CHÀO MỪNG CÁC EM
QUAY TRỞ LẠI VỚI MÔN HỌC!
KHỞI ĐỘNG
Để truyền tải năng lượng điện đi xa, người ta phải tăng điện áp trước khi truyền. Đến nơi tiêu thụ, phải hạ điện áp để phù hợp với điện áp của các thiết bị trong sản xuất và đời sống.
Đường dây truyền tải điện 500kV Bắc - Nam (Việt Nam)
Vì sao phải làm như vậy, thiết bị nào có thể thực hiện được điều đó?
Cần phải tăng điện áp hoặc hạ điện áp tuỳ vào mục đích sử dụng, để phù hợp với các thiết bị sử dụng điện.
Máy biến áp giúp tăng, giảm điện áp theo nhu cầu sử dụng.
BÀI 2: �MÁY BIẾN ÁP VÀ CHỈNH LƯU DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU
NỘI DUNG BÀI HỌC
01
Truyền tải năng lượng điện
02
Máy biến áp
03
Diode bán dẫn và chỉnh lưu dòng xoay chiều
TRUYỀN TẢI NĂNG LƯỢNG ĐIỆN
I.
Từ các nhà máy điện, năng lượng điện được truyền đến nơi sử dụng bằng các đường dây tải điện.
Nhà máy điện
Nơi tiêu thụ
CÔNG SUẤT HAO PHÍ DO TỎA NHIỆT TRÊN ĐƯỜNG DÂY:
Trong đó:
HOẠT ĐỘNG CẶP ĐÔI
Vì sao muốn giảm điện trở r của dây dẫn điện, phải tăng tiết diện dây?
Câu hỏi 1 (SGK - tr.14)
Vì r tỉ lệ nghịch với tiết diện dây theo công thức:
Nêu và phân tích một số biện pháp giảm hao phí năng lượng điện khi truyền điện đi xa.
Câu hỏi 2 (SGK - tr.14)
Gợi ý
CÁCH GIẢM CÔNG SUẤT HAO PHÍ TRÊN ĐƯỜNG DÂY:
Thay dây có điện trở suất nhỏ hơn
Tăng tiết diện, khối lượng dây dẫn…
Sử dụng máy biến áp
Cách 1
Giảm điện trở r của đường dây truyền tải
Cách 2
Tăng điện áp U khi truyền đi và giảm điện áp khi đến nơi tiêu thụ
Hạn chế, không hiệu quả kinh tế
Mang lại hiệu quả rõ rệt
MÁY BIẾN ÁP
II.
1. Cấu tạo và nguyên lí hoạt động
Hình 2.1. Sơ đồ nguyên lí và cấu tạo máy biến áp
Hình 2.2. Kí hiệu máy biến áp trong mạch điện
Tìm hiểu cấu tạo của một máy biến áp và giải thích vì sao lõi của máy biến áp thường làm bằng các lá sắt hoặc thép pha silicon, ghép cách điện với nhau.
Thảo luận 3 (SGK - tr.15)
Các lá sắt/thép
HOẠT ĐỘNG CẶP ĐÔI
Máy biến áp là thiết bị hoạt động dựa trên hiện tượng cảm ứng điện từ, dùng để biến đổi điện áp xoay chiều.
KHÁI NIỆM
U1
U2
N1
N2
Cấu tạo máy biến áp:
Gồm hai cuộn dây dẫn điện có số vòng khác nhau cùng quấn trên một lõi sắt kín.
Cuộn dây thứ nhất có N1 vòng được nối với nguồn điện xoay chiều, gọi là cuộn sơ cấp.
Cuộn dây thứ hai có N2 vòng được nối với một mạch tiêu thụ điện, gọi là cuộn thứ cấp.
Lõi của máy thường được làm bằng các lá sắt hoặc thép pha silicon ghép cách điện với nhau.
Các cuộn dây dẫn thường được làm bằng đồng, cách điện với nhau và cách điện với lõi sắt.
Lõi sắt pha silicon được tạo bởi nhiều lá mỏng ghép cách điện với nhau nhằm hạn chế dòng điện Foucault, hạn chế hao phí năng lượng điện.
HOẠT ĐỘNG CẶP ĐÔI
Vì sao từ thông ở cuộn dây B lại thay đổi khi đóng hoặc ngắt khóa K (hình 2.3)?
Thảo luận 4 (SGK - tr.16)
Hình 2.3. Hai cuộn dây dẫn được cuốn trên cùng một lõi sắt
Hình 2.3. Hai cuộn dây dẫn được cuốn trên cùng một lõi sắt
Khi đóng hoặc mở khóa K, cường độ dòng điện trong cuộn A thay đổi, làm từ thông biến thiên. Nhờ lõi sắt, cuộn B nhận được từ thông biến thiên từ cuộn A.
Tỉ số các điện áp hiệu dụng ở hai đầu cuộn thứ cấp và hai đầu cuộn sơ cấp luôn bằng tỉ số các số vòng dây của cuộn đó.
GHI NHỚ
Nếu N2 > N1 thì U2 > U1:
Nếu N2 < N1 thì U2 < U1:
Máy tăng áp
Máy hạ áp
Điều kiện của máy tăng áp và máy hạ áp
2. Ưu điểm của dòng điện xoay chiều và máy biến áp trong truyền tải năng lượng điện
Hình 2.4. Sơ đồ minh họa hệ thống truyền tải năng lượng điện từ nhà máy điện đến nơi tiêu thụ
Nêu vai trò của máy tăng áp, máy hạ áp trên đường truyền tải năng lượng điện.
Khi truyền tải điện, năng lượng hao phí do toả nhiệt trên đường dây phụ thuộc vào độ lớn của điện áp truyền đi. Nhờ máy biến áp, có thể dễ dàng làm tăng hoặc giảm điện áp trong quá trình truyền tải năng lượng điện, giúp giảm hao phí năng lượng điện khi truyền đi xa.
GHI NHỚ
Dùng máy tăng áp ở đầu đường dây truyền tải
Dùng máy hạ áp ở nơi tiêu thụ điện
Nêu cơ sở khoa học chứng tỏ ưu điểm của dòng điện xoay chiều và máy biến áp trong truyền tải năng lượng điện.
Luyện tập 1 (SGK - tr.16)
Ưu điểm của dòng xoay chiều là dễ chế tạo, dễ tăng/ giảm điện áp bằng máy biến áp.
Nhờ tăng áp sẽ giảm hao phí do tỏa nhiệt hiệu quả hơn.
III.
DIODE BÁN DẪN
VÀ CHỈNH LƯU DÒNG XOAY CHIỀU
1. Mối liên hệ giữa cường độ dòng điện và điện áp giữa
hai cực của diode
Giới thiệu diode bán dẫn:
Video tìm hiểu cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của diode
Khi diode cho dòng điện đi qua theo chiều thuận, ta nói diode phân cực thuận. Dòng điện khi đó được gọi là dòng điện thuận.
Cường độ dòng điện qua diode theo chiều ngược lại hầu như không đáng kể. Trong trường hợp này, ta nói diode phân cực ngược.
Hình 2.5. Đặc tuyến vôn-ampe của diode bán dẫn
Hình 2.5 biểu diễn
mối liên hệ của cường độ dòng điện với điện áp giữa hai cực của diode.
Gợi ý
Điện trở của diode có mối liên hệ như thế nào với sự phân cực của diode?
Câu hỏi 5 (SGK - tr.17)
Khi phân cực thuận, điện trở của diode rất nhỏ.
Khi phân cực ngược, điện trở của diode vô cùng lớn.
Dựa trên các dụng cụ ở trường của mình, hãy thiết kế phương án thí nghiệm và thực hiện phương án đo được hiệu điện thế và cường độ dòng điện qua diode bán dẫn. Từ kết quả thí nghiệm, hãy vẽ đặc tuyến vôn-ampe của diode bán dẫn.
Câu hỏi 6 (SGK - tr.18)
Thí nghiệm tìm hiểu mối quan hệ giữa dòng điện chạy qua diode và điện áp giữa hai cực của nó
Dụng cụ thí nghiệm:
Tiến hành
a) Diode phân cực thuận
b) Diode phân cực ngược
Hình 2.8. Sơ đồ mạch điện đo cường độ dòng điện và qua diode và điện áp giữa hai cực của nó (phân cực ngược)
Diode phân cực thuận | Lần | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
U (V) | | | | | | |
I (mA) | | | | | | |
Diode phân cực ngược | Lần | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
U (V) | | | | | | |
I (mA) | | | | | |
Bảng kết quả thí nghiệm:
Nêu điểm khác nhau cơ bản giữa sơ đồ Hình 2.6 và Hình 2.8.
Thảo luận 7 (SGK - tr.18)
Điểm khác nhau cơ bản giữa sơ đồ là vị trí các đồng hồ đo. Ngoài ra cần chú ý thêm là giới hạn đo và độ chia của đồng hồ đo cường độ dòng điện (thang đo rất nhỏ ở sơ đồ Hình 2.8).
2. Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều
Chỉnh lưu dòng điện là chuyển từ dòng điện xoay chiều sang dòng điện một chiều.
a) Chỉnh lưu một nửa chu kì
Hình 2.11. a) Sơ đồ nguyên lí chỉnh lưu một nửa chu kì.
b) Điện áp u biến thiên theo thời gian t.
c) Điện áp uR biến thiên theo thời gian t.
Sơ đồ nguyên lí chỉnh lưu một nửa chu kì
b) Chỉnh lưu cả chu kì
Hình 2.12. Sơ đồ nguyên lí chỉnh lưu cả chu kì
Để có dòng điện một chiều chạy qua điện trở trong cả chu kì có thể dùng mạch chỉnh lưu gồm bốn diode. Mạch chỉnh lưu như vậy được gọi là mạch cầu chỉnh lưu.
a)
b)
Trong cả hai nửa chu kì của điện áp xoay chiều, luôn có dòng điện một chiều chạy qua R. Mạch chỉnh lưu cả chu kì cho dòng điện một chiều qua R có cường độ ổn định hơn so với mạch chỉnh lưu một nửa chu kì.
Ở Hình 2.14b, khi điểm B có điện thế dương, tại sao dòng điện chỉ chạy qua diode 4 và diode 1 nhưng không qua diode 2 và diode 3?
Câu hỏi 8 (SGK - tr.22)
Vì lúc đó diode 4 và diode 1 phân cực thuận, diode 2 và 3 phân cực ngược.
Luyện tập 2 (SGK - tr.21)
So sánh đồ thị (uR – t) ở Hình 2.11c và Hình 2.13b, rút ra đặc điểm của điện áp uR.
Điện áp uR không đổi chiều và có cường độ biến đổi.
Thảo luận để nêu được dòng điện chạy qua điện trở R chỉ theo một chiều trong cả chu kì của nguồn xoay chiều khi sử dụng mạch cầu gồm bốn diode làm mạch chỉnh lưu.
Luyện tập 3 (SGK - tr.21)
Gợi ý
Sử dụng kết quả câu hỏi 8 và phân tích thêm nửa chu kì còn lại để thấy dòng điện chạy qua điện trở R luôn theo một chiều trong cả chu kì.
LUYỆN TẬP
Câu 1: Đâu là biểu thức xác định công suất hao phí trên đường dây dẫn điện?
A. chốt m
B. chốt q
D. chốt n
C. chốt p
B. chốt q
Câu 2: Khảo sát thực nghiệm một máy biến áp có cuộn sơ cấp A và cuộn thứ cấp B. Cuộn A được nối với mạng điện xoay chiều có điện áp hiệu dụng không đổi. Cuộn B gồm các vòng dây quấn cùng chiều, một số điểm trên B được nối ra các chốt m, n, p, q (như hình bên).
Số chỉ của vôn kế V có giá trị nhỏ nhất khi khóa K ở chốt nào sau đây?
Câu 3: Đồ thị nào sau đây vẽ đúng đường đặc trưng I – U của một diode bán dẫn?
A.
B.
C.
D.
D.
Câu 4: Đặt một điện áp xoay chiều có tần số 50 Hz vào một mạch chỉnh lưu. Nội dung nào sau đây là đúng?
A. Nếu X là mạch chỉnh lưu nửa chu kì thì điện áp ra có độ gợn sóng nhỏ, tần số 50 Hz.
B. Nếu X là mạch chỉnh lưu nửa chu kì thì điện áp ra có độ gợn sóng lớn, tần số 100 Hz.
D. Nếu X là mạch chỉnh lưu cả chu kì thì điện áp ra có độ gợn sóng lớn, tần số 50 Hz.
C. Nếu X là mạch chỉnh lưu cả chu kì thì điện áp ra có độ gợn sóng nhỏ, tần số 100 Hz.
C. Nếu X là mạch chỉnh lưu cả chu kì thì điện áp ra có độ gợn sóng nhỏ, tần số 100 Hz.
Câu 5: Một nhà máy thủy điện có công suất truyền tải điện là
20 MW. Dùng hai công tơ điện đặt ở máy biến thế và nơi tiêu thụ thì thấy số chỉ của chúng chênh lệch nhau sau 3 tiếng là 270 kW. Hao phí điện năng trên đường dây tải điện này là bao nhiêu?
A. 4,5%.
B. 0,9%.
D. 9%.
C. 0,45%.
C. 0,45%.
VẬN DỤNG
1
Nêu hai điểm khác nhau giữa dòng điện một chiều và dòng điện xoay chiều.
2
Tìm thông tin và thảo luận với bạn để nêu hai ưu điểm của chỉnh lưu cả chu kì.
Gợi ý
KIẾN THỨC CỐT LÕI
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
01
Ghi nhớ kiến thức đã học trong bài
02
Hoàn thiện nội dung phần Vận dụng
03
Chuẩn bị bài sau Bài 1: Tia X và tạo ảnh bằng tia X
HẸN GẶP LẠI CẢ LỚP
TRONG TIẾT HỌC TIẾP THEO!