DRAAIBOEK VOOR DE OPMAAK VAN EEN LOKALE LANGETERMIJN RENOVATIESTRATEGIE 2050 VOOR DE PRIVATE WONINGMARKT

IN OPDRACHT VAN VEKA EN KENNISCENTRUM VLAAMSE STEDEN

​

​

TOELICHTING EINDRAPPORT

DEC 2024

​

1. Waarom een Lokale Langetermijn Renovatiestrategie?
2. Succesfactoren & Instrumenten
3. Stappenplan voor een Lokale Langetermijn Renovatiestrategie
1. Screening
2. Backcasting
3. Lokale opgaven
4. Maatregelen
5. Verankering & iteratie
4. Aan de slag!

​

​

INHOUD

WAAROM EEN LOKALE LANGETERMIJN RENOVATIESTRATEGIE?

Europese doelstellingen

RENOVATIE VAN WONINGEN IS EEN VAN DE GROOTSTE LOKALE KLIMAATUITDAGINGEN�

Vlaamse Langetermijn Renovatiestrategie

Doorvertaling naar het lokale niveau

• Klimaatneutraal Europa in 2050
• 40% reductie tegen 2030
• Elke lidstaat een lange termijnstrategie voor 2050 en een tienjaarlijks energie- en klimaatplan
• Verdubbeling van het aantal jaarlijkse renovaties, met bijzondere aandacht voor energiearmoede

​

• 36% van de klimaatuitstoot in de EU is afkomstig van gebouwen
• 80% van het finale energieverbruik voor verwarming en koeling komt van residentiële gebouwen

​

• In 2050 hebben alle woningen een gelijkaardige energieprestatie als nieuwbouwwoningen gebouwd in 2015 – ofwel een EPC-label A

​

• Om deze doelstelling te halen, moet jaarlijks 3% van het woningbestand gerenoveerd worden tot de doelstelling van 2050, ofwel 95,000 woningen

• Vrijwel alle Vlaamse steden en gemeenten hebben het burgemeestersconvenant ondertekend
• In het kader daarvan maakt elke gemeente een SECAP, Actieplan voor Duurzame Energie en Klimaat
• Woningrenovaties zijn hier steeds een centrale pijler van de doelstellingen, maar het ontbreekt vaak aan een structurele aanpak

​

• Met de opmaak van een Lokale Langetermijn Renovatiestrategie (LLTRS) worden de lokale engagementen voor woningrenovaties vertaald in een effectief beleidsplan, incl. concrete maatregelen en monitoring van de resultaten

Veel uitdagingen, weinig handvaten

EEN RENOVATIESTRATEGIE ALS ANKERPUNT VOOR HET LOKAAL KLIMAATBELEID�

• Veel belangrijke impulsen en regelgeving wordt op bovenlokaal (Vlaams) niveau bepaald
• De renovatie zelf is een individueel verhaal, waarbij eigenaars van woningen zelf actie moeten ondernemen

​

• Sociaal-economisch: grote investeringen met laag rendement, veel eigenaars met onvoldoende middelen
• Organisatorisch: samenwerking tussen eigenaars bij collectieve woongebouwen, split incentive bij huurwoningen
• Technisch: welk renovatiescenario, hoe faseren, capaciteit bouwsector

​

Lokale Renovatiestrategie biedt houvast

• Lokaal bestuur is best geplaatst om lokale uitdagingen te vatten en een gepaste renovatie-opgave te definiëren
• Link tussen bestuur en burger (klantenreis): advies, begeleiding, ontzorging en opvolging
• Koppeling met lokale energie- en warmtestrategie
• Inbedding in gebiedsgerichte projecten

SUCCESFACTOREN & INSTRUMENTEN

• Integraal gericht op de specifieke opgaves van een stad of gemeente, dankzij een goed inzicht in de lokale kenmerken en uitdagingen
• Een stapsgewijze strategie met een duidelijk einddoel voor 2050, terugvertaald naar concrete acties per legislatuur
• Een activerende strategie, die concrete en meetbare acties bevat
• Ingebed in en gedragen door het lokaal bestuur, maar ook voldoende verankerd om legislatuur-overschrijdend te kunnen werken
• Een heldere monitoring van de voortgang van de renovatie-opgaven met regelmatige terugkoppeling en bijsturing van de maatregelen die onder verwachting presteren
• Opgebouwd en uitgevoerd met regionale ondersteuning van Energiehuizen waar van toepassing, ondersteund door intergemeentelijk overleg en afstemming

​

SUCCESFACTOREN VOOR EEN LOKALE LANGETERMIJN RENOVATIESTRATEGIE�

Potentiële renoveerders begeleiden over alle mogelijke barrières

EEN PERSOONSGERICHTE RENOVATIESTRATEGIE: �FOCUS OP DE KLANTENREIS�

• Voor een eigenaar kan renoveren, moet er een klantenreis worden ondernomen van eerste intentie tot de uiteindelijke uitvoering van de werken. Tijdens deze reis zijn er heel wat stappen te doorlopen, elk met hun eigen potentiële valkuilen en drempels. Bij het uitwerken van een lokale renovatiestrategie is het zaak om speciaal in te zetten op het wegnemen of verlagen van die drempels, dankzij andere regelgeving, financiële stimulansen, begeleiding en ontzorging, technisch advies, etc.

​

Databronnen voor monitoring woningbestand

INSTRUMENTEN DIE INGEZET KUNNEN WORDEN BIJ DE OPMAAK VAN EEN RENOVATIESTRATEGIE�

Simulatietools voor het renovatiebeleid

• Provincies in Cijfers als bron voor data rond woningtypes, leeftijd van woningen, demografie, etc.

• apps.energiesparen.be als bron voor data rond EPC-label verdeling per gemeente en woningtype

• Inspiratiekaart Renovatiebeleid voor inzicht in energieverbruik en impact van renovatiescenario’s

• Inspiratiekaart Warmtezonering voor link met warmtebeleid

• Wijkrenovatietool om gebiedsgericht renovatiescenario’s te testen en impact en kosten te vergelijken

Huurwoningen

DRAAIBOEKEN VOOR VERDIEPING ROND DEELOPGAVEN�

Appartementsgebouwen

One-Stop-Shop

Noodkoopfonds

• Draaiboek voor de opmaak van een stappenplan voor renovaties van woningen in de private huurmarkt, opgemaakt in kader van Be Reel!
• Bevat een beslissingsboom met maatregelen voor lokale besturen, specifiek gericht op huurwoningen

• Richtlijnen voor adviescentra betreffende woningrenovatie – een verkenning van de One-Stop-Shop (OSS), opgemaakt in kader van Be Reel!
• Een OSS is een van de doeltreffendste maatregelen voor begeleiding en ontzorging van woningeigenaars die willen renoveren – het rapport bevat verschillende benaderingen en concrete aanbevelingen

• Handleiding voor de renovatie van appartementsgebouwen, opgemaakt in kader van Be Reel!
• Bevat een maatregelentabel met ingrepen die lokaal en bovenlokaal kunnen genomen worden om het renoveren van appartementen te vergemakkelijken en te stimuleren

• Algemene toelichting ‘Aan de slag met het nieuwe Noodkoopfonds’
• Het Noodkoopfonds is een doelgerichte maatregel om noodkopers te ondersteunen bij het bewoonbaar en energiezuiniger maken van hun woning – de toelichting geeft concrete info over de te nemen stappen als lokale overheid om dit te gaan toepassen

STAPPENPLAN VOOR EEN LOKALE LANGETERMIJN RENOVATIESTRATEGIE

BACKCASTING VAN STREEFDOEL 2050 NAAR TOESTAND VANDAAG, BEPAALT OPGAVEN EN TE NEMEN MAATREGELEN�

VIJF STAPPEN RICHTING LOKALE LANGETERMIJN RENOVATIESTRATEGIE�

1. Screening: in kaart brengen huidige situatie en opstellen van wensbeeld toekomst
2. Backcasting: projectie wensbeeld op vandaag bepaalt targets die gehaald moeten worden
3. Lokale opgave: vertalen van de targets naar specifieke lokale beleidsopgaven
4. Maatregelen: bepalen van maatregelen die genomen zullen worden om de opgaven te halen
5. Verankering en iteratie: verankering van de maatregelen in een renovatiebeleidsplan, en periodieke reflectie en actualisatie van het hele stappenplan

​

STAP 1: SCREENING�

Analyse van de huidige toestand van het woningbestand in de gemeente, aangevuld met socio-demografische gegevens

• Huidige toestand: ruimtelijke structuur, overzicht van het woningenbestand, socio-demografische factoren en energieprestatie
• Beleidscontext: beleidskaders, stakeholders
• Wensbeeld 2050: meer dan energie, koppelen aan doelgroepen- en ruimtelijk beleid, breed draagvlak, participatie

STAP 2: BACKCASTING�

Opbouw monitoringpad richting 2050 en bepalen van targets

• Het monitoringpad toont het gewenst verloop van de EPC-label verdeling in de gemeente, binnen het kader van het Vlaams beleid en de Vlaamse Langetermijn Renovatiestrategie (LTRS)
• Per jaar maar ook per woningtype
• Uit het monitoringpad kunnen streefcijfers worden afgeleid voor de renovatie-targets per jaar of per legislatuur
• Het Stappenplan biedt een Excel-tool die toelaat om zelf een monitoringpad op te bouwen voor de eigen gemeente, dat aanleunt bij de Vlaamse LTRS – het is echter ook mogelijk om met eigen aannames en beleidskeuzes het pad aan te passen.

STAP 3: LOKALE OPGAVEN�

Vertalen van targets naar lokale beleidsopgaven

Om te komen tot een concreet renovatiebeleid, moeten de targets vertaald worden naar concrete, lokale beleidsopgaven waar de renovatiestrategie een antwoord voor zal zoeken. We zien hier drie grote types van opgaven:

​

• Algemene opgaven: vertalen van de targets uit het monitoringpad tot haalbare lokale ambities, rekening houdende met de lokale ervaring en ‘track record’ inzake renovaties

​

• Doelgroepgerichte opgaven: vertalen van de abstracte, algemene renovatie-opgaven naar specifieke ambities per woningtype of doelgroep, op maat van de eigen gemeente. Bijvoorbeeld specifiek gericht op een bepaald woningtype uit een bepaalde periode, of een specifieke doelgroep zoals appartementen, sociale woningen, noodkoopwoningen, oude villa’s bewoond door eigenaars, … Zo kan ook een aanpak op maat worden uitgewerkt.

​

• Gebiedsgerichte opgaven: in plaats van gemeentebreed te werken, kan ook gebiedsgericht gefocust worden op één bepaalde wijk of zelfs straat. Dit maakt communiceren gemakkelijk en laat een koppeling toe met wijkontwikkeling, openbare werken, mobiliteit of het warmtebeleid.

​

STAP 3: LOKALE OPGAVEN�

Inspiratiekaart Renovatiebeleid helpt om kansrijke buurten te selecteren voor gebiedsgerichte aanpak

• Quickwins: Wijken (in het paars) waarin relatief met de laagste investering toch de hoogste CO2-besparing kan worden bereikt

• Kanshebbers voor meest ambitieuze renovaties: Wijken (in het groen) waarin een maximale energiebesparing relatief het minste kost

STAP 4: MAATREGELEN�

Overkoepelende regelgeving en steunmaatregelen

Persoonlijke begeleiding en ontzorging (klantenreis)

Collectieve, gebiedsgerichte acties

STAP 4: MAATREGELEN�

Overkoepelende regelgeving en steunmaatregelen

Persoonlijke begeleiding en ontzorging (klantenreis)

Collectieve, gebiedsgerichte acties

• Wegnemen van regelgeving die renovatie-activiteiten hindert, bv. in het gemeentelijk bouwreglement: rooilijnbeperkingen, optoppen van appartementsgebouwen. Grondig overleg nodig om ongewenste neveneffecten te vermijden.
• Regelgeving invoeren om renovaties te stimuleren: conformiteitsattest verplichten, verplicht plan voor energetische renovatie bij bouwaanvraag (met begeleidingstraject). Ook hier grondig overleggen en juridisch advies inwinnen.
• Algemene en doelgroepgerichte financiële steunmaatregelen: gerichte aanvullingen op de Vlaamse mijnverbouwpremies en –leningen, voor specifieke lokale uitdagingen. Best zo gericht mogelijk bv. steun voor opmaak renovatieplan, specifieke groepsleningen voor VME’s of wijkrenovaties, prefinanciering of versnelde uitbetaling Vlaamse premies, Noodkoopfonds voor kwetsbare doelgroepen, …

STAP 4: MAATREGELEN�

Overkoepelende regelgeving en steunmaatregelen

Persoonlijke begeleiding en ontzorging (klantenreis)

Collectieve, gebiedsgerichte acties

• Wegnemen van regelgeving die renovatie-activiteiten hindert, bv. in het gemeentelijk bouwreglement: rooilijnbeperkingen, optoppen van appartementsgebouwen. Grondig overleg nodig om ongewenste neveneffecten te vermijden.
• Regelgeving invoeren om renovaties te stimuleren: conformiteitsattest verplichten, verplicht plan voor energetische renovatie bij bouwaanvraag (met begeleidingstraject). Ook hier grondig overleggen en juridisch advies inwinnen.
• Algemene en doelgroepgerichte financiële steunmaatregelen: gerichte aanvullingen op de Vlaamse mijnverbouwpremies en –leningen, voor specifieke lokale uitdagingen. Best zo gericht mogelijk bv. steun voor opmaak renovatieplan, specifieke groepsleningen voor VME’s of wijkrenovaties, prefinanciering of versnelde uitbetaling Vlaamse premies, Noodkoopfonds voor kwetsbare doelgroepen, …

• Advies en begeleiding op vraag, via een One-Stop-Shop (OSS): uitbouwen van goed aanbod en inzetten op communicatie, zowel algemeen als doelgroepgericht, richting specifieke actoren zoals notarissen of makelaars, organiseren van of aanwezig zijn op events, … Het aanbod moet aansluiten op de klantenreis.
• Gericht en proactief advies en begeleiding: in plaats van de klant te lokken, zelf kandidaten identificeren en opzoeken – via huisbezoeken of renovatiemobiel, na een warmtescan of bevraging, of gebiedsgericht (zie hiernaast)
• Bredere acties om het renovatieproces te vereenvoudigen, al dan niet via een OSS of Energiehuis: aanbieden van groepsaankopen (van materiaal of van diensten), organiseren van aannemerspoule, vervangwoningen aanbieden voor tijdens de renovatie, …

STAP 4: MAATREGELEN�

Overkoepelende regelgeving en steunmaatregelen

Persoonlijke begeleiding en ontzorging (klantenreis)

Collectieve, gebiedsgerichte acties

• Wegnemen van regelgeving die renovatie-activiteiten hindert, bv. in het gemeentelijk bouwreglement: rooilijnbeperkingen, optoppen van appartementsgebouwen. Grondig overleg nodig om ongewenste neveneffecten te vermijden.
• Regelgeving invoeren om renovaties te stimuleren: conformiteitsattest verplichten, verplicht plan voor energetische renovatie bij bouwaanvraag (met begeleidingstraject). Ook hier grondig overleggen en juridisch advies inwinnen.
• Algemene en doelgroepgerichte financiële steunmaatregelen: gerichte aanvullingen op de Vlaamse mijnverbouwpremies en –leningen, voor specifieke lokale uitdagingen. Best zo gericht mogelijk bv. steun voor opmaak renovatieplan, specifieke groepsleningen voor VME’s of wijkrenovaties, prefinanciering of versnelde uitbetaling Vlaamse premies, Noodkoopfonds voor kwetsbare doelgroepen, …

• Advies en begeleiding op vraag, via een One-Stop-Shop (OSS): uitbouwen van goed aanbod en inzetten op communicatie, zowel algemeen als doelgroepgericht, richting specifieke actoren zoals notarissen of makelaars, organiseren van of aanwezig zijn op events, … Het aanbod moet aansluiten op de klantenreis.
• Gericht en proactief advies en begeleiding: in plaats van de klant te lokken, zelf kandidaten identificeren en opzoeken – via huisbezoeken of renovatiemobiel, na een warmtescan of bevraging, of gebiedsgericht (zie hiernaast)
• Bredere acties om het renovatieproces te vereenvoudigen, al dan niet via een OSS of Energiehuis: aanbieden van groepsaankopen (van materiaal of van diensten), organiseren van aannemerspoule, vervangwoningen aanbieden voor tijdens de renovatie, …

• Gebiedsgerichte inzet van overkoepelende maatregelen: veel van wat hiernaast is opgesomd, kan specifiek voor één wijk ingezet worden in het kader van een wijkrenovatieproject. Dit maakt afbakening en communicatie eenvoudiger, maar is op zich wel minder doeltreffend dan sommige doelgroepgerichte benaderingen
• Specifieke wijkaanpak met masterplan en bredere ingrepen dan renovatie alleen: die doeltreffenheid kan verhogen als de renovatie deel uitmaak van een bredere aanpak voor een volledige wijktransformatie, zeker als dat gepaard gaat met aanleg van collectieve groene warmte – zie de klimaatwijk pilootprojecten. Belangrijk is coproductieve aanpak en creëren van goede samenwerkingsverbanden tussen bewoners/eigenaars.

STAP 4: MAATREGELEN�

• De hiervoor beschreven maatregelen (en andere) zijn in deze grafiek afgebeeld volgens haalbaarheid (complexiteit en omslachtigheid) en effectiviteit (impact op renovatie en co-benefits).
• De maatregelen met een hoge haalbaarheid en hoge effectiviteit zijn het interessantst. Hoge haalbaarheid maar lage effectiviteit zijn goede maatregelen om mee te starten in gemeenten met minder ervaring. Hoge effectiviteit maar lage haalbaarheid zijn goede vervolgstappen op langere termijn, die wel op tijd moeten voorbereid worden.

STAP 5: VERANKERING EN ITERATIE�

Verankering van strategie in renovatiebeleidsplan

• Uitgebreid evaluatie- en afstemmingsproces om maatregelen te verankeren in beleid:
• politiek debat over wensbeeld en lokale opgaven, gevoed door inzichten uit screening en backcasting;
• MKBA van de geschikte maatregelen;
• benchmark met andere steden of gemeenten;
• participatief proces met bevolking;
• expertenpanel voor evaluatie maatregelen.
• Opmaak van renovatiebeleidsplan:
• overkoepelende doelstellingen (wensbeeld);
• operationele doelstellingen (lokale opgaven);
• strategische acties (maatregelen);
• vertalen in projectplan met budgetten, stakeholders en KPI’s.
• Urgentie is groot, begin van nieuwe legislatuur is ideaal momentum! Er moeten tussen nu en 2030 belangrijke doorbraken worden geboekt, anders zijn de doelstellingen voor 2050 onhaalbaar.

​

STAP 5: VERANKERING EN ITERATIE�

Monitoring en iteratie

• Renovatiebeleidsplan voor komende legislatuur is een eerste stap, die tot belangrijke doorbraken moet leiden. De impact van deze renovatiestrategie moet echter goed worden gemonitord, om minstens na halverwege en op het einde van de legislatuur te worden geëvalueerd en bijgestuurd waar nodig.
• Monitoringpad en opvolging van de eigen lokale opgaven en maatregelen (zelf te bepalen KPI’s per maatregel) staan centraal bij de evaluatie

AAN DE SLAG!

IN 10 ACTIES NAAR EEN LLTRS�

1. Maak een analyse van de huidige situatie in de gemeente, met aandacht voor de karakteristieken van woningbestand, bewoners en de huidige renovatiegraad.
2. Beschrijf het wensbeeld voor 2050 op vlak van renovatie, maar ook breder op vlak van wooncomfort en leefkwaliteit. Organiseer een breed debat en communiceer open over de doelstellingen.
3. Maak het monitoringpad op voor de gemeente, waarin wordt uitgezet in de tijd hoe de huidige verdeling van EPClabels moet evolueren tot 2050, rekening houdende met de Vlaamse beleidsdoelen uit de Vlaamse langetermijn renovatiestrategie.
4. Haal uit het monitoringpad de targets per legislatuur en per woningtype. Vergelijk deze targets met historische data om hun haalbaarheid in te schatten.
5. Vertaal de targets voor de volgende legislatuur in lokale opgaven, door ze verder te specifiëren en te selecteren. Opgaven kunnen algemeen, doelgroepgericht of gebiedsgericht zijn. Zorg ook hier voor een breed debat, politiek draagvlak en open communicatie over de resultaten.
6. Ga op zoek naar maatregelen om de lokale opgaven te realiseren. Raadpleeg hiervoor de draaiboeken rond appartementen, huurwoningen, OSS of Noodkoopfonds, als deze van toepassing zijn. Gebruik de maatregelentabel om nog extra maatregelen te identificeren.
7. Selecteer de finale maatregelen door verder onderzoek en debat. Voer een benchmark uit of neem contact op met andere gemeenten. Onderzoek de maatschappelijke kosten en baten van mogelijke maatregelen. Raadpleeg een expertenpanel. Raadpleeg relevante stakeholders. Voed de gesprekken van beleidsverantwoordelijken met de bevolking over de renovatieuitdagingen en mogelijke oplossingen. Voed en bereid de politieke besluitvorming voor.
8. Verwerk al het voorgaande tot een renovatiebeleidsplan, dat overkoepelende en operationele doelstellingen bevat, strategische acties en sleutelactiviteiten. Maak voor de strategische acties een projectplan op met budgettering, tijdsbesteding en personeelsinzet, maar ook KPI’s en indicatoren om de voortgang te monitoren.
9. Voer het renovatiebeleidsplan uit. Na drie jaar is het tijd voor een tussentijdse evaluatie. Kijk of de strategische acties op schema zitten en de KPI’s gehaald worden. Check het monitoringpad en vergelijk met de effectieve EPC-labelverdeling in de gemeente: is er vooruitgang geboekt? Stuur bij waar nodig en mogelijk.
10. Op het einde van de legislatuur volgt een uitgebreidere evaluatie, opnieuw zowel van de strategische acties als de EPClabelverdeling en het monitoringpad. Zijn de lokale opgaven gehaald? Welke lessen kunnen er getrokken worden uit de voorbije zes jaar en wat betekent dat voor de komende zes jaar? Maak een heldere beleidsnota voor de volgende legislatuur, die de basis vormt voor de actualisering van het renovatiebeleidsplan en de volgende iteratie van de renovatiestrategie.