Blwyddyn 12 – Cemeg UG�Uned 1.1

Fformwlau a Rhifau Ocsidiad

Cyflwyniadau yn y gyfres 2024

• UNED 2   2.8   -        SPECTRA MAS  AC  IS GOCH​
• 1.1 Fformwlâu a Rhifau Ocsidiad
• UNED 2    2.2           NMR A’R ADWAITH CLOC IODIN.​
• 1.2 Sbectrwm Allyrru Atomig

​

→ Calsiwm Clorid

→ Potasiwm Fflworid

→ Magnesiwm Sylffid

→ Sodiwm Ocsid

→ Sinc Iodid

→ Calsiwm Carbonad

→ Sodiwm Sylffad

→ Copr Carbonad

→ Plwm Nitrad

Os yw atom yn ennill electronau (gwefrau negatif) ffurfir ïon negatif.

Mae gan bob sylwedd fformwla sydd yn dangos sawl atom o bob elfen y mae’n cynnwys

​

e.g.

​

Hydrogen Clorid

H

Cl

Mae un atom o Hydrogen am bob atom o glorin.

H

Cl

Mae hydrogen yn ion bositif.

Mae clorin yn ion negatif.

-

+

H

Cl

H

Cl

+

+

-

+1 -1 = 0

Felly, mae Hydrogen:Clorin yn y gymhareb 1:1

e.e 1. Sodiwm Clorid

​

Pa ionau sydd yn y cyfansoddyn Sodiwm Clorid?

​

Beth yw eu fformwlau?

Na⁺

Cl^-

Na

Cl

Beth yw’r fformwla ar gyfer Sodiwm Clorid?

Ysgrifennwch fformwla y cyfansoddion canlynol:

​

1. Sodiwm Hydrocsid

​

• Hearn (II) Sylffad

​

• Calsiwm Carbonad

​

• Sodiwm Nitrad

​

• Arian Nitrad

​

• Copr Sylffad

​

• Potasiwm Nitrad

​

• Copr (II) Carbonad

NaOH

FeSO₄

CaCO₃

NaNO₃

AgNO₃

CuSO₄

KNO₃

CuCO₃

Na⁺ yn ion bositif.

OH^- yn ion negatif.

NaOH

Ond, nid oes rhaid idynt fod yn y gymhareb 1:1

​

Beth sy’n digwydd os yw’r rhif falans ddim yn gytbwys?

Calsiwm Clorid

Cl

Ca

2+

-

Ca

Cl

Cl

Dwr

H

O

CaCl₂

+

2-

H

H

O

H₂O

Ysgrifennwch fformwla y cyfansoddion canlynol:

​

1. Sodiwm Carbonad

​

• Calsiwm Iodid

​

• Lithiwm Carbonad

​

• Alwminiwm Clorid

​

• Haearn (III) Clorid

​

• Haearn (II) Bromid

Na₂CO₃

CaI₂

Li₂CO₃

AlCl₃

FeCl₃

FeBr₂

H

O

-

Mae’r wefr negatif yn gorchuddio’r moleciwl cyfan.

Dyma’r ion “hydrocsid”.

​

Ysgrifennwch y fformwla ar gyfer cynnyrch yr adwaith rhwng ion o hydrocsid a Calsiwm.

Ca(OH)₂

Ysgrifennwch fformwla y cyfansoddion canlynol:

​

1. Copr Nitrad

​

2. Calsiwm Hydrocsid

​

3. Calsiwm Nitrad

​

4. Magnesiwm Hydrocsid

​

5. Bariwm Nitrad

​

6. Beth am Alwminiwm Carbonad?

Cu(NO₃)₂

Ca(OH)₂

Ca(NO₃)₂

Mg(OH)₂

Ba(NO₃)₂

6. Beth am Alwminiwm Carbonad?

Al

Al

Carbonad

Carbonad

Carbonad

Al₂(CO₃)₃

Ydy’r fformwla’n gywir?

HBr

Mg₂O

Al₂(CO₃)₃

NaNO₃

CaSO₄

K₂NO₃

Li₃CO₃

AlCl₃

Adweithiau Rhydocs�

• Mae adweithiau rhydocs yn ymwneud â throsglwyddo electronau. Mae ennill a cholli electronau yn adlewyrchu sut mae’r elfennau wedi bondio gyda eu gilydd.

​

• Hyd nawr rydych wedi bod yn trafod bondio yn nhermau falens sydd yn ymwneud â sawl electron mae’r elfen yn rheoli. Term mwy cywir yw ei RHIF OCSIDIAD.

​

Mae elfennau yn ennill a cholli electronau yn ystod adwaith rhydocs sydd yn golygu bod eu rhifau ocsidiad yn newid.

​

Mae’r rhif ocsidiad yn ddangosydd o ble mae’r electronau, ac maent yn cael eu rhoi i elfennau yn seiliedig ar eu parodrwydd i adweithio mewn adweithiau RHYDOCS.

Trawsnewid Electronau a Rhif Ocsidiad

• Rhif ocsidiad elfen yw sawl electron sydd angen ychwanegu i’r elfen er mwyn gwneud atom niwtral.

​

• Er enghraifft, mae’r ïon haearn Fe ²⁺ angen 2 electron i wneud atom niwtral. Gall bob elfen mewn cyfansoddyn gael rhif ocsidiad.

Pan mae ïon haearn (II) (Fe ²⁺) yn adweithio i ffurfio ïon haearn (III) (Fe ³⁺) mae’r haearn yn COLLI un electron ac felly yn cael ei OCSIDIO:

Fe²⁺ (d) → Fe³⁺ (d) + e^-

Wrth iddo gael ei ocsidio, mae’r rhif ocsidiad ar gyfer haearn yn newid o +2 i +3, mae’r cyflwr ocsidiad ar gyfer haearn yn newid o Fe (II) i Fe (III).

Mae OCSIDIO yn golygu CYNNYDD mewn rhif ocsidiad.

Yn y broses i’r gwrthwyneb, rhydwytho, mae ïon haearn (III) (Fe ³⁺) yn ennill un electron i ddod yn ïon haearn (II) (Fe ²⁺).

Fe³⁺ (d) + e^-→ Fe²⁺ (d)

Pan mae’n cael ei rydwytho, mae’r rhif ocsidiad yn newid o +3 i +2 ac mae’r cyflwr ocsidio wedi newid o Fe (III) i Fe (II).

Mae RHYDWYTHO yn golygu LLEIHAD mewn rhif ocsidiad.

​

COFIWCH!!!

​

OiL – Oxidation is Loss of electrons

​

RiG – Reduction is Gain of electrons

​

Mae’n bosib defnyddio’r rheolau uchod i benderfynu ar rif ocsidiad ar ionau sydd yn cynnwys fwy nag un atom. Y wefr ar ïon fel yr ïon sylffad yw cyfanswm rhifau ocsidiad yr atomau. Cyflwr ocsidiad arferol ocsigen yw -2. Mewn ïon sylffad, mae pedwar atom o ocsigen (4 x -2) felly rhaid taw +6 yw cyflwr ocsidiad y sylffwr er mwyn rhoi gwefr gyffredinol ar yr ïon o 2-.

​

SO₄^2-

​

^{Rhaid i’r cyfanswm fod y wefr ar yr ïon moleciwlaidd = -2}

^{Ocsigen yw -2 felly O x 4 = -8}

^{Sylffwr: -8 + ? = -2, felly -8 + 6 = -2, felly sylffwr = +6}

1. Beth yw rhif ocsidiad:

​

1. Alwminiwm mewn Al₂O₃?
2. Nitrogen mewn magnesiwm nitrad Mg₃N₂?
3. Bariwm mewn bariwm nitrad Ba(NO₃)₂?
4. Nitrogen yn yr ïon amoniwm NH₄⁺?
5. Ffosfforws mewn PCl₅?

+3

-3

+2

-3

+5

2. Ydy’r elfennau yn y trawsnewidiadau hyn yn cael eu hocsidio neu eu rhydwytho?

​

1. Calsiwm i galsiwm bromid (CaBr₂)

​

• Clorin i lithiwm clorid (LiCl)

​

• Clorin i glorin deuocsid (ClO₂)

​

• Sylffwr i hydrogen sylffid (H₂S)

​

• Sylffwr i asid sylffwrig (H₂SO₄)

0 i +2 = cynyddu felly ocsidio

0 i -1 = lleihau felly rhydwytho

0 i +4 = cynyddu felly ocsidio

0 i -2 = lleihau felly rhydwytho

0 i +6 = cynyddu felly ocsidio

Cydbwyso Hafaliadau Rhydocs

Mae hafaliadau rhydocs, fel bob hafaliad arall, yn dangos swm yr adweithyddion a’r cynhyrchion sy’n cymryd rhan mewn adweithiau rhydocs.

​

Mae rhifau ocsidiad yn helpu i gydbwyso hafaliadau rhydocs oherwydd fod rhaid i gyfanswm y cynnydd yn y rhif ocsidiad ar gyfer yr elfen a gafodd ei hocsidio fod yn hafal i’r gostyngiad yn y rhif ocsidiad ar gyfer yr elfen cafodd ei rhydwytho.

​

Mg = o 0 i +2 sef.....

​

H = o +1 i 0 sef.....

​

Cl = dim newid

Ocsidio

Rhydwytho

Ydy hyn yn enghraifft o adwaith rhydocs? Pam?

Dim newid mewn rhifau ocsidiad. Nid yw hyn yn adwaith rhydocs.

Enghraifft o adwaith dadgyfraniad (disproportionation).

​

Adwaith dadgyfraniad yw un lle mae’r un adweithydd yn cael ei rhydwytho a’i ocsidio.

​

Yn yr achos hwn, y clorin yw’r unig sylwedd sy’n newid rhif ocsidiad – mae un atom yn cael ei rhydwytho ac un yn cael ei ocsidio.

Ysgrifennwch hafaliadau cytbwys ar gyfer yr adweithiau rhydocs hyn. Ar gyfer bob enghraifft, dywedwch pa elfen sydd yn cael ei ocsidio a pha elfen sydd yn cael ei rhydwytho.

​

1. Fe gyda Br₂ i roi FeBr₃
2. F₂ gydag H₂O i roi HF ac O₂
3. IO₃^- ac H⁺ gydag I^- i roi I₂ ac H₂O
4. S₂O₃^2- ac I₂ i roi S₄O₆^2- ac I^-
5. Cl₂ gydag OH^- i roi Cl^-, ClO^- ac H₂O

​

1. Fe gyda Br₂ i roi FeBr₃

2Fe + 3Br₂ → 2FeBr₃

0

0

+3

-1

Fe = cynyddu felly ocsidio

​

Br = lleihau felly rhydwytho

b) F₂ gydag H₂O i roi HF ac O₂

2F₂ + 2H₂O → 4HF + O₂

0

-2

-1

0

+1

+1

O = cynyddu felly ocsidio

​

F = lleihau felly rhydwytho

​

H = dim newid

c) IO₃^- ac H⁺ gydag I^- i roi I₂ ac H₂O

IO₃^- + 6H⁺ + I^- → I₂ + 3H₂O

+5

+1

-1

+1

-2

-2

I = lleihau felly rhydwytho a cynyddu felly ocsidio

​

H = dim newid

​

O = dim newid

0

Adwaith dadgyfraniad

d) S₂O₃^2- ac I₂ i roi S₄O₆^2- ac I^-

2S₂O₃^2- + I₂ → S₄O₆^2- + 2I^-

+2

0

+2.5

-1

-2

-2

S = cynyddu felly ocsidio

​

I = lleihau felly rhydwytho

​

O = dim newid

e) Cl₂ gydag OH^- i roi Cl^-, ClO^- ac H₂O

Cl₂ + 2OH^- → Cl^- + ClO^- + H₂O

0

+1

-1

+1

-2

-2

Cl = cynyddu felly ocsidio a lleihau felly rhydwytho

​

H = dim newid

​

O = dim newid

-2

+1

Adwaith dadgyfranedd

Blwyddyn 12 – Cemeg UG�Uned 1.1

Fformwlau a Rhifau Ocsidiad

1. Rhif ocsidiad elfennau sydd heb gyfuno yw sero.

Cywir neu anghywir.......

2. Mewn ionau syml, rhif ocsidiad yr elfen yw’r wefr ar yr ïon.

Cywir neu anghywir.......

3. Mae metelau grŵp 1 gyda rhif ocsidiad o +3

Cywir neu anghywir.......

4. Mae rhif ocsidiad hydrogen o hyd yn -2.

Cywir neu anghywir.......

5. Cyfanswm y rhifau ocsidiad mewn cyfansoddyn niwtral yw sero.

Cywir neu anghywir.......

Blwyddyn 12 – Cemeg UG�Uned 1.1

Fformwlau a Rhifau Ocsidiad