§ 7. Заманауи картографиялық әдістер

Картографиялық өлшеу әдістері мен құралдары

Картометриялық әдістер ұғымы

Картометрия — картадан сандық мәліметтерді өлшеу және анықтау ғылымы.

Қолданылуы: географиялық зерттеулер, жоспарлау, ресурстарды басқару.

Ұзындықты өлшеу

Сызықтар, өзендер, шекаралар

Ауданды өлшеу

Аймақтар, өлкелер, су басқындары

Көлемді есептеу

Топографиялық карталарда рельеф

Ұзындықты өлшеу құралдары: Курвиметр

Курвиметр дегеніміз не?

Қисық сызықтарды өлшеуге арналған арнайы құрал (Curvimeter)

Құрылымы

Дөңгелек, масштаб шкаласы, ұстағыш — үш негізгі бөлік

Қолдану принципі

Дөңгелекті өзен, шекара немесе жол сызығы бойымен айналдыру

Практикалық қолданысы

Өзендер, шекаралар, жолдар, орман шекарасының ұзындығы

Азимут пен ауданды өлшеу

Транспортир (Protractor)

• Картадағы нүктелер арасындағы бұрышты анықтайды
• Магниттік және географиялық азимутты өлшейді
• Бағытты анықтауға қолданылады

Планиметр (Planimeter)

• Аймақтың шекарасы бойымен құралды айналдыру
• Өлшеу барабанындағы сандарды оқу
• Масштабқа сәйкес нақты ауданды есептеу

Қолданылуы: облыстар, өлкелер, су басқындарының ауданы.

Палетка әдісі және формуласы

Палетка (Palette) дегеніміз не?

Квадраттар торы бар прозрачты пленка. Аймақ шекарасына қойып, квадраттарды санау арқылы ауданды анықтайды.

Формула: S = a² · n

S — аймақтың ауданы

a — палеткадағы бір квадраттың қабырғасы (см)

n — аймақ ішіндегі квадраттар саны

Мысал: Егер a = 0,5 см және n = 48 болса:

S = 0,5² · 48 = 0,25 · 48 = 12 см²

Дәлдігі: квадраттарды дұрыс санау және масштабты ескеру маңызды.

Көлемді есептеу әдістері

Формула: V = a² · n · hm

V — көлем (м³ немесе км³)

a² — палеткадағы квадраттың ауданы

n — квадраттар саны

hm — орташа биіктік (контур сызықтары арасы)

Қолданылуы

• Төбелердің көлемін анықтау
• Ойпалы жерлердің көлемін есептеу
• Су сақтағыштарының сыйымдылығы
• Өндіріс аймағындағы топырақ көлемі

Заманауи электрондық карталар мен ГИС

Электрондық карталар

Компьютерде сақталған мәліметтер. Курсорды қозғалтып, тура өлшеу нәтижелерін алу.

ГИС технологиясы

Сандық карталарды өңдеу, көптеген қабаттарды бір уақытта қолдану, автоматты өлшеу.

Интернет картографиясы

Google Maps, Yandex Maps, OpenStreetMap — тез, дәл, қайта өңдеуге болатын жүйелер.

Анимация мүмкіндігі

Уақыт бойынша өзгерістерді көрсету: климат, халық саны, өндіріс динамикасы.

Бекіту тапсырмасы — 1-бөлім

СҰРАҚ-ЖАУАП

1

Курвиметр қандай сызықтарды өлшейді?

Жауабы: Қисық сызықтарды — өзендер, шекаралар, жолдар.

2

Планиметрдің негізгі функциясы қандай?

Жауабы: Картадағы аймақтардың ауданын өлшеу.

3

Транспортир қандай параметрлерді анықтайды?

Жауабы: Азимут және бағытты анықтайды.

4

Палетка әдісінің басты ерекшелігі неде?

Жауабы: Квадраттар торын пайдаланып ауданды есептеу.

Бекіту тапсырмасы — 2-бөлім

СҰРАҚ-ЖАУАП

1

«n» нені білдіреді? (S = a² · n)

Жауабы: Аймақ ішіндегі толық және толық емес квадраттар саны.

2

V = a² · n · hm формуласы қайда қолданылады?

Жауабы: Топографиялық карталарда рельефтің көлемін анықтау.

1

ГИС технологиясының негізгі артықшылығы?

Жауабы: Автоматты өлшеу, жылдамдық және жоғары дәлдік.

2

Интернет картографиясының мысалдары?

Жауабы: Google Maps, Yandex Maps, OpenStreetMap.

Қорытынды

Дәстүрлі құралдар

Курвиметр, планиметр, транспортир, палетка — картометрияның негізі.

Негізгі формулалар

Аудан: S = a² · n

Көлем: V = a² · n · hm

Заманауи технологиялар

Электрондық карталар, ГИС, интернет картографиясы — жылдам және дәл.

Болашақ

Цифрлық картография мен дәлді өлшеулер — географияның жаңа кезеңі.