1 of 33

BÀI 5: MỘT SỐ CHẾ ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VỀ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH, THỪA KẾ DI SẢN

2 of 33

01

MỞ ĐẦU

Nếu ông bà nội tặng cho em số tiết kiệm 20 triệu đồng, theo em, 20 triệu đồng đó là tài sản riêng của em hay tài sản chung của gia đình? Vì sao?

Đọc thông tin sau đây và trả lời câu hỏi

3 of 33

QUAN HỆ ÔNG BÀ - CHÁU

+ Con cái có quyền có tài sản riêng.

+ Tài sản riêng của con bao gồm: tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng, thu nhập do lao động của con, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng của con và thu nhập hợp pháp khác. Tài sản được hình thành từ tài sản riêng của con cũng là tài sản riêng của con.

Nếu ông bà nội tặng cho em số tiết kiệm 20 triệu đồng, thì 20 triệu đồng đó là tài sản riêng của em. Vì: theo quy định tại điều 75 Luật Hôn nhân và gia đình:

4 of 33

02

KHÁM PHÁ

QUAN HỆ NHÂN THÂN VÀ QUAN HỆ TÀI SẢN GIỮA VỢ VÀ CHÔNG

Ông P là Giám đốc một doanh nghiệp quản lí 200 người lao động và cùng với vợ sở hữu chung một ngôi nhà có giá trị. Vợ ông trước đây cũng làm nghề kinh doanh, nhưng sau khi bố mẹ của ông P cao tuổi, các con ông đi học cần có người đưa đón nên vợ ông nghỉ kinh doanh và chỉ lọ chăm sóc gia đình. Mặc dù vậy, ông P vẫn yêu thương, tôn trọng vợ, thảo luận, bàn bạc với vợ về mọi việc trong gia đình và dành thời gian hướng dẫn các con học bài.

Em hãy chỉ ra những biểu hiện của quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản giữa vợ và chồng ông P trong trường hợp trên.

Quan hệ thân nhân

Quan hệ

tài sản

+ Vợ ông P cùng thỏa thuận và thống nhất về việc: vợ ông P sẽ nghỉ kinh doanh, ở nhà nội trợ, chăm sóc gia đình.

+ Ông P yêu thương, tôn trọng vợ; thảo luận, bàn bạc với và giành thời gian hướng dẫn con cái học bài.

+ Ông P và vợ cùng sở hữu chung một ngôi nhà.

+ Giữa ông P và vợ không có sự phân biệt giữa: lao động có thu nhập và lao động không có thu nhập.

5 of 33

Ông P là Giám đốc một doanh nghiệp quản lí 200 người lao động và cùng với vợ sở hữu chung một ngôi nhà có giá trị. Vợ ông trước đây cũng làm nghề kinh doanh, nhưng sau khi bố mẹ của ông P cao tuổi, các con ông đi học cần có người đưa đón nên vợ ông nghỉ kinh doanh và chỉ lọ chăm sóc gia đình. Mặc dù vậy, ông P vẫn yêu thương, tôn trọng vợ, thảo luận, bàn bạc với vợ về mọi việc trong gia đình và dành thời gian hướng dẫn các con học bài.

Theo em, tài sản do ông P làm ra có phải là tài sản chung của vợ chồng ông không? Vợ ông có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt đối với tài sản do ông làm ra không? Vì sao?

Của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kì hôn nhân…

Tài sản chung

Vợ ông P

Bình đẳng với nhau trong việc chiếm hữu sử dụng, định đoạt đối với tài sản do ông làm ra.

6 of 33

Ông P là Giám đốc một doanh nghiệp quản lí 200 người lao động và cùng với vợ sở hữu chung một ngôi nhà có giá trị. Vợ ông trước đây cũng làm nghề kinh doanh, nhưng sau khi bố mẹ của ông P cao tuổi, các con ông đi học cần có người đưa đón nên vợ ông nghỉ kinh doanh và chỉ lọ chăm sóc gia đình. Mặc dù vậy, ông P vẫn yêu thương, tôn trọng vợ, thảo luận, bàn bạc với vợ về mọi việc trong gia đình và dành thời gian hướng dẫn các con học bài.

Nếu ông P muốn bán ngôi nhà mà vợ chồng ông đang ở hoặc mua ngôi nhà khác thì có cần được sự chấp thuận của vợ ông không? Vì sao?

Nếu ông P muốn bán ngôi nhà mà vợ chồng ông đang thì vẫn cần sự chấp thuận của vợ ông. Vì đây là tài sản sở hữu chung của vợ chồng ông P.

Nếu muốn bán can nhà khác

Ông P cần sự chấp thuận của vợ, nếu ngôi nhà này là tài sản chung, được tạo lập trong thời kì hôn nhân.

Ông P không cần sự chấp thuận của vợ nếu ngôi nhà đó là tài sản riêng của ông P

7 of 33

Trong quan hệ nhân thân, vợ, chồng bình đẳng với nhau, có quyền, nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình, trong việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ của công dân,.

lựa chọn nơi cư trú cũng như trong học tập, năng cao trình độ văn hoá, chuyên môn, nghiệp vụ, tham gia hoạt động chính trị. kinh tế, văn hóa, xã hội và phải tôn trọng, giữ gìn, bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín cho nhau

8 of 33

QUAN HỆ TÀI SẢN GIỮA VỢ VÀ CHỒNG

9 of 33

QUYỀN NHÂN THÂN VÀ QUYỀN TÀI SẢN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH

Do bố mẹ mất sớm nên hai anh em K phải sống cùng với ông bà nội và chú thím. Ông bà nội và chú thím K rất thương hai anh em và luôn tạo điều kiện cho anh em K được ăn học đầy đủ. Hai anh em K đều cố gắng học tốt để khỏi phụ lòng ông bà, chú thím. Ông bà của K có một xưởng mộc nhỏ nên ngoài thời gian học ở trường, hai anh em phụ giúp ông bà làm việc nhà cũng như làm việc ở xưởng mộc. Anh của K năm nay 16 tuổi và đã bắt đầu nhận được tiền lương từ xưởng mộc.

Theo em, anh của K có nghĩa vụ đóng góp tiền lương cho ông bà để phụ thêm tiền chi tiêu trong gia đình không? Vì sao?

Anh K có nghĩa vụ đóng góp tiền lương cho ông bà để phụ thêm tiền chi tiêu trong gia đình

10 of 33

QUYỀN NHÂN THÂN VÀ QUYỀN TÀI SẢN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH

Do bố mẹ mất sớm nên hai anh em K phải sống cùng với ông bà nội và chú thím. Ông bà nội và chú thím K rất thương hai anh em và luôn tạo điều kiện cho anh em K được ăn học đầy đủ. Hai anh em K đều cố gắng học tốt để khỏi phụ lòng ông bà, chú thím. Ông bà của K có một xưởng mộc nhỏ nên ngoài thời gian học ở trường, hai anh em phụ giúp ông bà làm việc nhà cũng như làm việc ở xưởng mộc. Anh của K năm nay 16 tuổi và đã bắt đầu nhận được tiền lương từ xưởng mộc.

Anh em K có nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng ông bà, chú thím không? Vì sao

Anh em K có nghĩa vụ chăm sóc, giúp đỡ chú thím và nuôi dưỡng chú thím (trong trường hợp chú thím cần được nuôi dưỡng mà không có hoặc không còn: con cái, anh, chị em hoặc tuy có nhưng những người này không đủ khả năng nuôi dưỡng).

11 of 33

QUYỀN NHÂN THÂN VÀ QUYỀN TÀI SẢN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH

Bà H sống cùng nhà với mẹ đẻ là cụ N (80 tuổi) và con gái là K (30 tuổi). Ba người sống không hòa thuận nên thường nảy sinh mâu thuẫn. Cụ N chuyển quyền sở hữu nhà và quyền sử dụng đất cho cháu gái là K. Vì không được cho tài sản nên khi cụ N bị ngã, không đi lại được, bà H không chăm sóc, thường xuyên mắng chửi và hành hạ cụ

Bà H có thể phải chịu hậu quả pháp lí như thế nào về hành vi của mình? Vì sao?

Bà H có thể bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt từ từ 6 tháng đến 3 năm. Vì: bà H đã có hành vi không chăm sóc, thường xuyên mắng chửi và hành hạ mẹ ruột là cụ N.

12 of 33

QUYỀN NHÂN THÂN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH

Cha mẹ và con, cả hai bên đều có quyền và nghĩa vụ đối với nhau, trong đó quyền và nghĩa vị yêu thương, chăm sóc, nuôi dưỡng và tôn trọng nhau là quan trọng nhất.

Các thành viên trong gia đình như ông bà nội ngoại và cháu, anh, chị, em, cô, dì, chú, cậu, bắc ruột và cháu ruột đều có quyền và nghĩa vụ thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau và nuôi dưỡng nhau trong những trường hợp nhất định.

13 of 33

QUYỀN TÀI SẢN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH

Tài sản chung của các thành viên gia đình gồm tài sản do các thành viên đồng góp, cùng nhau tạo lập nên và những tài sản khác được xác lập quyền sở hữu theo quy định của pháp luật.

14 of 33

QUYỀN TÀI SẢN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH

Việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung của các thành viên gia đình được thực hiện theo phương thức thoả thuận.

15 of 33

QUY ĐỊNH CHUNG VỀ THỪA KẾ DI SẢN

QUYỀN THỪA KẾ

Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Người thừa kế không là cá nhân có quyền hưởng di sản theo di chúc.

16 of 33

QUY ĐỊNH CHUNG VỀ THỪA KẾ DI SẢN

DI SẢN

Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.

17 of 33

QUY ĐỊNH CHUNG VỀ THỪA KẾ DI SẢN

NGƯỜI THỪA KẾ

Người thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp người thừa kế theo di chúc không là cá nhân thì phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

18 of 33

QUY ĐỊNH CHUNG VỀ THỪA KẾ DI SẢN

TÌNH HUỐNG

Vợ chồng ông A có quyền sở hữu một ngôi nhà 3 tầng xây dựng trên thửa đất có diện tích 120m tại xã X, huyện N. tỉnh T. Vợ chồng ông có hai con gái. Người con gái lớn sau khi lấy chồng đã chuyển ra ở riêng tại một căn hộ chung cư. Người con gái thứ hai sau khi lấy chồng đã cùng chồng sống với vợ chồng ông A để tiện chăm sóc bố mẹ già. Ông A chết ngày 21 – 2 – 2020, thọ 82 tuổi và không để lại di chúc. ?

Theo em, những ai sẽ được hưởng di sản thừa kế của ông A?

+ Vợ ông A (nếu bà này còn sống)

+ 2 người con gái của ông A.

+ Cha mẹ đẻ của ông A (nếu 2 người này còn sống).

+ Cha mẹ nuôi và con nuôi của ông A (nếu có).

19 of 33

20 of 33

21 of 33

22 of 33

23 of 33

24 of 33

THỪA KẾ THEO DI CHÚC

Ông T (70 tuổi) là bộ đội xuất ngũ, vợ ông kém ông 5 tuổi. Vợ chồng ông có 3 người con nhưng không may 1 trong 3 người bị tật nguyền, không có khả năng lao động. Ông T có ngôi nhà ngói 5 gian dựng trên mảnh đất diện tích 200m do cha mẹ ông để lại cho. Vì lo sợ khi nhiều tuổi hơn sẽ không còn minh mẫn nên ông lập di chúc để định đoạt tài sản thừa kế của mình. Sau khi viết xong, ông mang bản di chúc đến Uỷ ban nhân dân xã yêu cầu chứng thực.

1/ Theo em, việc lập di chúc của ông T có được coi là hợp pháp không? Vì sao? Trong di chúc của mình, ông T có thể cho Nhà nước hoặc một tổ chức nào đó được hưởng di sản của mình không?

2/ Nếu trong di chúc của mình, ông T không ghi tên vợ và người con tật nguyền trong số những người được hưởng di sản thi hai người đó có đượchưởng tài sản thừa kế của ông không? Vì sao?

25 of 33

26 of 33

03

LUYỆN TẬP

Luyện tập 1 : Trong giờ thảo luận, cô giáo nêu một bài tập tình huống về thừa kế di sản với nội dung như sau:

Bố, mẹ, A và em gái sống cùng với ông bà nội tại ngôi nhà thuộc quyền sở hữu của bố mẹ A. Bố A là doanh nhân, mẹ ở nhà làm ruộng và lo công việc nội trợ. Ngày 15/12/2021, bố A mất do mắc bệnh hiểm nghèo mà không để lại di chúc.

- Khi thảo luận nhóm: M cho rằng trong tình huống này, di sản thừa kế của bố A phải chia theo pháp luật và những người được hưởng thừa kế gồm mẹ A, A và em gái. N cho rằng những người được hưởng di sản thừa kế của bố A gồm: ông nội, bà nội, mẹ, A và em gái.

Theo em, ý kiến đúng là của M hay N? Vì sao?

Ý kiến của N là đúng.

Bố của A mất mà không để lại di chúc, nên phần di sản của ông ấy sẽ được chia cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, gồm: vợ (tức là mẹ của A); bố mẹ đẻ (tức là ông bà nội của A); con đẻ (tức là A và em gái A)

27 of 33

Luyện tập 2 : Theo em, hành vi của chủ thể trong các trường hợp sau là thực hiện đúng hay vi phạm pháp luật dân sự? Vì sao?

Gia đình ông N có ba anh em, ông là con trưởng và sống cùng nhà với cha mẹ. Em trai và em gái ông đều đã kết hôn và sống cùng gia đình riêng ở các địa phương khác. Mẹ ông mất trước và không để lại di chúc. Sau đó cha ông cũng mất và không để lại di chúc. Em trai và em gái ông yêu cầu chia di sản thừa kế của cha mẹ song, ông N kiên quyết phản đối với lí do chỉ có mình ông sống cùng cha mẹ và chăm sóc các cụ sớm hôm nên mới có quyền hưởng thừa kế tài sản của các cụ.

Hành vi của ông N là vi phạm pháp luật dân sự

Theo quy định, nếu người mất không để lại di chúc, thì di sản của người mất sẽ được chia theo pháp luật. Trong đó: hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi.

28 of 33

Luyện tập 2 : Theo em, hành vi của chủ thể trong các trường hợp sau là thực hiện đúng hay vi phạm pháp luật dân sự? Vì sao?

Vợ chồng ông K kết hôn đã lâu nhưng chưa có con nên đã nhận một bé gái về nuôi. Sau một năm thì ông bà sinh được một cậu con trai. Hai ông bà đã nuôi dạy và chăm sóc hai con rất chu đáo, không phân biệt con đẻ và con nuôi.

Hành vi của ông bà K đã thực hiện đúng pháp luật dân sự

Luật hôn nhân và gia đình: cha mẹ không được phân biệt đối xử con đẻ với con nuôi.

29 of 33

Luyện tập 2 : Theo em, hành vi của chủ thể trong các trường hợp sau là thực hiện đúng hay vi phạm pháp luật dân sự? Vì sao?

Bố mẹ anh P đã ngoài 70 tuổi và sống cùng với vợ chồng anh. Lúc khoẻ, hai cụ thường phụ giúp anh chị làm việc nhà, chăm sóc, dạy dỗ các cháu. Song mỗi khi các cụ yếu, mệt thì đều phải tự chăm sóc nhau và có sự phụ giúp thêm của các con anh P. Hai vợ chồng anh P đều lấy cớ bận đi làm, không có thời gian nên không quan tâm đến bố mẹ và phó mặc toàn bộ công việc nhà cho bố mẹ và các con mình.

Hành vi của vợ chồng anh P đã vi phạm quy định của pháp luật dân sự. Vì: vợ chồng anh P đã có hành vi ngược đãi cha mẹ.

30 of 33

Luyện tập 3 : T (14 tuổi) đã lấy trộm xe đạp điện của V (bạn học cùng lớp) đem bán lấy tiền tiêu. Sau khi phát hiện sự việc, bố mẹ V đã yêu cầu T phải trả lại xe hoặc trả số tiền hợp lí với giá trị của chiếc xe đó cho V.

Theo em, trong trường hợp này T hay bố mẹ T phải bồi thường thiệt hại cho V? Vì sao?

Trong trường hợp này, bố mẹ T phải bồi thường thiệt hại cho V. Vì: theo quy định tại khoản 2 điều 586 Bộ luật Dân sự năm 2015: người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại mà còn cha, mẹ thì cha, mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại; nếu tài sản của cha, mẹ không đủ để bồi thường mà con chưa thành niên gây thiệt hại có tài sản riêng thì lấy tài sản đó để bồi thường phần còn thiếu.

31 of 33

Luyện tập 4 : Em hãy đọc các trường hợp dưới đây và trả lời câu hỏi:

Vợ chồng anh B cùng là doanh nhân, mặc dù thu nhập khá cao song công việc của hai anh chị khá bận rộn, không có nhiều thời gian để làm việc nhà. Bố mẹ anh đều đã cao tuổi, mẹ anh lại có bệnh nền, cần phải được chăm sóc thường xuyên. Các con anh chị còn nhỏ, phải tập trung học tập nên cũng không có nhiều thời gian để chăm sóc ông bà.

Theo em, vợ chồng anh B có thể làm gì để thực hiện được nghĩa vụ chăm sóc cha mẹ?

Để thực hiện nghĩa vụ chăm sóc cha mẹ, vợ chồng anh B có thể:

Thu xếp công việc một cách hợp lý, dành thời gian để quan tâm, chăm sóc sức khỏe bố mẹ.

Trong trường hợp không thể sắp xếp được thời gian, vợ chồng anh B có thể thuê thêm người đáng tin cậy để phụ giúp việc chăm sóc, trông nom bố mẹ.

32 of 33

Luyện tập 4 : Em hãy đọc các trường hợp dưới đây và trả lời câu hỏi:

Vợ chồng ông X có một khối tài sản chung khá lớn. Ông X rất muốn sau khi chết có thể để lại một phần di sản của mình để thờ cúng tổ tiên, một phần cho quỹ từ thiện mang tên ông, phần còn lại dành cho con cháu. Ông rất băn khoăn chưa biết làm cách nào để thực hiện được ý nguyện của mình.

1. Em hãy tư vấn cho ông X cách để thực hiện được ý nguyện đó.

2. Nếu viết di chúc, ông X có thể định đoạt toàn bộ khối tài sản chung của vợ chồng ông không? Vì sao?

Để thực hiện được ý nguyện đó, ông X nên lập di chúc.

Ông X không thể định đoạt toàn bộ khối tài sản chung của vợ chồng ông. Ông X chỉ có quyền định đoạt khối tài sản của riêng ông

33 of 33

04

VẬN DỤNG

Em hãy cùng các bạn trong nhóm xây dựng hoặc sưu tầm một vụ việc về thừa kế di sản và một câu chuyện về lòng hiếu thảo của con đối với cha mẹ. Hãy chia sẻ kết quả hoạt động của nhóm em với các bạn trong lớp.