2 of 16

Unit-2 Population - વસતી : Introduction પ્રસ્તાવના
Size and Growth of Population – વસતીનું કદ અને વૃદ્ધિ,
Trends of Indian population – ભારતીય વસતીના વલણો,
Sex Composition - જાતિ બંધારણ,
Rural Urban Distribution –ગ્રામીણ-શહેરી વહેચણી (વર્ગીકરણ),
Age Composition – વય બંધારણ,
Density of Population – વસતીની ગીચતા,
Occupational Distribution –વસતીની વ્યવસાયીક વહેચણી,
Quality of Population – વસતીની ગુણવત્તા,
Causes of increasing Population –વસતી વૃદ્ધિના કારણો,
Problems of Over Population – અતિ વસતીની સમસ્યા
Measures for Population Control –વસતી નિયંત્રણ માટેના પગલાં
Recent Population Policy – તાજેતરની વસતી નીતિ

3 of 16

પ્રસ્તાવિકઃ
કોઈપણ દેશના આર્થિક વિકાસમાં વસ્તીનું કદ અને તેની ગુણવત્તા ખૂબ જ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. રાષ્ટ્રની માનવશક્તિ એ જ તેની મોટામાં મોટી સંપત્તિ અને અસ્કયામત છે. સશક્ત, કેળવાયેલી, શિક્ષિત, તાલીમ પામેલી, શિસ્તબદ્ધ અને ખંતીલી પ્રજા દેશની આર્થિક આબાદી અને સમૃદ્ધિ વધારવામાં અગત્યની ભૂમિકા નિભાવે છે. વસ્તીના દરમાં થતી વધઘટની અસર દેશના આર્થિક વિકાસ પર થાય છે. વસ્તીનું કદ એ આર્થિક વિકાસનું એક મહત્ત્વનું નિર્ણાયક પરિબળ છે. વસ્તીનું યોગ્ય અને ઈષ્ટ કદ એ રાષ્ટ્ર માટે અસ્કયામતરૂપ છે, પરંતુ જો તેનું કદ અર્થતંત્રની ક્ષમતા કરતાં વધુ હોય તો તે બોજરૂપ નીવડી છે. આ પ્રકરણમાં આપણે ભારતની વસ્તીનું કદ, વસ્તીવૃદ્ધિનો દર, વસ્તીનું માળખું વગેરે બાબતોનો અભ્યાસ કરીશું.

4 of 16

વર્ષ	કુલ વસ્તી (કરોડમાં)	દરકામાં વસ્તી ફેરફાર (કરોડમાં)	દસકામાં વસ્તી ફેરફાર (ટકાવારીમાં)	વસ્તીવૃદ્ધિનો વાર્ષિક દર (ટકાવારીમાં)
(1) 1891	23.6	-	-	-
(2) 1901	23.8	+ 0.2	+ 00.8	+ 0.30
(3) 1911	25.2	+ 1.4	+ 5.75	+ 0.57
(4) 1921	25.1	- 0.1	- 0.31	- 0.03
(5) 1931	27.9	+ 2.8	+ 11.00	+ 1.06
(6) 1951	31.9	+ 4.0	+ 14.22	+ 1.34
(7) 1951	36.1	+ 4.2	+ 13.31	+ 1.26
(8) 1961	43.9	+ 7.8	+ 21.64	+ 1.96
(9) 1991	54.8	+ 10.9	+ 24.80	+ 2.20
(10) 1981	68.3	+ 13.7	+ 24.66	+ 2.25
(11) 1991	84.6	+ 16.1	+ 23.86	+ 2.14
(12) 2001	102.9	+ 18.3	+ 21.54	+ 1.93
(13) 2011	121.02	+ 18.1	+ 17.64	+ 1.64
(14) 2016	લગભગ 130.0	-	-	-

ભારતમાં વસ્તીનું કદ અને તેના વૃદ્ધિદરનો ખ્યાલ નિચેના કોઠા પરથી આવી શકશેઃ

કોઠો-1

5 of 16

કોઠો-2�વસ્તીવૃદ્ધિનો વાર્ષિક ચક્રવૃદ્ધિ દર�

અ.નં.	સમયગાળો	વસ્તીવૃદ્ધિના વાર્ષિક ચક્રવૃદ્ધિ દર (ટકાવારીમાં)
1	1891-1921	0.19
2	1921-1951	1.22
3	1921-1981	2.15
4	1981-1991	2.11
5	1991-2001	1.93
6	2001-2011	1.64

6 of 16

�

[3] 2011ની વસ્તી ગણતરીના સંદર્ભમાં ભારતની વસ્તી અંગેની કેટલીક મહત્ત્વની વિગતોઃ
2011ની વસ્તી ગણતરીના સંદર્ભમાં ભારતની વસ્તી અંગે કેટલીક મહત્ત્વની વિગતો નીચે પ્રમાણે છે.
[3.1] ભારતની કુલ વસ્તીઃ
2011ની વસ્તી ગણતરીના બહાર પડાયેલા કામચલાઉ આંક મુજબ માર્ચ 2011માં ભારતની કુલ વસ્તી 121.02 કરોડ જેટલી અંદાજવામાં આવી છે. આ પૈકી પુરુષોની સંખ્યા 62.37 કરોડ અને સ્ત્રીઓની સંખ્યા 58.65 કરોડ જેટલી હતી. આ સાથે ભારત વિશ્વમાં ચીન પછી બીજા ક્રમનું રાષ્ટ્ર બન્યું છે. 2011માં ભારતની કુલ 121.02 કરોડની જે વસ્તી છે તે અમેરિકા, ઈન્ડોનેશિયા, બ્રાઝીલ, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને જાપાનની કુલ વસ્તીની લગભગ બરાબર છે. આ હકીકત નીચે કોઠા પરથી સ્પષ્ટ થશેઃ

7 of 16

જૂથ	વસ્તી	વસ્તી
ભારત	121.02 કરોડ
(1) અમેરિકા		31.1 કરોડ
(2) ઈન્ડોનેશિયા		25.8 કરોડ
(3) બ્રાઝીલ		19.01 કરોડ
(4) પાકિસ્તાન		17.6 કરોડ
(5) બાંગલાદેશ		15.0 કરોડ
(6) જાપાન		12.8 કરોડ
કુલ વસ્તી	121.02	121.4

8 of 16

વસ્તીવૃદ્ધિનો દરઃ
ભારતમાં વસ્તીનું પ્રમાણ ઊંચું છે એટલું જ નહિ પરંતુ વસ્તીવૃદ્ધિનો દર પણ વિકસિત દેશોની તુલનામાં ઘણો ઊંચો જણાયો છે. દાખલા તરીકેઃ
આયોજન કાળના પ્રથમ દાયકા-1951 -1961 દરમિયાન વસ્તીમાં 21.6 ટકાનો વધારો થયો હતો, એટલે કે, સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિનો દર આ ગાળામાં 1.96 ટકા જેટલો રહ્યો હતો.
1961 થી 1971ના દસકામાં વસ્તીમાં 24.8 ટકાનો વધારો, એટલે કે સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિનો દર 2.20 ટકા રહ્યો હતો.
1971 થી 1981ના દસકામાં વસ્તીમાં 24.6 ટકાનો વધારો થયો હતો અને સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિનો દર 2.25 ટકા રહ્યો હતો.
1981 થી 1991ના દસકામાં વસ્તીમાં 23.86 ટકાનો વધારો થયો હતો અને સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિનો દર 2.14 ટકા રહ્યો હતો.
1991 થી 2001ના દસકા દરમિયાન દેશની વસ્તીમાં 21.54 ટકાનો વધારો થયો હતો, એટલે કે, આ દસકામાં સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિનો દર 1.93 ટકા જેટલો રહ્યો હતો.
2001 થી 2011ના દસકા દરમિયાન દેશની કુલ વસ્તીમાં 17.64 ટકાનો વધારો થયો હતો એટલે કે આ દસકામાં સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિનો દર લગભગ 1.64 ટકા જેટલો રહ્યો હતો.

9 of 16

એક અંદાજ મુજબ ભારતમાં દર બે સેકન્ડે એક બાળક જન્મે છે, દર એક મિનિટમાં ત્રણ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે અને દર એક મિનિટમાં 29 વ્યક્તિ ઉમેરાય છે. રાષ્ટ્રિય વસ્તીપંચ (National Commission on Population) ના જણાવ્યા મુજબ 2001-2011ના સમયગાળા દરમિયાન ભારતની વસ્તી વૃદ્ધિનો દર 1.6 ટકા હતો જે ઘટીને 2021-2026 સુધીમાં 0.9 ટકા જેટલો થવાની સંભાવના છે.�

દેશ	વિશ્વની કુલ વસ્તીમાં ટકાવારી
(1) ચીન	19.4 ટકા
(2) ભારત	17.6 ટકા
(3) અમેરીકા	4.5 ટકા
(4) ઈન્ડોનેશિયા	3.4 ટકા
(5) બ્રાઝીલ	2.8 ટકા
(6) પાકિસ્તાન	2.7 ટકા

10 of 16

વિશ્વની કુલ વસ્તીમાં ટકાવારી�

દેશ	વિશ્વની કુલ વસ્તીમાં ટકાવારી
(1) ચીન	19.4 ટકા
(2) ભારત	17.6 ટકા
(3) અમેરીકા	4.5 ટકા
(4) ઈન્ડોનેશિયા	3.4 ટકા
(5) બ્રાઝીલ	2.8 ટકા
(6) પાકિસ્તાન	2.7 ટકા

11 of 16

વસ્તીવૃદ્ધિના દરમાં પ્રાદેશિક અસમાનતાઃ
2001 થી 2011ના દસકા દરમિયાન દેશનાં જુદાં જુદાં રાજ્યોમાં થયેલો વસ્તીનો વધારો અને વસ્તીવૃદ્ધિનો દર એકસરખો રહેવા પામ્યો નથી. આ અંગેનો ખ્યાલ નીચેના મુદ્દાઓ પરથી આવી શકશેઃ
2001 થી 2011ના દસકા દરમિયાન સમગ્ર દેશમાં વસ્તી વૃદ્ધિનો દર 17.6 ટકા જેટલો રહ્યો હતો. દેશના 28 રાજ્યો અને 7 જેટલા કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો પૈકી 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વસ્તીવૃદ્ધિનો દર રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા ઊંચો જણાયો છે. આમ, બિહાર, ઉત્તરપ્રદેશ, રાજસ્થાન, અરૂણાચલપ્રદેશ, છત્તિસગઢ, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, પોંડેચેરી, દિલ્હી, મીઝોરામ, ઝારખંડ જેવા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વસ્તીવૃદ્ધિનો દર રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ઊંચો રહ્યો છે; જ્યારે બીજી તરફ હિમાચલપ્રદેશ, પંજાબ, સિક્કિમ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરિસ્સા, આંધ્રપ્રદેશ, ગોવા, કેરળ, લક્ષદ્વિપ જેવા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વસ્તી વૃદ્ધિનો દર રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા નીચો જણાયો છે.
2001 થી 2011ના દસકા દરમિયાન દાદરાનગર હવેલીમાં વસ્તી વૃદ્ધિનો દર સૌથી ઊંચો (55.50 ટકા) જણાયો હતો, જ્યારે કેરળ રાજ્યમાં તે સૌથી નીચો (4.86 ટકા) જણાયો હતો.
ગુજરાત રાજ્યની વસ્તી 6.038 કરોડ જેટલી હતી અને 2001 થી 2011ના દસકા દરમિયાન વસ્તી વૃદ્ધિનો દર 19.17 ટકા જણાયો હતો જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ઊંચો હતો.
19.95 કરોડની વસ્તી સાથે ઉત્તરપ્રદેશ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય છે, ત્યારબાદ બીજા ક્રમે 11.23 કરોડની વસ્તી સાથે મહારાષ્ટ્ર અને ત્રીજા ક્રમે 10.38 કરોડની વસ્તી સાથે બિહાર આવે છે. ઉત્તરપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રની વસ્તી અમેરિકાથી પણ વધારે છે; બીજી તરફ લક્ષદ્વીપ તેની 64,429ની વસ્તી સાથે સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય છે.

12 of 16

સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા રાજ્યો �

રાજ્ય	વસ્તી
(1) ઉત્તરપ્રદેશ	19.95 કરોડ
(2) મહારાષ્ટ્ર	11.23 કરોડ
(3) બિહાર	10.38 કરોડ
(4) પશ્ચિમબંગાળ	9.13 કરોડ
(5) આંધ્રપ્રદેશ	8.46 કરોડ
(6) મધ્યપ્રદેશ	7.26 કરોડ
(7) રાજસ્થાન	6.68 કરોડ
(8) ગુજરાત	6.03 કરોડ

13 of 16

-પુરુષનું પ્રમાણ (Sex Ratio) :
વસ્તીના જાતીય માળખાનાં સંદર્ભમાં કોઈપણ દેશના વસ્તીવિષયક અભ્યાસમાં જે તે દેશમાં સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ (Sex Ratio) વસ્તીકીય દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વનું ગણાય છે. અમેરિકા, રશિયા, જાપાન, ઈન્ડોનેશિયા, બ્રાઝીલ જેવા દેશોની કુલ વસ્તીમાં સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, જ્યારે ચીન, ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ જેવાં રાષ્ટ્રોમાં સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ઓછું જણાય છે. દાખલા તરીકે, ભારતમાં પુરુષોની તુલનામાં સ્ત્રીઓની સંખ્યામાં ઉત્તરોત્તર ઘટાડો થતો રહ્યો છે જેનો ખ્યાલ નીચેના કોઠા પરથી આવી શકશેઃ
ભારતમાં સ્ત્રી-પુરુષોનું પ્રમાણઃ (1901-2011)
(Sex Ratio in India : 1901-2011)

વસ્તી ગણતરીનું વર્ષ	સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ (દર 1000 પુરુષોએ સ્ત્રીઓની સંખ્યા)
1901	972
1911	964
1921	955
1931	950
1941	945
1951	946
1961	941
1971	930
1981	934
1991	927
2001	933
2011	940

14 of 16

વિશ્વના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશોમાં સ્ત્રી-પુરુષોનું પ્રમાણ

અ.નં.	દેશ	વર્ષ 2001	વર્ષ 2011
1	ચીન	944	926
2	ભારત	933	940
3	અમેરિકા	1029	1025
4	ઈન્ડોનેશિયા	1004	988
5	બ્રાઝીલ	1025	1042
6	પાકિસ્તાન	938	943
7	રશિયન ફેરેશન	1140	1167
8	બાંગ્લાદેશ	958	978
9	જાપાન	1041	1055
10	નાઈજીરીયા	1016	987

15 of 16

વસ્તીનું વય-બંધારણઃ
કોઈપણ દેશની વસ્તીના વય-બંધારણનો અભ્યાસ અનેક પરિબળોની સમજૂતી આપે છે, જેમ કે, રોજગાર-બજાર અને લગ્ન-બજારમાં નવા પ્રવેશકોની સંખ્યા, આશ્રિતોની સંખ્યા, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પ્રવેશકોની સંખ્યા વગેરે. 14 વર્ષથી ઓછી વયનાં બાળકો તથા 60 વર્ષની ઉપરના વય-જૂથની વ્યાક્તિઓને “આશ્રિત વસ્તી” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કારણ કે તેઓ રાષ્ટ્રીય પેદાશના ઉત્પાદકો નથી પરંતુ વપરાશકારો છે. દેશમાં બધા જ પ્રકારના શ્રમિકોનો અસરકારક પુરવઠો કુલ વસ્તીમાં 15 થી 59 વર્ષના વય-જૂથની વસ્તીના પ્રમાણ પર આધાર રાખે છે.
તાજેતરનાં વર્ષોમાં ભારતમાં વસ્તીના વયબંધારણમાં થયેલા ફેરફારો અને ભાવિ વલણોનો ખ્યાલ નીચેના કોઠા પરથી આવી શકશેઃ

વય જૂથ	1971	1981	1991	2001	2011 કામચલાઉ અંદાજ
(1) 0 - 14	41.4	39.7	36.5	35.5	34.7
(2) 15 – 60	53.0	54.1	57.1	58.2	58.3
(3) 60 અને તેથી ઉપર	5.2	6.2	6.4	6.3	7.0
	100.00	100.00	100.00	100.00	100.00

16 of 16

વસ્તીની ગીચતા (density of Population) :
દર ચોરસ કિલોમીટર દીઠ વસ્તીના પ્રમાણને વસ્તીની ગીચતા કહેવામાં આવે છે. દેશમાં જમીનનું પ્રમાણ સ્થિર રહેવાથી વસ્તીવધારાની સાથે વસ્તીની ગીચતામાં પણ વધારો થવા પામે છે. 1901માં ભારતમાં વસ્તીની ગીચતા કેવળ 77 જેટલી હતી. પરંતુ ત્યાર પછીનાં વર્ષોમાં તેમાં ઉત્તરોત્તર વધારો થતો રહ્યો છે અને 1951માં તે વધીને 117 જેટલી થઈ હતી. આયોજનકાળ દરમિયાન વસ્તીની ગચતામાં તીવ્ર વધારો થયેલો જણાય છે, જેમ કે 1961માં વસ્તીની ગીચતા વધીને 142, 1971માં 177, 1981માં 216, 1991માં 267 અને 2001માં તે વધીને 324 જેટલી અને 2011માં તે વધીને 382 જેટલી થઈ હતી. 2001 થી 2011ના દસકામાં વસ્તીની ગીચતામાં 17.9 ટકાનો વધારો થયો હતો.
તાજેતરનાં વર્ષોમાં ભારતમાં વસ્તીની ગીચતામાં થયેલો ઉત્તરોત્તર વધારો એક ચિંતાજનક બાબત છે કારણ કે તેને લીધે આપણાં કુદરતી સાધનો પર ભારે દબાણ આવે છે, તદુપરાંત જીવનની ગુણવત્તા પર પણ તે વિપરીત અસરો જન્માવી શકે છે.
બીજું કે, ભારતમાં વસ્તીની ગીચતાની બાબતમાં પણ ઘણી મોટી આંતર-રાજ્ય અસમાનતા જણાય છે. કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો પૈકી દિલ્હીમાં વસ્તીની ગીચતા સૌથી વધુ જણાઈ છે. 1991માં દિલ્હીમાં વસ્તીની ગીચતા 6,352 હતી જે 2001માં વધીને 9,294 જેટલી અને 2011માં તે વધીને 11,297 જેટલી થઈ હતી.
ગુજરાતમાં વસ્તીની ગીચતા જે 1991માં 211 હતી તે 2001માં વધીને 258 જેટલી અને 2011માં તે વધીને 308 જેટલી થઈ હતી.