1 of 27

2 of 27

Tafel en BED: een complexe relatie

Congres Vlaamse Academie voor Eetstoornissen 2026

dr. Thomas Vande Casteele en dr. Charline Denys

3 of 27

Inhoudstafel

Inleiding

Slaapstoornissen en eetsymptomen

Eetstoornissen en slaapsymptomen

Take home message

4 of 27

Inleiding

5 of 27

Waarom hebben we slaap nodig?

�

Rol bij energie metabolisme
Rol bij leren en geheugenvorming
Rol bij regulatie van emoties
Rol bij immuniteit
Rol bij glymphatisch hersenafvoersysteem

� Slaapdeprivatie

Insulineresistentie en toename eetlust
Verminderde geheugenconsolidatie
Prikkelbaarheid, emotionele labiliteit
Verhoogde vatbaarheid voor infecties
Toename amyloid (?)

Randy Gardner sleep deprivation experiment (1964)

6 of 27

Rol van slaap bij energie metabolisme

Slaapdeprivatie stimuleert voedselinname en verlaagt glucose tolerantie

↓ Leptine en ↑ ghreline -> verhoogde high (carbohydrate) caloric food intake -> ↓ Glucose tolerance
↑ cortisol en ↑ groei hormoon -> hyperglycemie -> ↓ Glucose tolerance
↑ sympathetic neurvous system -> ↓ Glucose tolerance

Chronisch slaaptekort verhoogt de kans op diabetes en obesitas (Cappucio et al. 2008)

Taheri et al. 2004

Silva et al. 2011

Leptine (< vetcellen) stimuleert de eetlust ; ghrelin (< maag) remt de eetlust af.

Leptineniveaus stijgen doorgaans tijdens de slaap en bereiken hun piek gedurende de nacht.

People's energy management strongly varies between wake and sleep. Sleep is organised into ion single consecutive period of several hours a day. This means that the body must be capable of enduring a prolonged period of fasting and will be dependent on internal energy sources. During sleep the total energy needs drop due to reduced motor activity and a slightly lower basal metabolism, amon other things. The reduction in basal metabolism is limited, because during sleep most basal metabolic processes continue at the same level, such as the neuronal activity in the brain. By contrast, the brain"s use of glucose during sleep drops, with a minimum during slow wavfe sleep. These sleep-dependent changes influence the circadian regulation of glucose metabolism (Huang et al 2011)
Glucose tolerance typically drops during the day, reaching a minimum in the middle of the night. This circadian variant in glucose tolerance fits with a circadian activity pattern, in which fuel is immediately and maximally available during the active day and its use drops during sleep

7 of 27

Orexine: brug tussen waak- en eetfysiologie?

Sakurai 2014

Orexine (= hypocretine) speelt een rol in

Slaap-waak cyclus (TMN, DR, LC)

Promoot waaktoestand
Consolideert waaktoestand
Depletie bij narcolepsie
Target van DORA's

Motivatie (NAc, VTA)

reward seeking
incentive salience
addiction-related behaviors
cue-driven motivation

Eetgedrag (PVN, NTS, AP, NAc)

increase food-seeking behavior
respond to fasting/energy deficit
integrate metabolic signals

Orexine is een neuropeptide, orexine neuronen te vinden in lateral hypothalamus (en ook perifornical area)

Voedselinname (feeding).� Orexineneuronen ontvangen input van neuropeptide Y (NPY)-neuronen in de nucleus arcuatus en kunnen circulerende hormonen en nutriënten detecteren, zoals leptine, ghreline en glucose. Input vanuit het limbisch systeem, waaronder de bed nucleus van de stria terminalis (BNST) en de nucleus accumbens (NAc) (geel weergegeven), kan emotionele componenten overbrengen die verband houden met voedselherkenning. Orexineneuronen projecteren naar de paraventriculaire nucleus van de hypothalamus (PVN), de dorsomediale hypothalamus (niet weergegeven), de nucleus tractus solitarius (NTS), de area postrema (AP) en de NAc (allemaal blauw weergegeven) om de voedselinname te verhogen.

Arousal / waakzaamheid.� Orexineneuronen verhogen ook de waakzaamheid om doelgericht gedrag te ondersteunen via verbindingen tussen deze cellen en monoaminerge centra, waaronder de dorsale raphekernen (DR), de locus coeruleus (LC) en de tuberomamillaire nucleus (TMN).

Beloning (reward).� Verbindingen tussen de NAc, orexineneuronen en het ventrale tegmentale gebied (VTA) kunnen een rol spelen in het beloningssysteem. De perceptie van signalen die een beloning voorspellen kan worden overgebracht via de verbinding tussen de NAc en orexineneuronen, die exciterende signalen sturen naar dopamine (DA)-neuronen in het VTA.

8 of 27

2. Slaapstoornissen en eetgedrag

9 of 27

Insomnia
Hypersomnia
Parasomnia
Circadiaanse ritmestoornissen
Slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen
Slaapgerelateerde bewegingsstoornissen

Slaapstoornissen en eetsymptomen

10 of 27

Chronische insomniastoornis en eetgedrag

Slaapdeprivatie ≠ Insomnia

Acute (episodisch) vs chronische insomnia
Primaire vs secundaire insomnia
Symptoom vs syndroom (op zich staand)

Chronische insomniastoornis (ICSD3)

In- en/of doorslaapstoornissen of niet-herstellende slaap
Met klinisch significante impact op het functioneren
Minimum 3x/w
Minimum 3 maanden
Niet door een andere reden verklaard

Overlap in psychopathologie met eetstoornissen (perfectionisme, piekeren, obsessief denkpatroon, controle…)
Niet oorzakelijk geassocieerd met insulineresistentie of obesitas (Keckeis et al. 2010)
Kan een premorbiede eetstoornis verergeren
R/ CBT-i

11 of 27

Hypersomnia en eetgedrag

Narcolepsie

Onvoldoende productie van orexine -> verstoring in de wisselwerking met leptine-ghrelinesysteem
Meer night eating syndrome (Baldini et al. 2023) and OSFED (Fortuyn et al. 2011): "binge eating zonder duidelijke distress over het bingen"
Verhoogde voedingscravings en verminderde gevoeligheid voor verzadiging (Morse et al. 2018 en van Holst et al. 2016)
Hoger risico op obesitas kan niet enkel verklaard worden door minder activiteit (Basetti et al. 2019)

Kleine-Levin syndroom (doornroosje syndroom)

1/1M, 80% ontstaat tussen 10 en 20j
Autoimmune encefalitis?
Ongeveer jaarlijkse "slaapaanvallen" van enkele weken met hypersomnia (>12u-24u), cognitieve veranderingen, psychiatrische symptomen (depression, hallucinaties,…), hyperseksualiteit
75% heeft een eetstoornis, meestal met het consumeren van grote hoeveelheden voedsel

12 of 27

Parasomnieën en eetgedrag

Hypnagoge schok bij het intreden van N1

Praktijkboek slapeloosheid in de ggz (Ensing)

13 of 27

Parasomnieën: slaapgerelateerde eetstoornis

Sleep-related eating disorder

= NREM parasomnia (slaaptoestand)

≠ Nachtelijk eetsyndroom (waaktoestand)

≠ Nachtelijke eetbui bij bulimia nervosa

Gedaald bewustzijn (‘eten al slapend’)
Onvrijwillig uitvoering, meestal retrograde amnesie
Vaak voorgeschiedenis van slaapwandelen
Vreemde voedselcombinaties, soms oneetbare zaken (kattenvoer, zeep,…)
Leidt vaak tot stress, angst en frustratie (niet omgekeerd)
Komt vaker voor bij patiënten met eetstoornissen
50% van de SRED kampen met obesitas
Kan uitgelokt worden door zolpidem (in mindere mate ook olanzapine, lithium, TCAs)

R/ omgeving beveiligen

stoppen met zolpidem

overweeg topiramaat (Winkelman et al. 2020)

Winkelman 2020

Study objectives: Sleep-related eating disorder (SRED) is a parasomnia characterized by partial arousals from sleep with compulsive consumption of food with impaired level of awareness and memory for the event. Small case series' have demonstrated efficacy of topiramate in SRED. We conducted a placebo-controlled randomized clinical trial of topiramate to assess efficacy in SRED.

Methods: Thirty-four participants with an ICSD-2/ICSD-3 diagnosis of SRED with >6 months of symptoms and ≥3 sleep-related eating episodes per week were randomized to placebo or topiramate with flexible dosing to a maximum dosage of 300 mg for 13 weeks. Primary outcomes were percentage of nights with eating and Clinician Global Impression-Improvement (CGI-I). Intention-to-treat last observation carried forward (ITT LOCF) analysis was conducted.

Results: Mean age was 39.5 years, 74% were female, with mean duration of sleep-related eating of 13.7 years. SRED symptoms were significantly reduced with topiramate (74.7% to 33.2% nights/week; n = 15) compared to placebo (77.0% to 57.4%; n = 17) (p = 0.035). There were significantly more CGI-I responders on topiramate (71%) than placebo (27%) (p = 0.016). Level of wakefulness (r = -0.49) and memory for nighttime eating (r = -0.58) at baseline predicted topiramate response. The topiramate group lost significantly more weight than the placebo group (-8.5 lbs vs. +1.0 lbs, p = 0.001). The most common side effects were paresthesias and cognitive dysfunction.

Conclusions: This first randomized controlled trial demonstrating efficacy for treatment of SRED supports preliminary data on the use of topiramate for SRED. Side effects were prominent for topiramate. Limitations include a small sample size and a high drop-out rate in both study groups.

14 of 27

Andere slaapstoornissen

Circadiaanse ritmestoornis

Verhoogd risico op diabetes en obesitas
Shiftwerkers: poorer eating habits (De Bacquer et al. 2009)

Slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen

Verhoogd risico op obesitas
Associatie geldig in beide richtingen (Framnes et al. 2018)

Rusteloze benen syndroom

Verhoogd risico op insuline resistentie
Associatie met aantal arousals per nacht is lineair

15 of 27

3. Eetstoornissen en slaap

16 of 27

Night eating syndrome (NES)

Vermeld in DSM-5 onder OSFED
Terugkerende periodes van nachtelijke hyperfagie met volledig bewustzijn (<-> SRED)

Na ontwaken of overmatige voedselintake na het avondmaal (minstens 25% van de dagelijkse calorie-inname)

Niet beter verklaard door individuele verschillen in slaap-waakritme, vb. door werk in shiften of lokale sociale normen
Niet beter verklaard door BED
Nog geen harde criteria, suggestief zijn

Gebrek aan eetlust 's ochtends
Sterke drang om na het avondmaal of 's nachts te eten, vb. om met stress om te gaan
In- en doorslaapstoornissen en/of overtuiging dat men iets moet eten om te kunnen slapen
Depressieve stemming, impact op functioneren

17 of 27

Night eating syndrome (NES)

Cross-sectionele studie met bevraging van eetgewoonten en levensstijl bij 1636 studenten in VS

CAVE 59,5% waren atleten, maar bij correctie hiervoor bleven resultaten overeind.

4,2% voldeed aan de voorgestelde criteria voor NES (2,9% indien gecorrigeerd voor BED)

In vergelijking met controlegroep

Geen verschil in leeftijd, geslacht, etniciteit of BMI
Meer eetstoornissymptomen (EDE-Q)
Meer misbruik van laxativa, bewegingsdrang, braken en (voorgeschiedenis van) auto-mutilatie en binge-drinking.

Ook opvallend vaker een voorgeschiedenis van ondergewicht of anorexia nervosa

Omdat drang om ('s avonds) te eten toeneemt bij restrictie overdag?

Runfola CD, Allison KC, Hardy KK, Lock J, Peebles R. Prevalence and clinical significance of night eating syndrome in university students. J Adolesc Health. 2014 Jul;55(1):41-8. doi: 10.1016/j.jadohealth.2013.11.012. Epub 2014 Jan 31. PMID: 24485551; PMCID: PMC4065810.

Kaur J, Dang AB, Gan J, An Z, Krug I. Night Eating Syndrome in Patients With Obesity and Binge Eating Disorder: A Systematic Review. Front Psychol. 2022 Jan 5;12:766827. doi: 10.3389/fpsyg.2021.766827. PMID: 35069340; PMCID: PMC8766715.

18 of 27

Night eating syndrome (NES) en Sleep related eating disorder (SRED)

	NES	SRED
Diagnose	Eetstoornis, vorm van OSFED	Slaapstoornis, NREM parasomnie
Timing	Na het avondmaal of na het ontwaken	's Nachts, 'al slapend eten'
Bewustzijn	Volledig	Meestal amnesie
Voeding	Vaak hypercalorisch, vnl. koolhydraten	Soms vreemde combinaties of oneetbaar voedsel
Uitlokkende medicatie	/	Vnl. Hypnotica of antipsychotica (vb. Zolpidem, Olanzapine)
Behandeling	Vnl. Cognitieve gedragstherapie	Topiramaat, Melatonine, behandeling van andere geassocieerde slaapstoornissen zoals RLS (vb. Via Clonazepam of Pramipexole) of OSAS

19 of 27

�Slaapproblemen bij patiënten met een eetstoornis

+/- 50% ervaart slaapproblemen

O.a. inslaapproblemen, vroegtijdig ontwaken, slaperigheid overdag,...
Meer gebruik van (slaap)medicatie
Verstoord circadiaans ritme

Veranderd eetgedrag zorgt voor een desynchronisatie
Nucleus suprachiasmaticus speelt zowel een rol in het dag-nachtritme van slaap als van eetgedrag en beiden beïnvloeden elkaar

20 of 27

Onderliggende mechanismen van verstoorde slaap bij eetstoornissen

Hypotheses:

Honger en voedselrestrictie

Activatie van orexine in de laterale hypothalamus bij vasten -> voedselzoekend gedrag, maar ook onderdrukking van REM-slaap en slechtere slaapkwaliteit?
Associatie tussen BMI en slaapkwaliteit. Negatieve impact van hersenatrofie op slaapregulatie?

Bewegingsdrang
Psychiatrische co-morbiditeiten

Angst, depressie, OCS, PTSD

OSAS
(Avondlijke) eetbuien kunnen inslaaplatentie verhogen

Potentiële rol voor lichttherapie en/of melatonine bij eetbuien?

21 of 27

CAVE

Beschikbare literatuur is schaars, slechts een handvol systematic reviews

Vooral gericht op Anorexia nervosa

Heterogeniteit

Tegengestelde resultaten

Weinig gebruik van 'objectieve' onderzoeksmethodes

22 of 27

Systematic review en meta-analyse (2024)

27 studies tussen 1985 en 2023 (711 patiënten met AN, BN of BED, 653 controles)

Slechtere fysiologische en subjectieve slaapkwaliteit

Gemeten via polysomnografie en/of actigrafie
Subgroep analyse: enkel verminderde fysiologische slaapkwaliteit bij AN
Effect op mogelijkheden in therapie?

Shift in chronotype (MEQ-r) bij alle diagnoses na behandeling met CGT?

Negatieve correlatie tussen MEQ-r en perfectionisme en ineffectiviteit/doeltreffendheid
Gegeneraliseerde verlating circadiaans ritme bij psychische aandoeningen

Degasperi G, Meneo D, Curati S, Cardi V, Baglioni C, Cellini N. Sleep quality in eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2024 Oct;77:101969. doi: 10.1016/j.smrv.2024.101969. Epub 2024 Jun 18. PMID: 38959584.

23 of 27

Update via systematic review (2026)

11 studies tussen 2020 en 2025 (3528 patiënten met AN, BN, BED of OSFED en 1159 controles)

Meerderheid van de patiënten had AN

Onvoldoende evidence voor BN of BED

5 case-control studies waarvan er slechts één met een objectieve meetmethode (actigrafie)

Gelijkaardige resultaten als bij Degasperi et al., echter geen verschil in circadiaans ritme bij patiënten met AN versus controle-groep

6 studies onderzochten het effect van behandeling van de eetstoornis op de slaap of omgekeerd

Cera G, Scarpelli S, Mastrocola S, Boltri M, Brusa F, Scalia A, Gorgoni M, Lombardi C, Mendolicchio L, De Gennaro L. Recent Advances in Sleep and Circadian Characteristics in Eating Disorders: A Systematic Review of the Last Five Years (2020-2025). Nat Sci Sleep. 2026 May 1;18:590618. doi: 10.2147/NSS.S590618. PMID: 42094633; PMCID: PMC13142267.

24 of 27

Effect van eetstoornisbehandeling op slaap

Vnl. gebaseerd op Cognitieve Gedragstherapie
Individuele therapie en groepstherapie of modules en opdrachten via app
Inconsistente bevindingen, echter grootste studie (>3000 patiënten) toonde een significante verbetering van de (subjectieve) slaapkwaliteit bij ontslag

Effect van slaapbehandeling op eetstoornis

Associatie van Cognitieve Gedragstherapie voor Insomnie (CBT-I) of Brief Behavioral Treatment for Insomnia (BBTI)
Verbetering in o.a. inslaaplatentie, slaapefficiëntie, vermoeidheid overdag.
Geen verbetering in eetstoornissymptomen, wel verbetering in lichamelijk welbevinden

25 of 27

4. Take home message

26 of 27

Take home message

Tekst

Slaap en eetgedrag zijn nauw met elkaar verbonden

Blijf breed nadenken: voedsel- en slaapanamnese zijn cruciaal

Eetstoornissymptomen ≠ eetstoornis
Overweeg slaapstoornis in de differentieel diagnose
Aangepaste behandeling

Behandel een verstoorde slaap

CBT-I of BBTI
Maar ook rol voor diëtiste, PMT,…!
Lichttherapie en/of melatonine in geval van (avondlijke) eetbuien?
Ondanks veralgemeend gebrek aan effect op eetstoornissymptomen, wel mogelijk effect op cognitieve functies en emotieregulatie en dus ook potentieel meer mogelijkheden in therapie?

27 of 27

Dank u!