Дүниежүзілік шаруашылық элементі

Дүниежүзілік шаруашылық дегеніміз не?

Бүкіләлемдік байланыстар

Бұл – әлем елдерінің ұлттық шаруашылықтарының экономикалық, саяси және әлеуметтік байланыстарының күрделі жүйесі.

Тарихи қалыптасу

Оның қалыптасуы XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басындағы өнеркәсіптік революциялармен тығыз байланысты.

Дүниежүзілік шаруашылықтың қалыптасу кезеңдері

1-кезең: Индустрияландыруға дейінгі

Аграрлық экономика басым болған, шаруашылықтың негізі ауыл шаруашылығына негізделген кезең.

2-кезең: Индустриялану

Машина индустриясы мен көлік саласының қарқынды дамуымен сипатталған дәуір.

3-кезең: Қазіргі – Постиндустриялық

Қызмет көрсету салаларының басымдылығы мен ақпараттық технологиялардың өсуі.

Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі

Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі – бұл әлем елдерінің белгілі бір өнім түрлерін өндіруге немесе қызмет көрсетуге мамандануы. Бұл мамандану елдер арасындағы өзара тәуелділікті және сауданы арттырады.

• Елдердің өнім өндіру мен қызмет көрсетуге мамандануы. Әрбір ел өзінің табиғи ресурстарына, технологиялық мүмкіндіктеріне және тарихи дамуына сәйкес артықшылықтары бар салаларды таңдайды.

• Мысалы, Канада – шикізат өндіруде, әсіресе табиғи ресурстар мен ағаш өнеркәсібінде, ал Жапония – жоғары технологиялық өнімдер мен автомобиль өндірісінде алдыңғы қатарда. Әрине, азық-түлік өндірісі де маңызды, бірақ Жапонияның негізгі күші индустриялық өнімдерде.

• Бұл бөлініс дүниежүзілік экономиканың интеграциясын қамтамасыз етеді, өйткені елдер өзара тауарлар мен қызметтер алмасады.

Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық құрылымы

Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық құрылымы әр елдің экономикалық даму деңгейіне қарай айырмашылықтарға ие.

1

Ауыл шаруашылығы

Азық-түлік өндірісі және шикізат базасын қалыптастыру.

2

Өнеркәсіп

Машина жасау, химия, энергетика сияқты өндіріс салалары.

3

Қызмет көрсету

Сауда, қаржы, туризм, білім беру және денсаулық сақтау.

4

Ғылым-білім

Инновацияларды дамыту және жоғары білікті кадрлар даярлау.

Дамыған елдерде қызмет көрсету секторы ЖІӨ-нің 60%-дан астамын құраса, дамушы елдерде ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп басым.

Трансұлттық корпорациялар (ТҰК) – дүниежүзілік шаруашылықтың қозғаушы күші

ТҰК-тар әлемдік экономиканың маңызды ойыншылары болып табылады, олардың әлемдік өндіріс пен саудаға әсері зор.

Apple

Электроника мен бағдарламалық қамтамасыз ету саласының көшбасшысы.

Toyota

Автомобиль өнеркәсібіндегі ірі өндірушілердің бірі.

Shell

Мұнай-газ секторындағы әлемдік деңгейдегі компания.

1990 жылдардың ортасында ТҰК саны 250 мыңға жетті, олар әлемдік өнеркәсіп өндірісінің 1/3 және әлемдік сауданың 1/3 үлесін басқарады. Бұл олардың экономикалық ықпалының қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Дүниежүзілік шаруашылықтың аумақтық айырмашылықтары

1

Әлемдік көшбасшылар

АҚШ, Ресей, Қытай, Үндістан – ірі өндіріс пен шикізат өндіруде жетекші рөл атқарады.

2

Даму деңгейлері

Индустриялануға дейінгі ауыл шаруашылығы басым аймақтар мен қазіргі дамыған индустриялық орталықтар арасындағы айырмашылықтар айқын.

3

Инфрақұрылымның әсері

Қалалардың көбеюі мен көлік инфрақұрылымының дамуы аумақтық ұйымдастыруға әсер етеді.

Жаһандану және оның дүниежүзілік шаруашылыққа әсері

Жаһандану дегеніміз не?

Жаһандану – тауарлар, қызметтер, идеялар мен мәдениеттердің әлем бойынша еркін таралуы. Бұл процесс әлемдік экономиканы біртұтас жүйеге біріктіреді.

Негізгі әсерлері:

• Трансұлттық корпорациялар мен халықаралық сауда желілерінің дамуына ықпал етті.

• Бұл процесс әлемді «кішірейтіп», экономикалық байланысты күшейтті, шекаралардың маңызын азайтты.

• Технологиялық инновациялар мен ақпарат алмасуды жеделдетті.

Қазіргі заманғы дүниежүзілік шаруашылықтың ерекшеліктері

Экономикалық теңсіздік

Дамыған және дамушы елдер арасындағы экономикалық даму деңгейінің айырмашылықтары сақталуда.

Ғылыми-техникалық революция

Цифрландыру, автоматтандыру және қызмет көрсету саласының жедел өсуі.

Экологиялық мәселелер

Қоршаған ортаны қорғау және тұрақты дамуға жетудің өзекті қажеттілігі.

Қорытынды: Дүниежүзілік шаруашылық – біздің ортақ болашағымыз

Дүниежүзілік шаруашылық – бұл жай ғана экономикалық жүйе емес, ол әрбір елдің және әрбір адамның тағдырын байланыстыратын күрделі механизм.

Өзара тәуелділік

Бұл жүйе елдердің экономикалық, саяси және әлеуметтік тағдырын тығыз байланыстырады, бір аймақтағы өзгерістер бүкіл әлемге әсер етеді.

Жеке жауапкершілік

Әрбір адам мен елдің қабылдаған шешімі бүкіл әлемге әсер етеді, сондықтан ортақ мақсаттарға жету үшін бірлескен әрекеттер қажет.

Болашаққа бағдар

Тұрақты даму мен әділдікке ұмтылу – дүниежүзілік шаруашылықтың келешегін айқындайтын басты бағыттар.