ÇALIŞMA HAYATINDA BİYOLOJİK RİSK ETMENLERİ
genetik olarak değiştirilmiş olanlar da dahil,
Biyolojik etkenler
1. ENFEKSİYON HASTALIKLARI
konusu olduğunda etken olarak mikro organizmalar
(mikroplar) ve riskli iş kolu olarak da sıklıkla sağlık
sektörü akla gelir.
Oysa çalışma hayatında tarım,hayvancılık, maden
vb. daha pek çok alanda biyolojik faktörlerle karşılaşma
olasılığı vardır. Öte yandan etkenler arasında mikro
organizmalar en büyük bölümü oluştursa da diğer canlılar
(insanlar, hayvanlar ve bitkiler) da çalışma hayatında
önemli olabilir ve bazı sorunların ortaya çıkmasına yol
açabilir.
Mikro organizmalar kendi içinde 4 alt gruba ayrılır:
1) Bakteriler
2) Viruslar
3) Parazitler
4) Mantarlar (fungus)
Bunlar arasında çalışma hayatı ile ilgili olanların büyük bölümünü bakteriler ve virüsler oluşturur. Bu etkenlere bağlı sağlık sorunlarının en fazla görüldüğü
iş kolları da şunlardır:
Bunlar arasında çalışma hayatı ile ilgili olanların
büyük bölümünü bakteriler ve virüsler oluşturur. Bu
etkenlere bağlı sağlık sorunlarının en fazla görüldüğü
iş kolları da şunlardır:
a) Tarım, hayvancılık işleri
b) Sağlık hizmetleri
c) Laboratuar çalışmaları
d) Diğer çeşitli işler: atık sistemleri, bakımevleri gibi.
etkenlerle etkilenme hastalar ve hastaların çeşitli
atıkları ile temas sonucu olabildiği gibi, su ve gıdalar
yolu ile bulaşma da olabilir.
Sonuç olarak ortaya
çıkacak sağlık sorunları da şu şekillerde olabilir:
çıkabilecek başlıca sağlık sorunlarından bazı
örnekler Tablo 1 de görülmektedir
Tablo 1. Çalışanlarda meslekle ilgili başlıca
sağlık sorunları ve korunma yolları
Hastalık | Etken | Meslek | Korunma |
Şarbon | Bakteri | Kasap-celep, tarım-hayvancılık, veteriner, yün dokuma işleri | Genel hijyen, aşılama |
Bruselloz (Malta humması) | Bakteri | Hayvancılık, hayvan bakıcılığı, veteriner | Genel hijyen, özellike düşük yapan hayvanlar bakımından ... |
Tetanoz | Bakteri | Yaralanmaya yol açan işler – toprakla temas önemli | Yara temizliği, aşı |
Tüberküloz | Bakteri | Sağlık çalışanları (dispanser); Laboratuar çalışanı | Genel hijyen, aşı |
Leptospiroz | Bakteri | Kanaliasyon, maden, tarım kesimhane.. | Kişisel hijyen, eldiven, bot ... |
Hastalık | Etken | Meslek | Korunma |
Tularemi | Bakteri | Avcılar, orman işçileri, çiftçiler, veterinerler | Kişisel hijyen, eldiven, bağışıklama |
Hepatit B | Virus | Kan teması olan: sağlık, laboratuar (ilaç bağımlısı, homoseksüel) | Kişisel hijyen, aşı |
Kuduz | Virus | Hayvancılık, tarım, avcılık | Yara temizliği, aşı |
2. KORUNMA YAKLAŞIMLARI
Mikro organizmalar tarafından meydana
getirilen enfeksiyon hastalıklarından korunmak
bakımından “enfeksiyon zinciri” yaklaşımı esastır.
Enfeksiyon zinciri 3 temel halkadan oluşur ve bu
zincirlerden herhangi birisi ortadan kaldırıldığı
zaman hastalık meydana gelemez.
Üç halkanın ilki
“kaynak”tır. Bu kaynak mikro organizmanın
bulunduğu, yaşadığı ve çoğaldığı canlı veya cansız bir
ortamdır.
kaynak sıklıkla enfekte veya hasta olan kişilerdir.
Mikro organizmalar hasta kişilerin vücudunda
bulunur, çoğalır ve oradan çevreye yayılır. Enfekiyon
zincirinin diğer ucunda hastalığa yakalanma olasılığı
bulunan “duyarlı kişi” bulunur. Bir de mikro
organizmanın kaynaktan çıkıp duyarlı kişilere ulaştığı
yol “bulaşma yolu” vardır.
organizmalar hava yolu ile bir kişiden diğerine
bulaşır.
Bazı hastalıklar su ve gıdalar aracılığı ile
bulaşır. Suya karışmış veya gıdalar üzerine yerleşmiş
olan mikro organizmalar su ve gıdalar aracılığı ile
sindirim kanalından vücuda girer.
Enfeksiyon hastalıklarının bulaşmasında hava-su ve gıdalar en sık bulaşma yolu olmakla birlikte bazı hastalıklar
temas yolu ile de bulaşabilir.
Enfeksiyon zincirinin halkaları ve herbir
halkaya yönelik olası önlemler Tablo 2’de
görülmektedir.
Tablo 2. Enfeksiyon hastalıklarında
enfeksiyon zinciri ve koruyucu uygulamalar
KAYNAK | BULAŞMA YOLU | DUYARLI KİŞİ |
Hasta / enfekte kişi, yer | Hava – su ve gıdalar – temas | Genel toplum, çalışanlar, ... |
Kişinin tedavisi, izolasyon Kaynak olan yerin ıslahı | Temizlik, genel hijyen, Teknik önlemler | Aşı, bağışıklama, sağlık eğitimi kişisel hijyen, kişisel koruyucu |
temel uygulama kaynak konumunda olan kişi veya
yerin kaynak olmaktan çıkarılmasıdır.
Bunun için hasta olan kişinin, hastalığın bulaştırıcılık süresi boyunca toplu yaşamdan uzaklaştırılması (izolasyon,ayırma) ve hastalığın tedavi edilmesi gerekir.
Duyarlı kişiler açısından da en etkili koruma yöntemi
aşılamadır.
duyarlı kişilerin aşılanması yolu ile bu kişiler
hastalıktan korunabilir.
Ancak bazı aşıların
koruyuculuk süresi sınırlıdır, bir süre sonra aşının
koruyucu etkisi kaybolur. Bunun için kişiler aşılanmış
olsalar bile, aşının koruyuculuk özelliğinin devem
etme durumunun belirlenmesi gerekebilir.
olan kişilerde aşının aralıklarla tekrarlanması söz
konusudur.
Tüberküloz için basit bir test (ppd) ile
kişinin bağışıklık durumunun devam edip etmediği
belirlenebilir.
Aşının koruyuculuğu devam
etmiyorsa tekrar aşı yapılması gereklidir.
sınırlıdır. Bu yüzden bu aşının da 5-10 yıl aralıklarla
tekrarlanması gerekir. Ayrıca yaralanma durumunda
da (son 5 yıl içinde aşı yapılmamışsa ) tekrar
tetanoz aşısı ile aşılama yapılması uygun olur.
biraz daha güçtür, çünkü örneğin hava yolu ile
bulaşan bir hastalıkta, havada bulunan mikro
organizmaların yok edilmesi çoğu kez olanaklı
değildir.
Bununla birlikte özellikle su ve besinler
veya temas şeklindeki bulaşma durumunda uygun
temizlik ve kişisel hijyen uygulamaları ile bu yolla
olan bulaşmayı kontrol etmek mümkün olabilir.
Sonuç olarak bulaşıcı hastalıklardan korunma
bakımından temel uygulamalar 7 başlık halinde ifade
edilebilir:
1. Periyodik taramalarla duyarlı kişilerin
saptanması,
2. Personel eğitimi,
3. Çalışırken uyulacak kuralların belirlenmesi,
4. Laboratuar mimari yapılarının uygunluğu,
5. Uygun yalıtım ve dezenfeksiyon önlemleri,
6. Enfeksiyon taraması için epidemiyolojik
sistem,
7. Bağışıklama (aşılama)
Epidemiyoloji, toplumdaki hastalık, kaza ve sağlıkla ilgili durumların dağılımını, görülme sıklıklarını ve bunları etkileyen belirteçleri inceleyen bir tıp bilimi dalıdır.
3. İLGİLİ ULUSAL MEVZUAT
meydana gelebilecek hastalıkların kontrolü ve
korunma bakımından iş sağlığı ve güvenliği
konusundaki temel mevzuata ek olarak bu konuya
özel bir yönetmelik vardır.
15 Haziran 2013 tarihli, 28678 sayılı RG)
biyolojik faktörler, insanlarda hastalık meydana
getirme potansiyelleri açısından 4 grup halinde
ifade edilmiştir:
Grup 1 biyolojik etkenler: İnsanda
hastalığa yol açma ihtimali bulunmayan biyolojik
etkenler
Örnek: Bacillus subtilis, Eschericia coli, ...
hastalığa neden olabilen, çalışanlara zarar
verebilecek, ancak topluma yayılma olasılığı
olmayan, genellikle etkili korunma veya tedavi
imkanı bulunan biyolojik etkenler
Örnek: Tetanoz, mantar enfeksiyonları, parazit hastalıkları ...
hastalıklara neden olan, çalışanlar için ciddi
tehlike oluşturan, topluma yayılma riski
bulunabilen ancak genellikle etkili korunma veya
tedavi imkanı olan biyolojik etkenler
Örnek: Şarbon, SARS, salmonella, tüberküloz, influenza, sıtma, ...
hastalıklara neden olan, çalışanlar için ciddi
tehlike oluşturan, topluma yayılma riski yüksek
olan ancak etkili korunma ve tedavi yöntemi
bulunmayan biyolojik etkenler
Örnek: Kırım Kongo Kanamalı Ateş, Ebola virus,
Bakanlığın Bilgilendirilmesi
İşverenin bilgi vermekle yükümlülüğü
Grup 3/Grup 4 biyolojik etkenlere maruz kalan,
Maruz Kalan İşçilerin Listesi
Biyolojik etkenlere maruziyet ile ilgili liste ve kayıtlar
Son maruziyetten sonra en az 40 yıl boyunca saklama koşulları:
Maruz Kalan İşçilerin Listesi
Biyolojik etkenlere maruziyet ile ilgili liste ve kayıtlar
Bakanlığa Bildirim
Aşağıdakilerden hangisi Biyolojik riskli işyerlerinden değildir
Aşağıdakilerden hangisi Biyolojik riskli işyerlerinden değildir