SHIRO DHARA
INTRODUCTION
MURDHA OR MURDHNI MEANS HEAD , TAILA MEANS OIL. THUS IT IS A PROCEDURE OF CONDUCTING TREATMENT OVER THE SHIRAPRADESHA WITH MEDICATED OILS SUCH THAT OIL REMAINS IN CONTACT WITH THE SCALPA FOR A FIXED DURATION OF TIME IS CALLED MURDHNI OR MURDHA TAILA.
MURDHNA TAILA – VAGBHATA
MASTHISKYA – SUSHRUTHA
मूर्द्धनि तैलमप्यतिगुणं चैतत् क्रमेणोत्तरम् । (SY)
THEY ARE CONSIDERED TO BE THE BEST IN THE SUCCESSIVE ORDER.
पिचु प्लोतः तूलवस्त्रादि तैलाक्तधारणम् ।. (S. GODHARTHADIPIKA)
MARMA STHAANA
SEAT OF TARPAKA KAPHA, ALOCHAKA PITTA AND PRANA VAATA
SO,
SNIGDHA GUNA IN SHIRAS – SHOULD NOT INCREASE KAPHA
AMONG CHATURVIDHA SNEHA THE IDEAL IS TAILA AS IT IS VATAKAPHAHARA.
Abhynga | Rookshya, kandu,mala | Vata kapha |
Seka | Arunshika, shirastoda. Daha, paka,vrana | Pitta kapha |
Pichu | Kesha shata, sputana,dhoopana,netra stambha | Vata pitta |
Basti | Prasupti, ardita, nasa asya shosha, timira, daruna, shiroroga | vata |
स्नेहधारागुणाः
धातूनां दृढतां करोति वृषतां देहाग्निवर्णौजसां
स्थैर्य पाटवमिन्द्रियस्य जरसोमान्द्यं चिरञ्जीवितम्।
अस्थनां भङ्गमपाकरोति नितरां दोषान् समीरादिकान्
सर्वस्नेहकृता सुखोष्णसुभगा सर्वाङ्गधारा नृणाम् ॥
तस्तु रोगान्सङ्गृह्य वातपित्तकफोद्भवान् ।
स्रोतसां मार्दवकरः कफवातविनाशनः ॥ धातूनां पुष्टिजननो बलवर्णकरः
परःवातरोगानशेषांश्च जयेदेषाविशेषतः
॥ दोषविशेषे योज्याः स्नेहाः ॥
(INDICATION OF VARIOUS DRAVA DRAVYA FOR DHARA)
पित्तेऽस्रे च घृतं कफे तु तिलजं वातेऽस्रपित्तान्विते
तैलाज्यन्तु समं कफेन सहिते तैलार्द्धभागं घृतम्॥
॥ घृततैल-धारासेचन-गुणाः॥
स्थैर्यं वाङ्मनसोः शरीरबलमप्याहारकांक्षाधृति
मधुर्यं वचसस्त्वचोऽपि मृदुता नेत्रे प्रकाशोऽगदः।
शुक्रासृक्परिपोषणं रतरतिर्दीर्घायुरल्पोष्णता
सुस्वप्नं घृततैलसेचनगुणेनास्तीह जाग्रत्सुखम् ||
PROCEDURE
REQUIREMENTS :
DRONI :
पुक्षोदुम्बरगन्धसार 'वरुणन्यग्रोधदेवद्रुमाः
पुन्नागाह्वकपित्थचोचबकुलाशोकासनाम्रास्तथा।
डोलाचम्पकबिल्वनिम्बखदिरामोघाग्निमन्थार्जुना
इत्याद्यन्यतमेन सेचनविधौ द्रोणीं प्रकुर्याद् बुधः ॥
द्रोणीं हस्तचतुष्कदीर्घकरमात्रव्यासतत्पादमा
त्रोद्यद्भित्तियुता दृढा समतला पादान्तरन्ध्रा बहिः।
शीर्षस्थान इहोन्नतैककरमत्रातानविस्तारका निम्ना
किञ्चनमध्यतश्च चरणैर्हस्तैश्च युक्ता दृढैः॥
LENGTH- 4 HASTA (96 ANGULAS OR 72 INCHES OR 6 FEET)
WIDTH- 1 HASTA (24 ANGULAS OR 18 INCHES)
HEIGHT- THAT PADA SAMA -6 ANGULAS (FOUR AND HALF INCHES)
LENGTH AND BREADTH OF HEADPART – 1 HASTA (18 INCHES)
THE MEASUREMENT OF THE DRONI AS PER THE ASTAVAIDYA TRADITION (FAMILIES OF NAMBOOTHIRI)
विल्वडुण्डुकदाव्यद्यैिर्वातघ्नैः कारयेद् भिषक ॥
द्रोणी लक्षणाञ्चशीर्षोच्चामग्रतो गर्तसंयुताम् ॥
चतुर्हस्तायतामत्र हस्तपादोच्छ्रितान् तथा ॥
हस्तमात्रवितानाञ्च द्रोणीं योग्यां विदुर्बुधाः ।
उच्छ्रिते शिरस स्थाने गर्तमर्धाढिकोन्मितम् ॥
पादस्थाने विलन्तत्र स्नेहस्रावायपेष्यते
LENGTH- 4 HASTA, HEIGHT- ¼ HASTA, WIDTH- 1 HASTA
HOLLOW SPACE AT HEADEND ,CAPACITY TO CONTAIN ARDHA ADAKA(1536ML)
स्वर्णाद्युत्तमलोहजस्तु करको 'मृत्सम्भवो वाऽत्र त
नालाग्रन्तु कनिष्ठकांगुलिपरीणाहोन्मितं रोगिणः।
दिप्रस्थप्रमितो विधेय इति वा मध्यस्थरन्ध्रादधो
गच्छद्वर्तिरथोलम्ब्यपि घटः कार्यः शिरस्सेचने॥
2 PRASTHA CAPACITY (1536 ML CAPACITY)
शीर्षादूर्ध्वं बन्धनीयः शराब: साधुरोगिण ॥
कनीनिमध्यस्थौल्येन शरावे सुशिरा हिता ।
छिद्रेऽस्मिन् विश्लथाकारा तन्तोः शितिरपीष्यते ।
अधस्तात्तु शरावस्य तन्तोद्दीर्घषडङ्गुलः ॥
द्वयङ्गुलात्सेचनञ्चापि कार्यमित्युच्यते बुधैः (SHIRASEKADI VIDHI)
3 PRASTHA CAPACITY
TIED WITH STRONG ROPE
HOLE SHOLD SIZE OF CIRCUMFERENCE OF LITTLE FINGER
WICK HANGOUT FOM 6 ANGULA FROM MARGIN OF VESSEL
2 ANGULA FROM FOREHEAD ( 2 ANGULA-5CM)
पक्ककेरकपालार्द्ध मूर्धच्छिंद्रमधोमुखम् ॥
शरावमध्ये सुस्ताप्यमसिधारमुखं यथा ।
छिद्रद्वयं चाभिमुखं स्याच्छरावकपालयोः (RAGHUNATH SHARMA)
नीता चाध: सुलंबा स्यात् सुकृताया ॥ -- SHAD ANGULA
द्रवार्द्रा सुवहा वर्तिः यथा नातिदृदया।
सुदृढश्लक्ष्णसूत्रेणाप्योष्टपाल्यां स्वेष्टितम् (RAGHUNATH SHARMA)
द्देवञ्चेभमुखं द्विजानपि भिषग्वृद्धान् प्रपूज्यातिथीन् ।
पूर्वह्नि दिवसे शुभेऽतिमहिते लग्ने शयानस्य
तदद्रोण्यां सेचनमाचरेत् पट्मतिर्दव्यैर्यथोक्तैर्भिषक्
PATUMATI DRAVYA YATHOKTAI BHISHAK- BENEFICIAL EFFCT OF PROCEDURE RELIES ON SKILL OF VAIDYA AND MEDICAMENT
सेचनविधौ योग्याः परिचारकाः सेचनविधिश्च ॥
ग्राह्यास्ते परिचारकाः स्युरनुरक्ताः सावधानाः शुभाः
ये तद्धस्तदृढावलंबनवशात् तत्पात्रपातादितः।
भीतिर्जातुचिदातुरस्य तु यथा न स्यात् तथाकारयेद्
धारां मूर्धनि हस्तयोरपि पृथग्वक्षःस्थले पादयोः
SUBJECTED FOR ABHYANGA – SARVANGA ABHYANGA
MANIPULATING IMPORTANT TRIMARMA OF THE BODY
IF NOT DONE IT MAY CAUSE, AGNIMANDYA, COLD, SNEEZING ETC
Vatahara | Dhnavantara taial,bala taila,mahanarayana taila |
Pittahara | Chndanadi taila Bringamalaka taila |
kaphahara | Durdura ptardi taila |
Vata kapahahara | Eladi taila. Asana bilwadi taila |
Kapha vatahara | Triphaladi taila |
vatapittahara | Ksheerabala taila |
तत्रोत्तानशयानस्य ललाटमनुलम्बिते ।
पात्रे रोगिकनिष्टाग्रप्रवेशच्छिद्रमध्यके ||
छिद्राधोलम्बितमृदुनवाङ्गुलपिची दृढे ।
आढकप्रमिते युक्तं स्नेहमापूर्य सेचयेत् ॥
पिचुबद्धललाटस्य बहिर्बन्धात् प्रचालयन् ।
पिच्चग्रं शङ्खयोर्मध्ये शिरोदेशे यथा सुखम् ।
ललाटपिच्वन्तरं स्यादेकद्वित्र्यङ्गुलोन्मितम् ॥
वातादिकोपे पात्रञ्च सिक्तेनापूरयेन्मुहुः ।
तक्रक्षीरादिना मूर्धसेकेऽप्येवं क्रियाक्रमः (HRADAYA PRIYA)
WICK OF – 9ANGULA IN LENGTH
DISTANCE BETWEEN WICK AND FOREHEAD- 1,2, OR 3ANGULA (BASED ON DOSHIC )
LOWER END OF PICHU IS MADE TO OSCILLATE BETWEEN EITHER END OF SHANKA
सज्जीकृतोपकरणे विशाले निलये शुचौ ॥
`द्रोणी शुद्धां सुसंस्थाप्य यथोच्च सुस्थिरं तथा।
प्राक्शीर्ष सुदृढं बद्ध्वा शरावं च यथोचितम् ॥
दक्षपार्श्वे शीर्षभागे दीपं संस्थाप्य मङ्गलम् ।
यथास्थानञ्च पीठाद्यं ज्ञात्वा सर्व समीहितम् ॥
सुदिने सुमुहूर्थेऽथ प्रातरेव भिषग्वरः ।
कृप्रज्वाल्य दीपं ध्यात्वा च स्वेष्टदे॒वमनाविलम्
कृतस्वस्त्ययनं द्रोण्यां प्राङ्मुखं चोपवेशयेत् ॥
तावश्यकमाहूय रोगिणं सुसमाहितम् (RAGHUNATH SHARMA)
HOLY LAMP SHOULD PLACED ON RIGHT SIDE
STOOL OF WOODEN SLAB IS PLACED
कण्ठादधस्ततोऽभ्यज्य कोष्णेन परिचारकः ।।
स्कन्धे पृष्टे च संवांह्य किञ्चित्कालं यथोचितम
भुवोरुपरि संवेष्ट्य ललाटे वस्त्रखण्डतः ।।
समस्थूलकृतां वर्ति बध्नीयात् पार्श्वमागतः ।
नातिश्लथदृढं कृत्वा केशांश्चापि सुसंयतान्॥
धाराद्रवं च स्नेहं वा नाक्षीणी प्रविशेद् यथा ।
वस्त्रखण्डस्त्रैः क्लिप्तं रम्भापत्रसुवेष्टितम्।
साधूपधानं कृत्वास्मिन् शीर्षं विन्यस्य युक्तितः ।
उत्तानशायिनं कृत्वा क्रियासौकर्ययोगतः (RAGHUNATH SHARMA)
रोगिणोदक्षभागेऽथ शीर्षस्थाने सुखोन्नते ।
पीठे साधु निषण्णोथ वैद्यस्सम्यक्शरावकम्
आकृष्य पाणिनाच्छिद्रे स्वाङ्गुष्ठेन सुमुद्रिते।
सज्ज धाराद्रवं भृत्यः सावधानो विनिक्षिपेत् ॥
छिद्रमुद्रां ततो मन्दं विश्लथं क्रमशो भिषक्
वर्तिसूत्रेण सुवहं द्रव साधुनिषेचितम्
ललाटे वाममदक्षेण द्वयङ्गुलावधिमध्यतः ।
गृहीत्वा चालवेद्युक्त्या शरावं च यथास्रुतिः ॥
पञ्चशाखापरामर्शं कुर्यान्मूर्त्यन्तरान्तरा ।
नातिशीघ्रं न विच्छिन्नासावधानमनाः क्रमात् ।
निषिक्तं च द्रवं धर्तुं द्रोण्याश्चापि बहिः सुतम् ।।
युक्तं च भाजनं चैकं सुस्थाप्य च ततः क्रमात् ।
उद्धृत्य चषकेणान्यः सावधानो द्रवं क्रमात्
नातिशीघ्रधनस्थूलमविच्छन्नं सवेद् द्रवम् (RAGHUNATH SHARMA )
NEED OF ABHYNGA-
मूलसेकेण वृक्षाणां शाखादिरिव रोगिणः । मूर्धसेकेण चेत्यस्माद् वातकोपभयेन वा ॥ कायेभ्यङ्गोऽथवा सेकः स्नेहयुक्तैः सुसाधितैः । क्रियते युगपत् प्रायो वृद्धवैद्यैः समादृतः।।
सेके प्रवर्तमानेऽथ पार्श्वयोरुपचारकौ एकैकश्चोक्ततैलेन कोष्णेनाभ्यज्य मर्दयेत् ॥
अधः संवाहनेनैव समस्पर्शेण पाणिना
AS THE LEAVES AND BRANCHES OF THE TREE GETS NOURISHED BY WATERING ROOTS ,SO DOES THE BODY ACQUIRES POTENCY OF MEDICINE BY MURDHA SEKA. IN THE DOUBT OF AGGREVATION OF VATA ABHYNGA OR SEKA OF THE BODY CAN COUPLES WITH MURDHA SEKA
WHILE SEKA IN PROGRESS TWO ATTENDANTS SHOULD MASSAGE LATERAL ASPECT OF THE BODY
सज्जीभवेत्समोष्णं च समोन्मर्दे सुखावहम् ।
सर्वाङ्गव्यापकं सुञ्ज्यात् रोगिणोऽभ्यञ्जनं क्रमात् ॥
धारां समाप्य कालेऽथ बहिराकृष्य शरावकम् ।
उन्नम्य शीर्षमासीनं द्रोण्यां च परिचारकः ॥
वस्त्रखण्डैराशु मृष्ट्वा शीर्षमस्य यथोचितम् (RAGHUNATHA SHARMA)
ATTENDER SHOULD CONSTANTLY KEEP REHEATING
DHARA VESSEL REMOVED CAREFULLY AFTER PROCEDURE
PATIENT HEAD WIPED WITH CLOTH
MADE TO LIE DOWN ON THE TABLE
BODY BELOW THE NECK IS COVERED WITH CLOTH
A COTTON RIBBON IS TIED AT THE LOWER PART OF FOREHEAD ABOVE EYEBROWS TO PREVENT ESCAPE OF FLUID IN TO EYES .
CLOSE THE EYES WITH COTTON
TEMPERATURE JUST ABOVE BODY TEMPERATURE
TO SUPPORT THE BODY CHANGES THAT CAN HAPPEN .
धारोच्चं चतुरंगुलं तु शिरसः सेके तदन्यत्र तत्
प्रोक्तं तत् त्रिगुणं मन्दपतनात् तद्रोगवृद्धिर्भवेत्॥
DHARA YANTRA IS HANGED OVER THE HEAD WITH WICK POINTING CENTER OF THE FOREHEAD AT A DISTANCE OF 4 ANGULA (3 INCHES,7.6 CM) AND FOR KAYASEKA FROM HEIGHT OF 12 ANGULA(9 INCHES)
METHOD OF POURING DHARA
यथास्वं साधिततैलमभ्यङ्गायात्र योजयेत् । धारायाः पतनाद्रेफः ककारो वा यथा भवेत् ॥
तथा सेचनमिच्छन्ति पुरातनचिकित्सक (SHIRASEKADI VIDHI)
अत्युष्णेऽपि च मन्दकोपसमये मन्दातपे शीतले।
कुर्यान्न त्वपराह्नकेऽपि च भिषग्रात्रौ तथा सेचनम् |
IN PITTAKAALA – PRODUCES VIDAAHITWA
DHARA SHOULD NOT BE DONE WHEN THE PERIOD IS TOO HOT ,IN THE DISESE WHERE THE VITIATION OF DOSHA ARE IN LESSER DEGREE, WHEN THE SUN IS NOT BRIGHT,IN COOL CLIMATE AT NOON AND AT MIDNIGHT (DON’T DO IN BETWEEN 10-3 AM)
तत्तद्व्याधिशमोदितौषधगणैः सिद्धञ्च वा योजयेत्
स्वस्थेऽभ्यञ्जनसेचनादिषु सदा तैलाज्यसम्मिश्रितम्
IN SWASTHA TAILA+GRUTHA
PROCEDURE FREQUENCY DURING COURSE OF TREATMENT
एकाहान्तरमेव वा प्रतिदिनं पूर्णे बले मध्यमे
त्यक्त्वा द्वित्रिदिनं चतुर्दिनमपोह्याल्पेऽत्र षट् पञ्च वा॥
POORNA BALA- DAILY OR ALTERNATE DAYS
MADHYAMA BALA- GAP OF TWO OR THREE DAYS
ALPA BALA- GAP OF FOUR OR FIVE DAYS
पित्ते कोष्णमथोष्णमेव विहितं शुद्धे समीराम
तत्स्नेहं द्रवमात्रमेव कफयुक्ते रक्तपित्तेऽपि च ।
ऊर्ध्वाङ्गेतु सुशीतमेव विहितं सिञ्चेदविच्छिन्नमे
वात्यर्थोच्चविलंबितद्रुतनतं कुत्रापि नैवाचरेत् ॥
PAITTIKA CONDITION- SUKHOSHNA (SLIGHTLY WARM)
KEVALA VATA STATE- BEARABLY HOT
KAPHA ASSOCIATED CONDITION , RAKTAPITTA- DRAVAMATRA (SUBSTANCE JUST MELT)
URDHWANGA DISEASE- SUSHEETA
DHARA SHOULD BE POURED IN A CONTINUOUS STREAM WITHOUT INTERRUPTING THE FLOW
SHOULD NOT BE DONE FROM GREAT OR LOWER HEIGHT,NEITHER FAST NOR IN SLOWER MODE
रूक्षे पित्तयुतेऽनिले च परमः कालो मुहूर्तद्वयं
सार्द्धं तत्र तदर्धमात्र उदितः स्निग्धे कफोन्मिश्रिते।
यावत् स्वेदसमुद्भवो भवति तत्तावन्निवर्त्तेत वा
स्नेहोऽत्र त्रिभिरेति रोमविवरं मात्राशतैश्च क्रमात् ॥
सप्तापि त्वच एति सप्तभिरथो षड्भिस्तथास्रादिकन्
षड्धातूनिषुसिन्धुदिग्ग्रहमिता मात्रा मुहूर्तो भवेत्।
RUKSHA OR PITTA YUKTAVATA DISEASE – TWO MUHURTA
SNIGDHA KAPHAYUKTA VATA - ONE MUHURTA OR TILL PERSPIRATE
SNEHA SUBSTANCE PERVADES – 300 MATRA KALA (2.4 MINUTES)
SNEHA TANSVERSE THROUGH SEVEN LAYER OF SKIN – IN 7 DAYS
IT REACHES RAKTADI SIX DHATUS – IN 6 DAYS
सेके तु परमः कालो यामार्धमिति चोच्यते ॥
प्रथमे दिवसे चाथ होराकालस्ततः क्रमात्।
प्रत्यहं तु विवृद्धः स्याद्धोराया द्वादशांशतः ॥
सार्धहोरा सप्तमे स्यात् तावदेवाष्टमे दिने ।
ह्रासयेद् वृद्धवच्चातो होराकालचतुर्दशे ॥
एकविंशत्यहान्तं चेद् धारा तत्र तु सप्तमात् ।
यावत् पञ्चदशान्तं स्याद् यामार्धं ह्रासयेत् ततः (RAGHUNATH SHARMA)
MAXIMUM DURATION OF THE DHARA- HALF YAMA (11/2HR)
1ST DAY DONE FOR – 1 HORAKALA – 1 HR(TWENTY FOURTH PART OF A DAY –MONNIER WILLIAMS DICTIONARY),EACH DAY PROCEDURE INCRESED FOR 5 MINUTES
ON 7 TH DAY -11/HR,ON 8TH DAY SAME TIME 9 DAY ONWARDS REDUCED BY 5 MINUTES
अर्ध वा स्वेदसद्भावात् स्नेहाधाराविधिः परम् । Y.R.S. 20.75-78
YOGARATNA-SAMUCCAYA THE TIME PERIOD IS MENTIONED WITH RESPECT TO MUHURTA. SNEHA SECANA SHOULD BE PERFORMED FOR A PERIOD OF ONE MUHURTA, OR ONE AND HALF MUHURTA OR EVEN HALF MUHURTA OR TILL THE PERSON PERSPIRES PROFUSELY.
एकाहादपरं च सेचनविधौ क्षीरादिकं गृह्यते
धान्याम्लं त्रिदिनात्परं विधिरयं स्नेहस्य तु प्रायशः ।
एकेन त्रिदिन परेण च तथा सिञ्चे त्र्यहं तवयं
मिश्रीकृत्य च सप्तमेऽहनि पुनस्त्यक्त्वैनमेवं चरेत् ॥
KSHEERA,OTHER FRESH SUBSTANCE – DISCARDED AFTER USE
DHAYAMLA- FOR 3 DAYS
SNEHA – FOR THREE DAYS
SNEHA FRESH SUBSTANCE PERSUED FOR FIRST NEXT 3 DAYS ON SEVENTH DAY SUBSTANCE USED INITIAL AND LATER THREE DAYS ARE MIXED
शिरस्सेके प्रतिदिन स्नेहाद्यन्त्वन्यदिष्यते॥.SRI RAMAN MENON,
FAVOURS THE PRACTISE OF SIRASSEKE FRESH THERAPEUTIC SUBSTANCES (OIL, MILK ETC.) EACH DAY.
यन्नूत्नेन निषेचनं प्रतिदिनं तच्चोत्तमं मध्यमं
तेनैव त्रिदिनं ततोऽपि च परं मिश्रीकृतं चाधमम्।
धारायाश्चावसाने निजगदशमनप्रोक्तसर्पिश्च सेव्यं
तत्काले चावसंस्थः कथमपि वसतु प्रीतिमानेष रोगी।
कायक्लेशानशेषान् मनसिसुखहरान् वक्त्रजिह्वासुखादीं
स्त्यक्त्वापाटीरशुद्धांबरविधृतवपुर्ब्रह्मविज्ञानितुल्यः॥ -
श्चोत्क्षेपैर्मृदुमारुतैरनुगुणं विश्राम्य तत्रोत्थितः ।
मन्दं किञ्चन मर्दितोऽनु च रसैः स्नेहं कषायैस्त्यजेत्
स्नात्वा कोष्णजलैः सुगन्धसुभगो धान्यौषधाम्भः पिबेत्॥
पेयं वा लघु सोषणाज्यकटु तक्रं यूषयुक्तं मितं भुक्तं
कोष्णमथाऽचरेद् विधिमतः स्नेहोक्तमात्राखिलं।
ALL THE MEASURES FOLLOWED IN SNEHAVIDHI SHOULD BE FOLLOWED
ततः प्रमार्जनापश्चात् तैलाभ्यङ्गं विधाय च ॥
स्नात्वांतुरः स्नेहविधिं भजेतानुजितेन्द्रियः। (SHIRASEKADI VIDHI)
WIPED OUT THE ALL THE TAILA
KSHALANA WITH AMALAKI KWATHA,HARITAKI KWATHA
AS THEY ARE ROOKSHA ,KAPHOTKLESHANA NOT OCCURS
॥ अविधि-धाराकरण-दोषाः तच्चिकित्सा च ॥
अत्युच्चद्भुतभूरिकालपरिषेकाद्दावीस
मूर्च्छाङ्गस्वरसादसन्धिदलनच्छदुर्घस्रपित्तज्वराः।
कोठाद्याश्च भवन्त्यतः परदिने गण्डूषनस्यादिकं
कृत्वा शुद्धमौषधेन सुधृतं तोयं पुनः पाययेत्॥
सायाह्ने लघु भोजयेत् कटुतरं यूषान्वितं वाप्यथो
वस्तिं स्नेहकृतञ्च सैन्धवकृतं कुर्यात् तृतीयेऽहनि।
स्नेहव्यापदि चोक्तकर्म निखिलं कुर्याच्चतुर्थेऽह्न्यतः
प्राग्वत् स्नेहनिषेवणञ्च विधिवत् कुर्याद्दिने पञ्चमे॥
PATHYA NIYAMAS
यावन्त्यौषधयोजितानि दिवसान्येतानि तावन्त्यहान्यन्यान्यप्यथ
सर्वकर्मसु बुधो नित्यं जितात्मा नयेत् ।
स्त्रीणां स्पर्शनदर्शनस्मृतिवशाचुक्रे स्रुते सन्ति
सम्पर्केण विनापि तद्भवगदास्तस्मात् त्यजेत् सर्वदा
CONTROL OVER THE SENSE ORGANS
PREVENT SIGHT,,E,ORY OF STREE
STRESS
HYPERTENSION
HEADACHE
ANXIETY
INSOMNIA
MENTAL EXHAUSTION
IN PITTAJA CONDITION- GUDUCHI ,MANJISTA,DASHAMOOLA KSHEERAPAKA CAN BE USED
RESEARCH STUDY-
PITTAVATA DOMINANT CONDITION – SLEEPLESSNESS,PSYCHOSIS,VIOLENT ,SCHIZOPHRENIC NABHIBASTI WITH BALAGUDUCHYADI TAILA ALONG WITH KSHEERADHARA ,AS NABHI IS PITTA STHANA.
CHILLS AND RIGORS
BURNING SENSATION
ANGASADHA –BODYPAIN
HEADACHE
FAINTING
RHINITIS
FEVER
HYPOTENSION
GIDDINESS
BURNS
NAUSEA
TAKRA DHARA
PROPERTIES RASA- KASHAYA,AMLA,MADHURA GUNA- LAGHU,VIKASI,ROOKSHA VEERYA-USHNA VIPAKA-MADHURA DOSHAGNATA- TRIDOSHA SHAMAKA MAINLY KAPAHVATHARA | TAKRA BHEDA- (BHAVAPRAKSHA) GHOLA- SASARAM NIRJALAM GHOLAM MATITA- TU SARODKAKAM UDASWITH-PROTA MUDADVI TWARDHAWARIKAM CHACHIKA-SARA HEENASYA SWACCHA PRACHURA RUKSHA- TAKRA IN WHICH SNEHA IS COMPLETELY REMOVED ARDHAGHRUTHA SNEHA- HALF OF THE SNEHA IS REMOVED CHANYUGHRITHA- NOT AT ALL REMOVED |
MUSTA PROPERTIES RASA- TIKTA,KASHAYA,KATU GUNA- LAGHU,ROOKSHA VIPAKA- KATU VEERYA- SHEETA KAPHA PITTAHARA | AMALAKI PROPERTIES RASA- PANCHARASA LAVANAVARJITA GUNA- GURU, SHEETA VIPAKA- MADHURA VEERYA-SHEETA TRIDOSHAHARA |
॥ तक्रधारा विधानम् ॥
धारायास्त्वेकवर्षातपहिमपरिशोषातिशुद्धप्रकीर्णं
धात्रीप्रस्थं सपादं भिषगथ पटुधीः संत्यजेद्वीजमस्याः।
उत्क्वाथ्याष्टादशाख्यामितकुडवजले षष्टभागावशिष्टं
तत्तुल्यं चाम्लतक्रं विधिरितिमुनिभिः प्रोक्त आत्रेयमुख्यैः॥
80 KARSHA (96 P0GM) OF SHUDDHA PRAKERNA AMALAKI + 18 KUDAVA (288KARSHA OR 3456ML) JALA – REDUCED TO 1/6 TH I.E, 48 KARSHA KASHAYA
WHEN KASHAYA IS COOLED ADD EQUAL QUANTITY OF TAKRA.
धारायाः स्फटिकप्रवर्णरजतप्पुक्षादिपूर्वोक्त
वृक्षायस्ताम्रवराटिकाप्रथितमृत् पात्रं त्वतीवोत्तमम्।
केचिद्रोगिकनिष्ठिकान्तविवरं शंसन्ति केचित्तु वा
तत्पर्वोपमविस्तृतं तु सुषिरं पात्रस्य मध्ये कृतम्॥
MEDICOMENT WHICH CAN BE USED – MUSTA, YASHTIMADHU, JATAMAMSI
TAKRA – KAPHAHARA BUT DOES NOT VITIATE VAATA
SHOULD NOT HEAT – ROOKSHA SHOULD NOT BE MANIPULATED
IF ANY –VE TO RETAIN USHNATA, TO PREVENT UTHKLESHA CAN HEAT.
ANAMLA TAKRA
VATA VITIATION LESS
AMLA TAKRA
VATA VITIATION TO GREAT EXTENT
धारायाश्यावसाने निजगदशमनप्रोक्तमर्पिश्च सेव्य
तत्काले चावसंस्थः कथमपि वस्तु प्रीतिमानेष रोगी।
कायक्लेशानशेषान् मनसि सुखहरान वक्त्रजिह्वादिसुखादी
स्त्यवत्वा पाटीरशुद्धांबरविधृतवपुर्ब्रह्मविज्ञानितुल्य
केशादीनां च शौक्ल्यं क्लममपि तनुतां दोषकोपं शिरोरु
ग्बाधामोजः क्षयं तत्करचरणपारिस्तोदनं मूत्रदोषम् ।
सन्धीनां विश्लथत्वं हृदयरुगरुची जाठराग्नेश्च मान्द्यं
धात्री तक्रोत्थधारा हरति शिरसिजान् कर्णनेत्रामयौघम्
कॢमापचीशिरोदाहरूजोन्मादप्रमेहिणाम् ।
कफपित्तामयार्तानामितरेषाञ्च शस्यते ॥
शीर्षतस्तक्रयुक्तेन धात्रीकाथेन सेचनम् ।
अतः परं विधिन्तस्य कथयामि सविस्तरम्
कफपित्तामयेष्वेवं शिनेदाहरुगादिषु ।
निद्रानाशेप्यतिस्वेदे मूर्च्छन्मादलमादिषु ।।
अपस्मारापचीमोहमेहादिषु विशेषतः ।
धात्रीक्वाथसमं तक्रं मूर्धसेकं प्रशस्यते (SHIRASEKADI VIDHI)
दोषानुरोधाद युक्तं वा बालकोशरिचन्दनम् ।
।बिल्वमूलबलाद्यं वा द्विपलं तु जलाढके
दत्त्वा प्रस्थं च गोक्षीरं पक्त्वा क्षीरावशेषितम् ॥
केवलेन तु तक्रेण मूर्ध्नि मेकः सुदुर्लभः ।
तक्रधाराद्रवस्यातो निर्माणक्रम उच्यते॥(RAGHUNATH SHARMA)
पुनश्च दधिनिर्माण युञ्ज्याच्च मतिमान्भिषक ॥
तक्रप्रस्थेन चानेन प्ररथं तु विधिना कृतम् ।
धात्री कार्य तु संयोज्य तक्रधाराद्रवं यथा ॥
नात्यच्छे वा नातिसान्द्रं सद्यः सिद्ध प्रयोजयेत् ।
नोनं सार्द्ध द्रवप्रस्थाद् द्विप्रस्थान्नाधिकं कचित् (RAGHUNATH SHARMA )
चतुः तुःप्रस्थोन्मिते तोये धात्र्याः प्रस्था विपाचयेत् ॥
पादस्थमृदितां पूतानिरम्लेन तु संयुतम् ।
मथितेन समांशेन तं कृत्वा सेकमाचरेत् ॥
कृतस्वस्त्ययनस्यादौ शुभेऽहन्यातुरस्य वै।
अभ्यक्तसर्वगात्रस्य फालेन संवेष्ट्य वाससा ॥
शरावमध्यच्छिद्रस्थतनुना शीर्षतो भिषक्
11/2 LITRE KSHEERA +ADD DADHI, NEXT DAY CURDLING,IT BECOME TAKRA,NAVANEETHA REMOVED
11/2 LITRE TAKRA+11/2 LITRE AMALAKI KWATHA ----- 3LITRE USED FOR DHARA,OTHER REMAINING 11/2 LITRE AMALAKI KWATHA USED FOR CLEANING HEAD
AMALAKI KWATHA WHICH IS AMLA DRAVYA IF BOILED WITH KSHEERA IT WILL AGAIN LEADS TO COAGULATION,MUSTA WHICH IS MADHURA VIPAKA ,ANAMLA PROPEETY NOT MANIPULATED
KSHEERA(SNIGHDA,BRIHMANA)-----TAKRA (RUKSHA,LANGHANA) GURU GUNA OF KSHEERA TURNS TO LAGHU BY SAMSKARA. TAKRA WHICH IS KAPAHARA NOT DOES VATAKOPA
TAKRA CAUSES RUKSHATA TO BODY BUT DUE TO ITS SNIGDHA YONI IT WILL NOT CAUSE HARM TO THE BODY, BY APPLYING ROOKSHA DRAVYA TO MOORDHA IT MAY AFFECT WHOLE BODY SO INTELLECUALLY ACHARYA SELECTED TAKRA FOR THIS PROCEDURE
COMPLICATION-
SHIVERING IS OBSERVED IN SOME PATIENTS DUE TO EXCESS SHEETA. SUCH CASE THE PROCEDURE IS STOPPED IMMEDIATELY AND PATIENT MANAGED WITH USHNOPACHARA
INDICATION
IRRITABLE BOWEL DISEASE, ANXIETY NEUROSIS, SLEEPLESSNESS,HYPERTENSION,PREMATURE GRAYING OF HAIR,STRESS,DIABETES MELLITUS,PSORIASIS,NEUROPATHY
TAKRADHARA KALA
एवं होराकाल स्यादेकविंशति वासरे।
प्रायेण तक्रधारेष्टा नैकविंशत्यहात् परम् ॥ RAGUNATHA
THE TAKRA-DHARA SHOULD NEVER BE ADVOCATED BEYOND TWENTY ONE DAYS.
TAILA DHARA | USHNA SNIGDHA | VATA KAPHA |
KSHEERA DHARA | SHEETA SNIGDHA | PITTA VATA |
TAKRA DHARA | SHEETA ROOKSHA | PITTA KAPHA |
A)DURATION OF CONTACT- TAILA WHICH IS DENSER IN CONCENTRATION WITH LONGER DURATION IN CONTACT
B)SOLUBILITY- SKIN IS RELATIVELY PERMEABLE TO FAT SOLUBLE SUBSTANCES THAN WATER SOLUBLE SUBSTANCE. OIL MOLECULES PASS THROUGH DERMIS INTO CAPILLARIES, ABSORPTION OCCURS THROUGH HAIR FOLLICLE AND SWEAT DUCT
C)ABSORPTION IS FASTER IN SCALP ,AS PER PRICPLE OF DRUG ABSORPTION IS MAXIMUM IN SCALP
ANY SUBSTANCE SITUATED AT CERTAIN HEIGHT POSSESS POTENTIAL ENERGY (PE-MGH) AND THIS ENERGY CONVERTED INTO KINETIC ENERGY. WHEN THE SUBSTANCE FALL FROM THAT CERTAIN HEIGHT ACCORDING TO LAW OF CONSERVATION OF ENERGY.SO DHARA DONE FROM FIXED HEIGHT 4 ANGULA ,LEADS TO ENERGY CONVERSION OF TAILA
SOME VITAL MARMA ARE LOCATED IN FOREHEAD AND HEAD REGION.MAINLY STAPANI,UTHKSHEPA,AAVARTA,SHANKA,AND APANGA
ACCORDING TO BHELA,BHRUMADHYA IS A SITE OF MANA ALSO PLACE OF STHAPANI MARMA
SITE OF STHAPANI MARMA ,SITE OF PITUTORY GLAND AND PINEAL GLAND EXIST AT SAME LEVEL.DUE TO STIMULATION OF STAPANI MARMA ,INDIRECT STIMULATION OF PITUTORY GLAND BRINGS IN PSYCHOSOMATIC LEVEL.
ACTION ON MARMA- MARMAS- APANGA AND AVARTA MARMA’S ARE RELATED TO THE EYE DHARA MIGHT MAKE A SOOTHING IMPACT ON BUDDHI VAISHESHIKA ALOCHAKA PITTA THROUGH THESE MARMA’S
SHIRODHARA MAY STIMULATE CHAKRA,IMPROVES FUNCTION OF MIND . ACCORDING TO SEVERAL SPIRITUAL TEXTS, THE CENTRE OF THE FOREHEAD IS SAID TO BE THE ‘THIRD EYE’, WHICH IS CONNECTED TO THE PINEAL GLAND VIA SEVERAL BLOOD VESSELS AND CAPILLARIES. PINEAL GLAND SITUATED IN THE ROOT OF THIRD VENTRICLE,UNDER POSTERIOR PART OF CORPUS CALLOSUM ,RESPONSIBLE FOR RHYTHMIC CHANGES IN BODY,MOOD CHANGES,SLEEP PROMOTION.YOGIC TRADITION REFERS TO THIS THIRD EYE AS THE ‘AGNYA CHAKRA’. FOCUSSING ON THE AGNYA CHAKRA DURING MEDITATION WITH CLOSED EYES LEADS TO PSYCHOSOMATIC HARMONY.