1. Η ΑΚΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΑΠΟΙΚΙΟΚΡΑΤΙΑΣ

1

Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

2

α. Τα αίτια της αποικιοκρατίας

• Κόσμος Ασίας και Αφρικής μαστιζόταν από δουλεία, σκλαβοπάζαρα, αναλφαβητισμό, δεισιδαιμονία, τυραννία και βαρβαρότητα· όχι περήφανοι και ευτυχισμένοι, άγριοι.
• Κίνητρα αποικιακής εξάπλωσης:
• Πολιτισμική ενσωμάτωση υπανάπτυκτων λαών.
• Αναζήτηση αγορών και πηγών πρώτων υλών.
• Ακλόνητη πίστη στην ανωτερότητα του Δυτικού πολιτισμού.
• Το χρέος εξαγωγής αξιών και θεσμών Δυτικού Πολιτισμού.
• Η φιλανθρωπία.

3

β. Αποικιοκρατία και ιμπεριαλισμός

• Από τον 16ο αι. ιδρύουν αποικίες οι Ισπανία, Πορτογαλία, Αγγλία, Γαλλία, Ολλανδία, κυρίως σε Αμερική και Ασία.
• Βασικά στοιχεία: εγκατάσταση εποίκων και λειτουργία κοινοτήτων εποίκων ως πυρήνων.
• Η νέα αποικιοκρατία, γνωστή ως «ιμπεριαλισμός», διαφέρει:
• Οι νέες αποικίες δεν δημιουργήθηκαν από δημογραφικό πλεόνασμα ή ανεπιθύμητες θρησκευτικές ή άλλες ομάδες της Ευρώπης.
• Δεν ανέπτυξαν θεσμούς μητροπόλεων Ευρώπης.
• Αποκτήθηκαν από χώρες Ευρώπης και Η.Π.Α., σε υπανάπτυκτες περιοχές με εξαναγκασμό ή χρήση βίας, για εξυπηρέτηση κυρίως οικονομικών και στρατηγικών συμφερόντων.

▲Έγχρωμο σχέδιο του 1838 με Ζουλού ντυμένους με πολεμικές στολές.

4

5

γ. Αποικιοκρατία και εθνικισμός

• Εξυπηρέτηση οικονομικών και στρατηγικών συμφερόντων, όχι μοναδικό κίνητρο.
• Η απόκτηση αποικιών υπήρξε εθνική επιδίωξη με λαϊκή υποστήριξη.
• Οι αποικίες θεωρήθηκαν επιβράβευση δυνατοτήτων και ισχύος, στόχος εθνικός, εθνική «αποστολή».
• Αποικιοκρατία άρρηκτα και οργανικά συνδεδεμένη με εθνικισμό.
• Πυρήνας αποικιοκρατίας είχε στοιχεία μεσσιανισμού και εθνικής αποστολής:
• Βρετανοί: «χρέος του λευκού ανθρώπου»
• Γάλλοι: «πολιτιστική τους αποστολή»
• Ανάλογες αναφορές οι Γερμανοί και οι Βέλγοι.
• Έλληνες: όραμα να «φωτίσουν» και να απελευθερώσουν την «καθ’ ημάς Ανατολή».
• Δυτικοί αποικιοκράτες δημιούργησαν θεσμούς διακυβέρνησης και εθνικές ενότητες�(Βρετανοί στη ΒΑ και Νότια Αφρική και στην Ινδία).
• Γάλλοι κατέλαβαν ΒΔ Αφρική.
• Γερμανία, Βέλγιο και Ιταλία κατέλαβαν χώρες στην Κεντρική Αφρική.

6

▲Υπό το βλέμμα του Γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄ και της συζύγου του (εικονίζονται στα κάδρα που κρέμονται στον τοίχο), Αφρικανοί μαθητές παρακολουθούν μάθημα από τον λευκό δάσκαλό τους. 

Η αποικιοκρατία συνδέεται στενά με τον ρατσισμό, γιατί στηρίχθηκε στην πεποίθηση ότι οι Ευρωπαίοι ήταν «ανώτεροι» από τους λαούς που κατακτούσαν. Αυτή η ιδεολογία της ανωτερότητας χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει την εκμετάλλευση, τη βία και την πολιτιστική επιβολή πάνω στους «κατώτερους» λαούς. Ο ρατσισμός, δηλαδή, έγινε το ιδεολογικό εργαλείο της αποικιοκρατίας, ώστε η καταπίεση να φαίνεται «φυσική» ή «αναγκαία».

7

► Βρετανός

αξιωματούχος

στις Ινδίες που

τον υπηρετούν

Ινδοί. 1900.

Οι αποικιακές

αυτοκρατορίες

φρόντιζαν να

δημιουργήσουν

στους πολίτες

τους την

πεποίθηση ότι

ανήκαν σε μια

μεγάλη δύναμη

και αυτό τους

έκανε να νιώθουν

περήφανοι.

Η Βιομηχανική Επανάσταση χώριζε όλο και περισσότερο τον κόσμο σε χώρες «αναπτυγμένες» και σε χώρες «υπανάπτυκτες» ή «καθυστερημένες». Η μεγάλη πρόοδος στις επιστήμες και στην τεχνολογία έκανε τους Ευρωπαίους να πιστεύουν όλο και περισσότερο ότι οι λαοί που ζούσαν σε άλλες περιοχές (Ασία, Αφρική, Νότια Αμερική) δεν ήταν πολιτισμένοι.

◄ Εξώφυλλο από τη βιογραφία του Βρετανού ιεραπόστολου και εξερευνητή Ντέιβιντ Λίβινγκστον (1813–1873). Η αποικιοκρατική πολιτική έκανε τους Ευρωπαίους να ενδιαφερθούν για καθετί «εξωτικό». Οι Ευρωπαίοι διάβαζαν για τις περιπέτειες που ζούσαν εξερευνητές και ταξιδιώτες σε άλλες ηπείρους και έβλεπαν με περιέργεια προϊόντα από άλλους πολιτισμούς σε εκθέσεις και συλλογές.

8

δ. Η επιβολή της Δύσης στον υπόλοιπο κόσμο

• Θεσμοί αποικιών Γάλλων, Γερμανών, Βέλγων και Ιταλών λιγότερο ανθεκτικοί.
• Πρώην αποικίες Αφρικής → κράτη 20ού αιώνα προβληματικά, χωρίς συνοχή.
• 19ος αιώνας: ολοκλήρωση διείσδυσης Δυτικών στον εξευρωπαϊκό κόσμο (αρχή από 16ο αι.).
• Προσπάθεια ενσωμάτωσης στον δυτικό πολιτισμό διαφορετικών λαών.
• Προσαρμογή παραγωγικών δυνατοτήτων αποικιών στις ανάγκες μητροπολιτικών χωρών.
• Εξάπλωση παραδοσιακών κοινωνικών δομών χωρίς δημιουργία βιώσιμων δυτικών θεσμών.
• Εξάλειψη θανατηφόρων επιδημιών, δουλείας και άλλων ενδημικών μαστίγων.

ΠΗΓΗ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗ

◄ Η «Πύλη των Ινδιών» στη Βομβάη, που έχτισε ο Βρετανός Τζορτζ Βίτετ. Το κτίριο αυτό, σε σχήμα αψίδας θριάμβου, φτιάχτηκε για να περάσει το βρετανικό βασιλικό ζεύγος όταν θα έφτανε με πλοίο στη Βομβάη για να πάει από εκεί στο Δελχί.

Η πιο σημαντική αποικία για τη Βρετανική Αυτοκρατορία ήταν οι Ινδίες (γι’ αυτό και την ονόμαζαν «πετράδι του στέμματος»). Οι Βρετανοί χρειάστηκαν 50 περίπου χρόνια για να κατακτήσουν τις Ινδίες και το κατόρθωσαν το 1877, όταν η βασίλισσα Βικτορία έγινε αυτοκράτειρα των Ινδιών. Από τις Ινδίες η Μεγάλη Βρετανία έπαιρνε το βαμβάκι για τις κλωστοϋφαντουργίες της και εκεί πουλούσε σχεδόν τα μισά από τα υφάσματα που έφτιαχνε. Με το εμπόριο αυτό καταστράφηκε η τοπική βιοτεχνία, που έφτιαχνε βαμβακερά υφάσματα.

9

10

◄ Σκελετωμένοι Ινδοί στο λιμό του Μαντράς (1877–1878).

▲ Ινδιάνικο σκίτσο που παρουσιάζει τις διαφορές των Ινδιάνων με τους αποίκους. Οι Ινδιάνοι κυνηγούν άγρια ζώα, οι άποικοι προτιμούν να εκτρέφουν κατοικίδια. Διαφορετικά είναι και τα ρούχα που φορούν. Γύρω στο 1840.

• 1878: Με τη Συμφωνία της Κωνσταντινούπολης (Cyprus Convention) η Οθωμανική Αυτοκρατορία παραχωρεί στη Βρετανία διοίκηση της Κύπρου (η κυριαρχία τυπικά μένει οθωμανική).
• 1914: Η Βρετανία προσαρτά την Κύπρο (οι Οθωμανοί μπαίνουν στον Α΄ ΠΠ στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων).
• 1923: Η Συνθήκη της Λωζάννης αναγνωρίζει την προσάρτηση από την Τουρκία.
• 1925–1960: Η Κύπρος είναι επίσημα Βρετανική Στέμμα-Αποικία (Crown Colony of Cyprus).
• 1955–1959: Αγώνας της ΕΟΚΑ κατά της βρετανικής διοίκησης (αίτημα ένωση/αυτοδιάθεση).
• 1960: Ανεξαρτησία – Δημοκρατία της Κύπρου (Συμφωνίες Ζυρίχης–Λονδίνου). Η Βρετανία κρατά τις Κυρίαρχες Βάσεις Ακρωτηρίου & Δεκέλειας (υπό βρετανική κυριαρχία έως σήμερα).