1
Επιστημονική Ημερίδα
Η Οικονομική Παιδεία στο Ελληνικό Εκπαιδευτικό Σύστημα
και οι Διεθνείς Πρακτικές Οικονομικού Εγγραμματισμού
Ευάγγελος Νικόπουλος
Εκπαιδευτικός ΠΕ80 Οικονομίας, MSc, MEd
Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας • Πανελλήνιος Σύλλογος Εκπαιδευτικών Οικονομίας ΠΕ80
Οικονομική γνώση
ως δεξιότητα ζωής
Σχολείο • Πολίτης • Κοινωνία
18%
υψηλό επίπεδο χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού στην ΕΕ
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
2
Αφετηρία της εισήγησης
Κεντρικό ερώτημα
Η οικονομική γνώση συνδέεται με καθημερινές αποφάσεις, κοινωνική συμμετοχή και υπεύθυνη πολιτειότητα.
Πώς προετοιμάζει το σχολείο τους αυριανούς πολίτες να κατανοούν την οικονομική πραγματικότητα και να λαμβάνουν υπεύθυνες αποφάσεις;
1
Οικογενειακός
προϋπολογισμός
2
Αποταμίευση
και δανεισμός
3
Πληθωρισμός
και φορολογία
4
Επενδύσεις
και κίνδυνος
5
Ψηφιακή
οικονομία
Δεν αφορά απλώς την προσθήκη ενός γνωστικού αντικειμένου. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο το σχολείο προετοιμάζει τον πολίτη του 21ου αιώνα.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
3
Διεθνής θεσμική σύγκλιση
Γιατί είναι κρίσιμο σήμερα;
Οι βασικοί διεθνείς θεσμοί συγκλίνουν στην ανάγκη συστηματικής χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης.
OECD / PISA 2022
Πολλοί δεκαπεντάχρονοι δυσκολεύονται να εφαρμόσουν βασικές γνώσεις σε πραγματικές καταστάσεις.
Συμβούλιο ΕΕ 2024
Τα επίπεδα χρηματοοικονομικής γνώσης παραμένουν χαμηλά και άνισα κατανεμημένα.
EC & OECD/INFE
Δεξιότητες σε άξονες: χρήμα, συναλλαγές, πόροι, κίνδυνος, απόδοση και περιβάλλον.
Κοινό συμπέρασμα: συστηματική ένταξη, εθνική στρατηγική και παιδαγωγικά τεκμηριωμένη εφαρμογή
Πηγές: OECD (2024), Council of the European Union (2024), European Commission & OECD/INFE (2023).
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
4
Flash Eurobarometer 525
Η ευρωπαϊκή εικόνα του χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού
Τα επίπεδα υψηλού χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού στην ΕΕ παραμένουν περιορισμένα.
18%
Υψηλό επίπεδο
64%
Μέτριο επίπεδο
18%
Χαμηλό επίπεδο
Μόνο το 18% των πολιτών της ΕΕ εμφανίζει υψηλό επίπεδο χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού.
Το εύρημα δείχνει ότι η οικονομική εκπαίδευση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αναγκαία δημόσια πολιτική και όχι ως περιφερειακή δράση.
Πηγή: European Commission (2023), Flash Eurobarometer 525.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
5
Μορφές θεσμικής ένταξης
Πώς εντάσσεται διεθνώς η Οικονομική Παιδεία;
Η διεθνής εμπειρία δείχνει πολλαπλές μορφές οργάνωσης, με κοινό ζητούμενο τη συνέχεια.
Πρόγραμμα σπουδών
Εθνική στρατηγική
1
Ρητή ένταξη
σε μάθημα/ενότητα
2
Κοινωνική / πολιτειακή
εκπαίδευση
3
Πλαίσιο
ικανοτήτων
4
Υλικό, δράσεις
και επιμόρφωση
Κρίσιμη αρχή: σαφής διάκριση ανάμεσα σε υποχρεωτική ένταξη, εθνικά πλαίσια και συμπληρωματικές δράσεις.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
6
Διεθνή παραδείγματα
Πρόγραμμα σπουδών και μαθησιακά αποτελέσματα
Συγκεκριμένες αναφορές σε βαθμίδα, μάθημα και βασικό περιεχόμενο.
Φινλανδία
Βαθμίδα / θέση
Γενικό Λύκειο · Κοινωνικές σπουδές
Μάθημα / ενότητα
YH2 Economics · 2 credits
Ενδεικτικό περιεχόμενο
Προσωπικά οικονομικά, κατανάλωση, αποταμίευση, δανεισμός, αγορές, επενδύσεις, κίνδυνος, οικονομικοί κύκλοι και οικονομική πολιτική.
Αγγλία
Βαθμίδα / θέση
Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση · Key Stages 3–4
Μάθημα / ενότητα
Citizenship · National Curriculum
Ενδεικτικό περιεχόμενο
KS3: χρήσεις χρήματος, προϋπολογισμός, κίνδυνος. KS4: εισόδημα/δαπάνες, πίστωση, χρέος, ασφάλιση, αποταμίευση, συντάξεις και χρηματοοικονομικά προϊόντα.
Ιρλανδία
Βαθμίδα / θέση
Κατώτερη Δευτεροβάθμια · Junior Cycle
Μάθημα / ενότητα
Business Studies · Personal Finance / Enterprise / Our Economy
Ενδεικτικό περιεχόμενο
Ανάγκες και επιθυμίες, εισόδημα και δαπάνες, φόροι, αποταμίευση, δανεισμός, καταναλωτικά δικαιώματα, χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και Finance in Action.
Κοινό χαρακτηριστικό: η οικονομική γνώση συνδέεται με συγκεκριμένες βαθμίδες, μαθήματα και μαθησιακά αποτελέσματα.
Πηγές: Finnish National Agency for Education (2019), Department for Education (2013), NCCA (2016). Αναλυτικότερα: Παράρτημα Α.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
7
Πέρα από το μεμονωμένο μάθημα
Εθνικά πλαίσια, στρατηγικές και υποστήριξη εφαρμογής
Συγκεκριμένες μορφές ένταξης ανά βαθμίδα, πρόγραμμα και εκπαιδευτική πολιτική.
Πορτογαλία
Βαθμίδα / θέση
Προσχολική, βασική, δευτεροβάθμια και εκπαίδευση ενηλίκων. Λύκειο: Ciências Socioeconómicas.
Μάθημα / πλαίσιο
Core Competencies for Financial Education. Λύκειο: Economia A και Economia C.
Χρήμα, προϋπολογισμός, αποταμίευση, πίστωση, κίνδυνος, καταναλωτής και εθνικό σχέδιο χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης.
Τσεχία
Βαθμίδα / θέση
Βασική και ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ένταξη στα σχολικά προγράμματα.
Μάθημα / πλαίσιο
Εθνικά standards χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού.
Χρήμα, συναλλαγές, οικογενειακός προϋπολογισμός, τράπεζες, φόροι, δάνεια, τόκοι, ασφάλιση και πληθωρισμός.
Εσθονία
Βαθμίδα / θέση
Βασική εκπαίδευση: γενικές ικανότητες. Γενικό Λύκειο: προαιρετική ομάδα μαθημάτων.
Μάθημα / πλαίσιο
Economic and Business Studies: Economics Studies και Business Studies.
Επιχειρηματική ικανότητα, προσωπικά οικονομικά και σύνδεση με στρατηγική χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού 2021–2030.
Ολλανδία
Βαθμίδα / θέση
HAVO: ανώτερη γενική δευτεροβάθμια εκπαίδευση, τάξεις 4–5. Συμπληρωματικά: σχολικές δράσεις.
Μάθημα / πλαίσιο
Economics και Bedrijfseconomie. Money Wise / National Money Week.
Οικονομία, οικονομική επιχειρήσεων, πρακτική διαχείριση χρημάτων, κουίζ, εργαστήρια και δράσεις τάξης.
Κύπρος
Βαθμίδα / θέση
Γυμνάσιο: παρεμβατικές δράσεις. Λύκειο: διακριτά οικονομικά μαθήματα.
Μάθημα / πλαίσιο
Α΄ Λυκείου: Οικονομικά και Λογιστική. Β΄–Γ΄: Οικονομικά, Λογιστική, ΟΔΕ, Εμπορικά, Μάρκετινγκ.
Συνδυασμός εθνικής στρατηγικής, σχολικών παρεμβάσεων και διακριτής διδασκαλίας στη Μέση Εκπαίδευση.
Συμπέρασμα: η διεθνής εμπειρία συνδυάζει βαθμίδες, μαθήματα, εθνικά πλαίσια, δράσεις και υποστήριξη εκπαιδευτικών.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
8
Η ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα
Κενά, ασυνέχειες και ανάγκη θεσμικού σχεδιασμού
Το ζητούμενο δεν είναι ένα στενά κλαδικό αίτημα, αλλά η γενική μορφωτική επάρκεια των μαθητών.
Γυμνάσιο
Οικονομική γνώση με περιορισμένη και αποσπασματική παρουσία.
Θετική αλλά ανεπαρκής η εισαγωγή μονόωρων Οικονομικών στη Γ΄ Γυμνασίου.
Λύκειο
Οι μαθητές της οικονομικής κατεύθυνσης συχνά συναντούν απαιτητικές έννοιες χωρίς επαρκή προηγούμενη θεμελίωση.
Εθνική στρατηγική
Απαιτείται συνολικό πλαίσιο οικονομικού και χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού με συνέχεια από το Γυμνάσιο έως το Λύκειο.
Συμπέρασμα: η οικονομική εκπαίδευση δεν απουσιάζει πλήρως, αλλά εμφανίζεται με περιορισμένη, αποσπασματική και ασυνεχή παρουσία.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
9
Ελληνική θεσμική τεκμηρίωση
Τι δείχνουν τα ωρολόγια προγράμματα;
Συνοπτική αποτύπωση βασικών μεταβολών που στηρίζουν το επιχείρημα της ασυνέχειας.
2012
Α΄ Λυκείου
«Αρχές Οικονομίας» ως διακριτό μάθημα Γενικής Παιδείας, 2 ώρες εβδομαδιαίως.
2013–2021
Γυμνάσιο / Λύκειο
Μεταβολές στη θέση της οικονομικής γνώσης: ευρύτερα μαθήματα και περιορισμός της Οικιακής Οικονομίας.
2025–2026
Γ΄ Γυμνασίου
Εισαγωγή μονόωρου μαθήματος «Οικονομικά»: θετική αλλά περιορισμένη εξέλιξη.
Το ζήτημα είναι η διαμόρφωση συνεκτικής μαθησιακής διαδρομής, όχι μια μεμονωμένη προσθήκη περιεχομένου.
Ενδεικτικά: ΦΕΚ Β΄ 1163/2012, ΦΕΚ Β΄ 2121/2013, ΦΕΚ Β΄ 3791/2021, ΦΕΚ Β΄ 4416/2025.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
10
Πέρα από τις τεχνικές δεξιότητες
Η παιδαγωγική και κοινωνική αξία της Οικονομικής Παιδείας
Ο οικονομικός εγγραμματισμός συνδέεται με κριτική σκέψη, υπευθυνότητα και δημοκρατική συμμετοχή.
Κριτική
σκέψη
Υπευθυνότητα
Σύνδεση επιλογών
και συνεπειών
Συμμετοχή στον
δημόσιο διάλογο
Ο οικονομικά εγγράμματος πολίτης μπορεί να κατανοεί οικονομικές πολιτικές, να αναγνωρίζει παραπλανητικές πρακτικές, να προστατεύεται από υπερχρέωση και να αξιοποιεί υπεύθυνα τις ψηφιακές χρηματοοικονομικές υπηρεσίες.
Η Οικονομική Παιδεία λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη σχολική γνώση και στις προκλήσεις της σύγχρονης κοινωνίας.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
11
Μαθησιακός προσανατολισμός
Τι πρέπει να μπορεί να κάνει ο μαθητής;
Η έμφαση μετατοπίζεται από την ύλη στις ικανότητες και στη χρήση της γνώσης.
1
Να κατανοεί
βασικές οικονομικές έννοιες και μηχανισμούς της αγοράς.
2
Να αξιολογεί
οικονομικές πληροφορίες, επιλογές και δημόσιες πολιτικές.
3
Να αποφασίζει
υπεύθυνα για κατανάλωση, αποταμίευση, δανεισμό και κίνδυνο.
4
Να συμμετέχει
στον κοινωνικό και δημοκρατικό διάλογο με τεκμηρίωση.
Από τη γνώση
στην πράξη
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
12
Τέσσερις άξονες πολιτικής
Προς ένα συνεκτικό πλαίσιο ενίσχυσης
Η ενίσχυση απαιτεί μακρόπνοο και παιδαγωγικά τεκμηριωμένο σχεδιασμό.
1
Γνωστική συνέχεια
Από το Γυμνάσιο έως τη Γ΄ Λυκείου, με διαβαθμισμένη μαθησιακή πορεία.
2
Επικαιροποίηση Προγραμμάτων Σπουδών
Βασικές έννοιες, ψηφιακή οικονομία, βιωσιμότητα, επιχειρηματικότητα.
3
Βιωματικές και διαθεματικές προσεγγίσεις
Μελέτες περίπτωσης, προσομοιώσεις, σχέδια εργασίας και πραγματικά δεδομένα.
4
Επιμόρφωση εκπαιδευτικών ΠΕ80
Επιστημονική και παιδαγωγική στήριξη για ουσιαστική εφαρμογή.
Οι ειδικότερες επιλογές εφαρμογής χρειάζονται θεσμικό διάλογο, παιδαγωγική τεκμηρίωση και συστηματικό σχεδιασμό.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
13
Θεσμική ευκαιρία
Εθνικό Απολυτήριο και νέα αρχιτεκτονική Λυκείου
Ο διάλογος για το Λύκειο πρέπει να συνδεθεί με το περιεχόμενο της γενικής μόρφωσης.
Ποιες γνώσεις, δεξιότητες και στάσεις πρέπει να διαθέτει ο απόφοιτος του Λυκείου;
Οικονομικός και χρηματοοικονομικός εγγραμματισμός ως βασική δεξιότητα του πολίτη.
Διαβαθμισμένη παρουσία της Οικονομικής Παιδείας σε όλες τις τάξεις του Λυκείου.
Σύνδεση γνώσης, υπευθυνότητας, εργασίας, βιωσιμότητας και κοινωνικής συνοχής.
Το Εθνικό Απολυτήριο δεν μπορεί να αγνοεί τον οικονομικό εγγραμματισμό ως δεξιότητα ζωής.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
14
Δυνατότητες και προϋποθέσεις
Η Ελλάδα δεν ξεκινά από μηδενική βάση
Υπάρχουν ανθρώπινο δυναμικό, θεσμικοί φορείς και επιστημονική τεχνογνωσία.
1
Εκπαιδευτικοί
με επιστημονική κατάρτιση
2
Πανεπιστημιακά τμήματα
με ισχυρή τεχνογνωσία
3
Θεσμικοί φορείς
και επιστημονικές ενώσεις
4
Εκπαιδευτική κοινότητα
με εμπειρία σχολικής πράξης
Αυτό που απαιτείται είναι σχέδιο, συνέχεια, θεσμική βούληση και αναγνώριση ότι η Οικονομική Παιδεία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της μόρφωσης του πολίτη του 21ου αιώνα.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
15
Σας ευχαριστώ θερμά
Η Οικονομική Παιδεία είναι προϋπόθεση κοινωνικής δικαιοσύνης, δημοκρατικής συμμετοχής και προσωπικής αυτονομίας.
Ευάγγελος Νικόπουλος | Εκπαιδευτικός ΠΕ80 Οικονομίας, MSc, MEd
Ενδεικτικές πηγές: OECD (2024) • European Commission (2023) • Council of the EU (2024) • EC & OECD/INFE (2023) • Finnish National Agency for Education (2019) • DfE (2013) • NCCA (2016)
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
16
Παράρτημα Α
Συνοπτικός πίνακας αυστηρής τεκμηρίωσης ανά χώρα
Ο πίνακας διαχωρίζει θεσμική ένταξη, προγράμματα σπουδών, εθνικά πλαίσια και σχολικές δράσεις.
Χώρα
Θεσμική μορφή
Βαθμίδα / θέση
Ενδεικτικό περιεχόμενο
Κύρια πηγή
Φινλανδία
Εθνικό πρόγραμμα σπουδών
YH2 Economics, Γενικό Λύκειο
Προσωπικά οικονομικά, αγορές, επενδύσεις, κίνδυνος
FNAE, 2019
Αγγλία
Citizenship
Key Stages 3–4
Προϋπολογισμός, πίστωση, χρέος, ασφάλιση, συντάξεις
DfE, 2013; MaPS, 2021
Ιρλανδία
Business Studies
Junior Cycle
Personal Finance, Enterprise, Our Economy
NCCA, 2016
Πορτογαλία
Εθνικό πλαίσιο
Όλες οι βαθμίδες
Χρήμα, διαχείριση πόρων, αποταμίευση, κίνδυνος
DGE/ANQEP/CNSF, 2013
Τσεχία
Εθνικά standards
Σχολικά προγράμματα
Προϋπολογισμός, τράπεζες, φόροι, δάνεια, πληθωρισμός
CNB, 2010
Εσθονία
ΠΣ + στρατηγική
Βασική εκπαίδευση & Λύκειο
Επιχειρηματική ικανότητα, οικονομικές σπουδές
Gov. of Estonia, 2011/2023
Ολλανδία
Μαθήματα + δράσεις
HAVO + Money Week
Οικονομία, διαχείριση χρημάτων, δράσεις
Wijzer in geldzaken, 2026
Κύπρος
Στρατηγική + μαθήματα
Γυμνάσιο / Λύκειο
Οικονομικά, Λογιστική, ΟΔΕ, Μάρκετινγκ
ΚΤΚ / ΥΠΑΝ Κύπρου
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός
17
Παράρτημα Β
Συνοπτικός πίνακας ελληνικής θεσμικής τεκμηρίωσης
Ενδεικτικές μεταβολές στα ωρολόγια προγράμματα που τεκμηριώνουν την ανάγκη συνέχειας.
Θεσμικό τεκμήριο
Βαθμίδα / θέση
Κρίσιμο σημείο
Ερμηνευτική σημασία
Σύνδεση με την εισήγηση
ΦΕΚ Β΄ 1163/2012
Υ.Α. 36797/Γ2
Α΄ Γενικού Λυκείου
«Αρχές Οικονομίας» ως διακριτό μάθημα Γενικής Παιδείας, 2 ώρες.
Αυτοτελής παρουσία της Οικονομικής Επιστήμης στο Λύκειο.
Υπήρχε θεσμική βάση γενικής οικονομικής παιδείας.
ΦΕΚ Β΄ 2121/2013
Υ.Α. 115478/Γ2
Α΄ Γενικού Λυκείου
Η οικονομική γνώση εντάχθηκε στο ευρύτερο μάθημα «Πολιτική Παιδεία».
Μετατόπιση από αυτοτελές μάθημα σε ευρύτερο πλαίσιο.
Τεκμηριώνει λιγότερο διακριτή παρουσία στο Γενικό Λύκειο.
ΦΕΚ Β΄ 2121/2013
Υ.Α. 115475/Γ2
Ημερήσιο Γυμνάσιο
Η Οικιακή Οικονομία είχε παρουσία στην Α΄ και στη Β΄ Γυμνασίου.
Ευρύτερη παρουσία γνωστικού αντικειμένου συνδεόμενου με καθημερινή οικονομική ζωή.
Δείχνει δυνατότητα παιδαγωγικά προσαρμοσμένης οικονομικής παιδείας στο Γυμνάσιο.
ΦΕΚ Β΄ 3791/2021
Υ.Α. 94207/Δ2
Ημερήσιο Γυμνάσιο
Η Οικιακή Οικονομία προβλέπεται με 1 ώρα μόνο στην Α΄ Γυμνασίου.
Περιορισμός της παρουσίας του μαθήματος.
Συνδέεται με το επιχείρημα περί έλλειψης γνωστικής συνέχειας.
ΦΕΚ Β΄ 4416/2025
Υ.Α. 98871/Δ2
Γ΄ Ημερησίου Γυμνασίου
Εισάγεται μονόωρο μάθημα «Οικονομικά» από το σχολικό έτος 2025–2026.
Θετική αλλά περιορισμένη εξέλιξη.
Απαιτείται συνολικότερος σχεδιασμός και όχι μεμονωμένη προσθήκη.
Συμπερασματική παρατήρηση: η οικονομική εκπαίδευση δεν απουσιάζει πλήρως, αλλά εμφανίζεται με περιορισμένη, αποσπασματική και ασυνεχή παρουσία. Ζητούμενο είναι συνεκτικό πλαίσιο με σαφή συνέχεια από το Γυμνάσιο έως το Λύκειο.
Επιστημονική Ημερίδα | Οικονομική Παιδεία και Χρηματοοικονομικός Εγγραμματισμός