞLANMASININ BAŞLANGIÇ YAŞI, PLASTİSİTEDE APOPTOZİS ADLI HÜCRE YIPRANMA PROGRAMININ ANTİ-APOPTOZİS DENİLEN HÜCRE YENİLENME PROGRAMINA BASKIN HALE GELMEYE BAŞLADIĞI YAŞTIR.
Prefrontal korteks gelişiminin 35 yaşına kadar sürdüğü diğer yapıların gelişiminin 20 yaş civarı olduğu kabul edilir.
YAŞLANMA BEYİNDE FARKLI BÖLGELERDE FARKLI YAŞLARDA BAŞLAR.
Beyin yaşlanması genetik ve epigenetik etkiler altında şekillenir.
BEYİN YAŞLANMASI HER BİREY İÇİN FARKLI BİYOLOJİK VE İŞLEVSEL ANLAMLAR TAŞIR. (Han, 2020)

13 of 23

BEYİN YAŞLANMASINDA YAŞAMBOYU PROFİLLER

SİYAH HAT: Yavaş bir seyirle artan normal beyin yaşlanması (>60 YAŞ)

SARI HAT: Metabolik-dahili- damarsal faktörlerle beyin yaşlanmasının artışı ( > 30-40 YAŞ)

MAVİ HAT: Genetik- gelişimsel faktörlerle birlikte oluşan tüm yaşam boyu beyin yaşlanması (10-20 YAŞLAR ARASI)

MOR HAT: Erişkinlikte oluşan travma- infeksiyon gibi nedenlerle hızlanmış beyin yaşlanması (>30 YAŞ)

James H. Cole, Riccardo E. Marioni, Sarah E. Harris & Ian J. Deary (2019)

14 of 23

BEYİN YAŞLANMASI NE DEMEKTİR? (Biyolojik)

ERKEN, NORMAL ve GEÇ BEYİN YAŞLANMASININ TEMEL ÖLÇÜTLERİ

BEYİN KÜTLESİNİN AZALMASI- BEYİN KORTEKS YÜZEYİNİN GİRİNTİ VE ÇIKINTILARININ ARASINDAKİ DERİNLİKLERİN ARTMASI

MİYELİNDEN ZENGİN AKCEVHERİN DEJENERE OLMAYA BAŞLAMASI, VASKÜLER LEZYONLAR

BEYİNDEKİ NÖROKİMYASALLARIN AZALMASI

ERKEN BEYİN YAŞLANMASI

SÜPER YAŞLILIK

15 of 23

BEYİN KÜTLESİNİN AZALMASI- BEYİN KORTEKS YÜZEYİNİN GİRİNTİ VE ÇIKINTILARININ ARASINDAKİ DERİNLİKLERİN ARTMASI�

16 of 23

BEYİN KÜTLESİNİN AZALMASI- BEYİN KORTEKS YÜZEYİNİN GİRİNTİ VE ÇIKINTILARININ ARASINDAKİ DERİNLİKLERİN ARTMASI�

17 of 23

MİYELİNDEN ZENGİN AKCEVHERİN DEJENERE OLMAYA BAŞLAMASI, VASKÜLER LEZYONLAR�

18 of 23

�� BEYİNDEKİ NÖROKİMYASALLARIN AZALMASI��

HUNTINGTON HST

PARKINSON HST

ERKEN ALZHEIMER HST

19 of 23

BEYİN YAŞLANMASI NE DEMEKTİR? (Bilişsel)

ERKEN BEYİN YAŞLANMASI NORMAL SÜPER YAŞLANMA

YENİ BİLGİLERİN ÖĞRENİLMESİNDE ZORLUK YENİ BİLGİLERİN ÖĞRENİLMESİ DEVAM EDER
YENİ KOŞULLARA ADAPTASYON ZORLUĞU ADAPTASYON ZORLUĞU YAŞANMAZ
GEÇMİŞ OLAYLARIN UZAMIŞ TRAVMATİK ETKİSİ TRAVMATİK ETKİ KISA SÜRELİDİR
PLAN-PROGRAM YAPMA ZORLUĞU PLAN-PROGRAM YAPMA DEVAM EDER
İSİM VE SAYI UNUTKANLIĞI 25-30 YAŞ ÖNCENİN BELLEĞİ VARDIR
ÖFKE KONTROL BOZUKLUĞU POZİTİF VE OPTİMİST KİŞİLİK YAPISI

20 of 23

BEYİN YAŞLANMASI NE DEMEKTİR? (Bilişsel-Yapısal)

21 of 23

Psychiatric disorders
Franke et al. [21]	Alzheimer’s disease	102	76 ± 8	GM	RVR	10.0
Franke and Gaser [46]	MCI—stable	36	77 ± 6	GM	RVR	BL: −0.5 FU (3 yrs): −0.4
	MCI—progressive	112	74 ± 7	GM	RVR	BL: 6.2 FU (3 yrs): 9.0
	Alzheimer’s disease	150	75 ± 8	GM		BL: 6.7 FU (2 yrs): 9.0
Koutsouleris et al. [24]	High psychosis risk	89	25 ± 6	GM	SVR	1.7
	Schizophrenia	141	28 ± 12	GM	SVR	5.5
	Major depression	104	42 ± 8	GM	SVR	4.0
Gaser et al. [49]	MCI—progressive (early/late)	58/75	74 ± 7/75 ± 7	GM	RVR	8.7/5.6
Schnack et al. [29]	Schizophrenia	341	34 ± 12	GM	SVR	BL: 3.4 FU (4 yrs): 4.3
Löwe et al. [48]	MCI—stable (APOE ε4 carriers/non-carriers)	14/22	77 ± 6/77 ± 6	GM	RVR	BL: −0.9/−0.9 FU(3 yrs): 0.0/−0.6
	MCI—progressive (APOE ε4 carriers/non-carriers)	78/34	74 ± 6/75 ± 9	GM	RVR	BL: 5.8/5.5 FU (3 yrs): 8.7/7.3
	Alzheimer’s disease (APOE ε4 carriers/non-carriers)	101/49	74 ± 7/76 ± 9	GM	RVR	BL: 5.8/6.2 FU (2 yrs): 8.3/7.7
Nenadic et al. [44]	Bipolar disorder	22	38 ± 11	GM	SVR	−1.3
	Borderline personality disorder	57	26 ± 7	GM	SVR	3.1
	Schizophrenia

Li et al. [47]	Alzheimer’s disease	411	75 ± 7	Hippocampal volume	SVR	7.0
Varikuti et al. [66]	Alzheimer’s disease	163	56–91	GM	LASSO	8.5; 10.7^a
Varikuti et al. [66]	MCI	64	55–87	GM	LASSO	6.2; 5.4^a
Kolenic et al. [131]	Psychosis (first episode)	120	27 ± 4.9	GM	RVR	2.6
Guggenmos et al. [132]	Alcohol dependence	119	20–65	GM	MLRR	4.0
Neurological disorders
Cole et al. [52]	Traumatic brain injury	99	38 ± 12	GM/WM	GPR	4.7/6.0
Cole et al. [59]	HIV	162	57 ± 8	Whole brain	GPR	2.2
Cole et al. [133]	HIV	131	56 ± 6	Whole brain	GPR	BL: 1.6 FU (2 yrs): 1.6
Cole et al. [50]	Down’s syndrome	46	42 ± 9	Whole brain	GPR	2.5
Pardoe et al. [58]	Epilepsy (medically refractory/newly-diagnosed)

Li et al. [47]	Alzheimer’s disease	411	75 ± 7	Hippocampal volume	SVR	7.0
Varikuti et al. [66]	Alzheimer’s disease	163	56–91	GM	LASSO	8.5; 10.7^a
Varikuti et al. [66]	MCI	64	55–87	GM	LASSO	6.2; 5.4^a
Kolenic et al. [131]	Psychosis (first episode)	120	27 ± 4.9	GM	RVR	2.6
Guggenmos et al. [132]	Alcohol dependence	119	20–65	GM	MLRR	4.0
Neurological disorders
Cole et al. [52]	Traumatic brain injury	99	38 ± 12	GM/WM	GPR	4.7/6.0
Cole et al. [59]	HIV	162	57 ± 8	Whole brain	GPR	2.2
Cole et al. [133]	HIV	131	56 ± 6	Whole brain	GPR	BL: 1.6 FU (2 yrs): 1.6
Cole et al. [50]	Down’s syndrome	46	42 ± 9	Whole brain	GPR	2.5
Pardoe et al. [58]	Epilepsy (medically refractory/newly-diagnosed)

22 of 23

SÜPER YAŞLILARDA BEYİN

23 of 23

İZLENİMLER

BEYİNDE YAŞLANMA GENEL DEĞİL BÖLGESEL ÖZELLİK GÖSTERİYOR.
BU BAKIMDAN BEYİNDE YAŞLANMA DEĞİL YAŞLANMALAR GEÇERLİ VE BUNLARIN FARKLI BAŞLANGIÇ TARİHLERİ VAR.
ÇOCUKLUKTAKİ NÖROGELİŞİMSEL PROFİL, ZEKA, AKTİVİTE DERECESİ ve SAĞLIK RİSKLERİ YAŞLANMADA DEMANS OLUP OLMAYACAĞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER OLARAK KABUL EDİLİYOR.
BEYİNDE HERKESTE BENZER YAŞLANAN YAPILAR VAR, BİREYSEL DEĞİŞKENLİKLERİN BÜYÜK OLDUĞU YAPILAR VAR.
DEĞİŞKENLİK ALANLARI OLARAK HAREKET, KOORDİNASYON ve KOGNİSYON DİKKATİ ÇEKİYOR.
KOGNİTİF AÇIDAN HİPOKAMPUS, ENTORİNAL KORTEKS, İNFERİOR TEMPORAL KORTEKS VE PREFRONTAL AKCEVHER YAŞLANMA SÜRECİNDE OLUMSUZ ETKİLENEN YAPILAR.
BAZI ARAŞTIRMALARDA CİNSİYETİN, EĞİTİM DÜZEYİNİN VE BEYİN AĞIRLIĞININ KORUYUCU ETKİSİ OLUP OLMADIĞI TARTIŞMALI.
BEYİN YAŞLANMASINDA GENLERİN VE ÇEVRENİN İKİ YÖNLÜ ETKİLEŞİMİ VAR.
BEYİN YAŞLANMASI İÇİN HERKESİ HATTA AYNI YAŞ GRUBUNDAKİLERİ BİLE GENELLEMEK DOĞRU DEĞİL