Çekimli Fiil

Özgür KAYA

Türkçe Öğretmeni

Fiil Nedir?

Bir işi, oluşu veya durumu kişiye ve zamana bağlı olarak anlatan sözcüklere fiil (eylem) denir.

Fiiller, mastar eki «-mak/-mek» alırlar.

Gel-

Gül-

Koş-

Yüz-

Yaz-

Konuş-

Seslen-

Oyna-

Eğlen-

Ye-

Çekimli Fiil Nedir?

Fiillerin kip ve kişi eki alarak yargı bildiren hâline ise çekimli fiil denir.

Kip ve kişi ekleri, çekim eki oldukları için fiilin yapısını değiştirmezler.

Örnek:

• Geldi
• Koşarım
• Gülüyorlar
• Eğleneceğiz

Kip Ekleri

Haber Kipleri

A) Haber Kipleri

Haber (bildirme) kipleri, eklendikleri fiile zaman anlamı katarlar

Kendi arasında beşe ayrılır:

1. Görülen Geçmiş Zaman

Fiilde belirtilen işin geçmişte yapıldığını ve kesin olarak bilindiğini, görüldüğünü belirtir.

Fiillere getirilen “-dı/-di/-du/-dü/-tı/-ti/-tu/-tü” ekiyle yapılır.

Ekinden dolayı «di’li geçmiş zaman» adıyla da anılır.

Örnek:

• Tabağımdaki tüm yemeği bitirdim.

• Kahvaltıdan sonra dişlerini fırçaladı.

• Arkadaşımın esprisine hep beraber güldük.

• Geçen hafta cemre toprağa düştü.

• Ödevlerini eksiksiz yaptı.

• Paketi eve kadar taşıdım.

2. Duyulan Geçmiş Zaman

Fiilde belirtilen işin geçmişte yapıldığını ama ya başkasından duyulduğunu ya da bittikten sonra fark edildiğini belirtir.

Fiillere getirilen “-mış/-miş/-muş/-müş” ekiyle yapılır.

Ekinden dolayı «miş’li geçmiş zaman» adıyla da anılır.

Örnek:

• Dün İzmir’e çok yağmur yağmış.

• Bulaşıkları yıkarken sular kesilmiş.

• Arkadaşlarım doğa yürüyüşünde çok yorulmuş.

• Görüşmeyeli epey büyümüşsün.

• Kitap okurken uyuyakalmışım.

• Konuşmayı erken öğrenmişim.

3. Şimdiki Zaman

Fiilde belirtilen işin şu an yapıldığını, yapılmaya devam ettiğini, bitmediğini belirtir.

Fiillere getirilen “-yor” ekiyle yapılır.

Şimdiki zaman anlamı «-makta/-mekte» ekiyle de sağlanabilir.

Örnek:

• Ormandan çok güzel kuş sesleri geliyor.

• Babam odasında gazete okuyor.

• Bu soruyu bir türlü çözemiyorum.

• Öğrenciler okulun bahçesinde oynuyor.

• Yolcular durakta otobüs beklemekte.

• Akşam için yemek yapmaktayız.

4. Gelecek Zaman

Fiilde belirtilen işin gelecekte yapılacağını belirtir.

Fiillere getirilen “-acak/-ecek” ekiyle yapılır.

Örnek:

• Yarın bahçedeki kirazlar toplanacak.

• Bu yıl festivalin ikincisi düzenlenecek.

• Bu toplantıya onu çağırmayacağız.

• Haftaya okulumuzda veli toplantısı yapılacak.

• Hafta sonundan itibaren tüm yurtta sıcaklıklar artacak.

5. Geniş Zaman

Fiilde belirtilen işin her zaman yapıldığını belirtir.

Fiillere getirilen “-r/-ar/-er/-ır/-ir/-ur/-ür” ekiyle yapılır.

Örnek:

• İlkbaharda çiçekler açar.

• Akşamları kitap okurum.

• Nasıl olsa yollarımız bir yerde kesişir.

• Yağmurdan sonra genellikle gökkuşağı oluşur.

• Dünya, Güneş’in etrafında döner.

DİKKAT!

Geniş zaman kipinin olumsuzu yapılırken “-r/-ar/-er” eki düşer. Olumsuzluk “-ma/-me” veya “-maz/-mez” ekiyle yapılır.

Örnek:

• Büyüklerimin sözünü asla kesmem.
• Akşamları yağlı yemekler yenmez.
• Suları kesinlikle boşa harcamam.

​

HABER KİPLERİ BİTTİ.

ETKİNLİĞE GEÇELİM.

KONUYU TEKRAR EDELİM.

Verilen cümlelerdeki fiillerin kiplerini bulalım.

• Eşyalarını masaya bıraktı.

• Eve gelince ödevlerimi yapmaya başladım.

• Ekmek tamamen küflenecek.

• Hepimiz senin kadar çalışıyoruz.

• Kış gelmeden havalar soğur.

• Yere dökülenleri güzelce temizlemiş.

• Görülen Geçmiş Z.

• Görülen Geçmiş Z.

• Gelecek Zaman

• Şimdiki Zaman

• Geniş Zaman

• Duyulan Geçmiş Z.

DOĞRU YANITLARI GÖSTER.

Konuya Devam Edelim

Dilek Kipleri

B) Dilek Kipleri

Dilek (tasarlama) kipleri, eklendikleri fiile dilek/tasarlama anlamı katarlar.

Kendi arasında dörde ayrılır:

Zaman anlamı bildirmezler.

1. Gereklilik Kipi

Fiilde belirtilen işin yapılmasının gerekli olduğunu belirtir.

Bazen ihtimal anlamı da katabilir.

Fiillere getirilen “-malı/-meli” ekiyle yapılır.

Örnek:

• Başarılı olmak istiyorsan çok çalışmalısın. (Gereklilik)

• Oyun oynadığına göre ödevlerini bitirmiş olmalı. (İhtimal)

• Bayramlarda büyüklerimi tek tek aramalıyım. (Gereklilik)

• Konuşurken Türkçe sözcükler kullanmaya özen göstermeliyim. (Gereklilik)

• Akşam olmak üzere, eve varmış olmalı. (İhtimal)

2. Dilek/Şart Kipi

Fiilde belirtilen işin bir şarta bağlı olduğunu belirtir.

Bazen dilek anlamı da katabilir.

Fiillere getirilen “-sa/-se” ekiyle yapılır.

Örnek:

• Ödevlerini bitirirsen dışarı çıkmana izin veririm. (Şart)

• Biraz daha gayret edersen keman çalmayı öğrenebilirsin. (Şart)

• İlaçlarını içersen daha çabuk iyileşirsin. (Şart)

• Bu akşam sinemaya mı gitsek? (Dilek)

• Keşke fen lisesini kazansam. (Dilek)

• Bu akşam kızartma yesek mi? (Dilek)

3. İstek Kipi

Fiilde belirtilen işin istenildiğini belirtir.

Fiillere getirilen “-a/-e” ekiyle yapılır.

Genellikle “-alım/-elim, -ayım/-eyim” şeklinde kişi ekiyle beraber bulunur.

Örnek:

• Doğum günüme bütün arkadaşlarımı çağırayım.

• Çiçek toplamak için kırlara çıkalım.

• Yarın tiyatroya gidelim.

• Seni görüp de gideyim.

4. Emir Kipi

• Fiilde belirtilen işi emreder.

• Emir kipinin eki yoktur.

• Kişi kendine emredemeyeği için 1. tekil ve çoğul kişi çekimi yoktur.

Örnek:

• Sorudaki önemli yerlerin altını çiz.

• Hemen yanıma gel.

• Söyle arkadaşına biraz hızlı yürüsün.

• Biraz daha acele edin.

DİLEK KİPLERİ BİTTİ.

ETKİNLİĞE GEÇELİM.

KONUYU TEKRAR EDELİM.

Verilen cümlelerdeki fiillerin kiplerini bulalım.

• Ekmeği bıçakla kesmelisin.

• Keşke okula servisle gitsem.

• Çabuk buraya gel.

• Yarın balık tutmaya gidelim mi?

• Kitabı dikkatli okumalısın.

• Tabağındakileri bitirirsen kalkabilirsin.

• Gereklilik Kipi

• Dilek/Şart Kipi

• Emir Kipi

• İstek Kipi

• Gereklilik Kipi

• Dilek/Şart Kipi

DOĞRU YANITLARI GÖSTER.

Konuya Devam Edelim

Kişi Ekleri

Kişi Ekleri

Fiilde belirtilen işin kim tarafından yapıldığını gösteren eklere kişi (şahıs) eki denir.

Fiillerde kişi ekleri daima kip eklerinden sonra gelir.

Türkçede altı tane kişi ve altı tane de kişi eki vardır.

Örnek:

KİŞİ EKLERİ BİTTİ.

ETKİNLİĞE GEÇELİM.

KONUYU TEKRAR EDELİM.

Verilen cümlelerdeki fiillerin kişilerini bulalım.

• Ben de tiyatroya gitmek istiyorum.

• Yarın yine gelirsiniz.

• Bir bardak su verir misin?

• Bugün hiç kitap okudular mı?

• Ödevlerimizi özenle yaptık.

• Hızla dışarıya çıktı.

• 1. Tekil Kişi

• 2. Çoğul Kişi

• 2. Tekil Kişi

• 3. Çoğul Kişi

• 1. Çoğul Kişi

• 3. Tekil Kişi

DOĞRU YANITLARI GÖSTER.

Devam Edelim

TEBRİK EDERİM.

BURAYA KADAR BAŞARIYLA GELDİYSEN KONUYU ANLADIN DEMEKTİR.

Özgür KAYA

Türkçe Öğretmeni