Adran C: Cenedl Enwau

Uned 1

Termau Pwysig

Beth yw enw?

• Gair sy’n cael ei ddefnyddio i adnabod peth neu wrthrych penodol ydy enw (noun). Enw yw’r label rydyn ni’n ei roi ar bethau, pobl a lleoedd. e.e.

Tregaron

pensil

esgid

llyfr

ysgol

cinio

cwpan

cyfrifiadur

bwrdd

olwyn

• Mae’r enwau rydyn ni’n eu defnyddio’n aml yn cael eu rhannu’n ddau grŵp – enwau priod (proper nouns) ac enwau cyffredin (common nouns).

Owen

Casi

allwedd

Caffi’r

Cymru

Ceredigion

Enwau Cyffredin

• Mae enw cyffredin (common noun) yn cyfeirio at wrthrychau, pobl, llefydd ac anifeiliaid cyffredinol, yn hytrach nag at rai penodol. Enwau generic yw enwau cyffredin, felly – gall fod llawer ohonynt.

coeden

merch

siop

gwlad

ysgol

brawd

athro

cath

car

mam

• Does dim angen defnyddio prif lythyren ar ddechrau enw cyffredin (oni bai ei fod yn dod ar ddechrau brawddeg).

Enwau Priod

• Mae enw priod (proper noun) yn cyfeirio at wrthrychau, syniadaeth, pobl, llefydd ac anifeiliaid penodol, yn hytrach na rhai cyffredinol.

• Mae’r canlynol i gyd yn enwau priod:
• enw a chyfenw person (e.e. Ioan, Anna Jones, Mr Richards, Miss Williams);
• enw penodol ar anifail (e.e. Mot y ci, Fflwff y gath);
• enw pentref, tref neu sir (e.e. Llannon, Aberystwyth, Ceredigion);
• enw gwlad, cyfandir neu blaned (e.e. Cymru, Ewrop, Y Ddaear);
• enw iaith (e.e. Cymraeg, Ffrangeg, Gwyddeleg, Sbaeneg);
• enwau mynyddoedd ac afonydd (e.e. Cadair Idris, yr afon Rheidol);
• enwau dyddiau’r wythnos a misoedd y flwyddyn (e.e. dydd Llun, mis Mehefin);
• enwau siopau neu leoliadau penodol (e.e. Siop y Pethe, Theatr y Mwldan, Fferm Ffoli);
• teitlau llyfrau, rhaglenni teledu, ffilmiau, ac ati (e.e. Llyfr Glas Nebo, Pobol y Cwm, Frozen);
• digwyddiadau neu achlysuron arbennig (e.e. Nadolig, Eisteddfod yr Urdd).

​

​

​

​

​

• Mae angen prif lythyren ar gychwyn pob enw priod, os yw ar ddechrau brawddeg neu beidio.

Cenedl Enwau

• Yn Gymraeg, mae enwau cyffredin (common nouns) yn cael eu dosbarthu yn ddau grŵp - enwau benywaidd – hon (feminine nouns) ac enwau gwrywaidd - hwn (masculine nouns). Yr enw ar hyn yw cenedl enwau.

• Gallwn ni ddefnyddio geiriadur i’n helpu ni i wybod os yw enw yn enw gwrywaidd (eg) neu yn enw benywaidd (eb).

Os nad oes modd i ni wirio mewn geiriadur os yw enw yn wrywaidd neu yn fenywaidd, rhaid i ni ystyried beth sy’n swnio’n iawn i’r glust. Er enghraifft:

Pa un sy’n swnio’n iawn?

y cath

y gath

neu

Mae enwau benywaidd yn treiglo’n feddal ar ôl ‘y’:

Rheol dreiglo

Enw benywaidd

merch

dafad

potel

teisen

craig

y

y

y

y

y ferch

y ddafad

y botel

y deisen

y graig

y

Felly, os ydych chi’n cael trafferth adnabod os yw gair yn wrywaidd neu yn fenywaidd, cofiwch fod enw benywaidd (heblaw am enwau sy’n dechrau gyda ‘ll’ neu ‘rh’) yn treiglo’n feddal ar ôl y fannod (the definitive article). Mae y fannod yn cyfri fel:

• y (e.e. y ferch)
• yr (yr eglwys)
• ’r (e.e. i’r gath)

​

• Dydy enw gwrywaidd byth yn treiglo ar ôl y fannod.

​

• Mae’r tabl hwn yn dangos sut mae enwau benywaidd yn treiglo’n feddal ar ôl y fannod, tra bod enwau gwrywaidd yn aros yr un fath:

​

Rheol dreiglo

Enwau gwrywaidd

Enwau benywaidd

bachgen

aderyn

ci

ffrind

llyfr

merch

ysgol

cath

het

anrheg

y ci hwn

yr aderyn hwn

y bachgen hwn

y ffrind hwn

y llyfr hwn

yr ysgol hon

y gath hon

yr het hon

yr anrheg hon

y ferch hon

• Weithiau gallwch chi ddyfalu cenedl enw trwy edrych ar derfyniad y gair (ending - y ffordd mae’r gair yn gorffen).

• Er enghraifft, mae enw benywaidd yn aml iawn yn gorffen gydag ‘-ach’.

• Edrychwch ar y terfyniadau benywaidd eraill yn y tabl isod:

Terfyniadau Enwau Benywaidd

Terfyniadau Enwau Gwrywaidd

• Mae gan rai enwau gwrywaidd derfyniadau (endings) amlwg hefyd:

Rhybudd#1

• Cofiwch bod eithriadau (exceptions) – e.e. bachgen, gwasanaeth, hiraeth, pennaeth.

Rhybudd#2

• Gall ambell enw fod yn wrywaidd ac yn fenywaidd (e.e. amrywiaeth, tudalen).

Rhybudd#3

• Mae cenedl enwau y gallu amrywio rhwng de Cymru a gogledd Cymru (e.e. cwch, cwpan, munud).

Cenedl Enwau

Eich tro chi nawr!

• Dyfalwch beth yw cenedl yr enwau canlynol (efallai y bydd terfyniad rhai geiriau yn eich helpu). Yna, gwiriwch os ydych chi’n gywir gan ddefnyddio geiriadur.

Mae ci yn enw gwrywaidd (fe/ y ci hwn).

Mae cath yn enw benywaidd (hi/ y gath hon).

Rheol dreiglo

Os yw ansoddair yn dilyn enw benywaidd, mae’r ansoddair yn treiglo’n feddal:

Enw

benywaidd

Ansoddair

cath

brown

cot

cynnes

merch

da

Treiglad

Meddal

ysgol

mawr

cath frown

cot gynnes

merch dda

ysgol fawr

Mae rhai ansoddeiriau (adjectives) angen newid i’w ffurf fenywaidd (a threiglo’n feddal) os ydyn nhw’n disgrifio enw benywaidd.

Dyma’r rhai mwyaf cyffredin:

Ansoddair gwrywaidd

Ansoddair benywaidd

gwyn

gwyrdd

tlws

byr

bach

melyn

cryf

crwn

trwm

dwfn

e.e.

wen

werdd

dlos

fer

fechan

felen

gref

gron

drom

ddofn

ynys werdd

merch dlos

stori fer

gardd fechan

sgert felen

pont gref

pêl gron

carreg drom

poced ddofn

cath wen

Ansoddeiriau Benywaidd

Rhifau ac Enwau Benywaidd a Gwrywaidd

• Pan rydyn ni’n rhoi rhifau o flaen enwau benywaidd unigol (singular feminine nouns), rydyn ni’n defnyddio ffurf fenywaidd (feminine form) y rhif, e.e.

​

un gath

dwy gath

tair cath

pedair cath

​

​

un ci

dau gi

tri chi

pedwar ci

​

Pan rydyn ni’n rhoi rhifau o flaen enwau gwrywaidd unigol, mae’r rhifau’n aros yn eu ffurf wreiddiol. Ond, sylwch ar ambell dreiglad.

​

• UN + enw unigol benywaidd = treiglad meddal

e.e. un gadair

• DAU / DWY + enw gwrywaidd/ benywaidd = treiglad meddal

e.e. dau frawd / dwy fam

• TRI + enw unigol gwrywaidd = treiglad llaes

e.e. tri phlentyn

• CHWE + enw= treiglad llaes

e.e. chwe chath

Rheolau treiglo

Does dim treiglad yn dilyn:

tair ,  pedwar/ pedair, pump, saith, wyth, naw na deg

Eich tro chi nawr!

• Penderfynwch ai’r rhifolyn gwrywaidd neu fenywaidd sydd ei angen o flaen pob un o’r enwau canlynol, ac yna os oes angen treiglo’r enw.

​

​

​

​

1. Mae 2 chwaer gen i.

2. Roedd 3 ysgol yn y dref.

3. Mae 4 desg wrth y wal.

4. Roedd 3 cadair wrth y wal.

5. Mae 2 dol yn y pram.

6. Mae  4 athrawes yn yr ysgol.

7. Roedd 2 merch ar y bws.

8. Mae 2 tudalen ar ôl yn y llyfr.

9. Roedd 3 cadair ac 1 bwrdd yn yr ystafell.

10. Bydd 2 llwy de ar y plât.

​

Cofiwch, mae dwy yn achosi treiglad meddal.

• Newidiwch y ffigyrau yn y brawddegau canlynol i eiriau, gan ddibynnu ar genedl yr enw sy’n ei ddilyn (e.e. 2 = dau/ dwy).

Eich tro chi nawr!