• વિદ્યાર્થી મિત્રો, શું તમે પવન, વાવાઝોડું અને ચક્રવાત વિષે જાણો છો ?

• પૃથ્વી પર કેવી કેવી કુદરતી ઘટનાઓ થાય છે?

1. પવન
2. ચક્રવાત
3. વાવાઝોડું
4. ભૂકંપ
5. વીજળી

• તો ચાલો વિદ્યાર્થી મિત્રો પવન, વાવાઝોડા અને ચકવાત વિષે જાણીએ......

પવન એ મોટા પાયે વાયુઓનો પ્રવાહ છે. પૃથ્વીની સપાટી પર પવન એ હવાના બલ્ક હલનચલનથી બનેલો છે. બાહ્ય અવકાશમાં, સૌર પવન એ અવકાશમાં સૂર્યમાંથી વાયુઓ અથવા ચાર્જ કરવામાં આવેલા કણોની ગતિ છે,

વાવાઝોડું એ વર્તુળાકાર ઘુમતો અને ભારે વેગથી ફૂંકાતું હોવાનું તોફાન છે. જે દરિયામાંથી પેદા થઈ જમીન પર આવે છે.

વાયુશાસ્ત્રમાં, ચક્રવાત અથવા વંટોળિયો એટલે પૃથ્વી જે દિશામાં ફરે છે તે જ દિશામાં બંધ, વર્તુળાકારે ગતિમાં ફરતો વાયુનો ગોળો..

1) વીજળી:

તો ચાલો મિત્રો આવી જ બીજી કુદરતી ઘટનાઓ વિષે જાણવું છે ને....?

• વીજળીના વાયર ઢીલા પડી જાય ત્યારે તેમાં તણખા....
• ભારે પવન ફૂંકાવાના કારણે વાયરો ભેગા થાય છે ત્યારે તેમાં તણખા...
• સોકેટની અંદર પ્લગ ઢીલો હોય ત્યારે તેમાં તણખા....
• વીજળી પણ એક મોટા પાયે થતો “વીદ્યુત” તણખો જ છે.

પ્રાચીન સમયમાં......

લોકો વીજળીને ઈશ્વરનો પ્રકોપ માનતા..

પરંતુ, હવે આપણે જાણીએ છીએ કે વીજળી થવાનું કારણ “વાદળોમાં એકઠો થતો વીજભાર” છે.

• તણખાઓ વિષે ગ્રીકોનું જ્ઞાન...!!!!

અંદાજે ઈ.સ.પૂર્વે ૬૦૦ પહેલા,

• ગ્રીક લોકો જાણતા હતા કે...
• અંબર (ગુંદરનો એક પ્રકાર) ને ફર (રુંવાટી કે રૂછડા વાળી સપાટી) સાથે ઘસવામાં આવે ત્યારે તે વાળ જેવા હલકા પદાર્થોને આકર્ષે છે.

​

• ઉન કે પોલીએસ્ટરના કપડા અંધારામાં ઉતારીએ તો તડ – તડ અવાજ પણ આવે છે.

​

• ઈ.સ.1752ના સમયમાં......

“બેન્જામીન ફ્રેન્કલીન” એ દર્શાવ્યુ હતું કે વીજળી અને કપડા કાઢતા સમયે થતા તણખામાં સામ્યતા છે.

​

આ વાત સાબિત કરતા ૨૦૦૦ વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો.....!!!!!!

બેન્જામીન ફ્રેન્કલીન

પ્રવૃત્તિ : 1

• તમારી ફૂટપટ્ટીને તમારા કોરા વાળ સાથે ઘસો, ત્યારબાદ તેને કાગળના નાના ટુકડાઓની નજીક લઈને જાઓ..!

​

• શું થાય છે ? તમારા અવલોકનોની નોંધ કરો...

પ્રવૃત્તિ : 2

• બોલપેનની વપરાયેલી રીફીલને પોલીથીન સાથે ઘસી કાગળના ટુકડા પાસે લઇ જાઓ...

​

• રીફીલ બાદ સુકા પાન, રાઈના દાણા, કાગળના ટુકડા વગેરે....

​

• શું થાય છે ? તમારા અવલોકનોની નોંધ કરો...

તારણો

• રીફીલને પોલીથીન સાથે ઘસતા તે વીજભાર મેળવે છે.
• આજ રીતે જયારે, પ્લાસ્ટિકના કાસકાને કોરા વાળ સાથે ઘસવામાં આવે ત્યારે તે થોડો વીજભાર મેળવે છે.

​

• આવા પદાર્થોને “વીજભારીત પદાર્થો” કહે છે.

​

• આ પ્રક્રિયામાં વાળ અને પોલીથીન પણ વીજભાર પ્રાપ્ત કરે છે.

વિજભરના પ્રકારો અને તેની આંતરક્રિયા:

પ્રવૃત્તિ : ૩...... બે ફુગ્ગો અને તેમને ઘસતા તેમની વચ્ચેની ક્રિયા

​

પ્રવૃત્તિ : ૪..... રીફીલ અને ફુગ્ગા વચ્ચેની પ્રક્રિયા

​

પ્રવૃતિનો સાર.......

• વીજભારીત ફુગ્ગાથી વીજભારીત ફુગ્ગો અપાકર્ષિત થયો.
• વીજભારીત રીફીલથી વીજભારીત રીફીલ અપાકર્ષિત થઇ.
• વિજ્ભારિત ફુગ્ગાથી વીજભારીત રીફીલ આકર્ષિત થઇ.

શું તે એવું દર્શાવે છે કે ફુગ્ગા પરનો વીજભાર રીફીલ પરના વીજભાર કરતા જૂદો છે ?

તો શું આપણે કહી શકીએ કે વીજભાર બે પ્રકારના હોય છે...!!

• સમાન પ્રકારના વિજ્ભારો વચ્ચે અપાકર્ષણ
• જયારે, અસામાન વિજ્ભારો વચ્ચે આકર્ષણ થાય છે.

​

• ઘસવાથી ઉત્તપન થતો વિદ્યુતભાર સ્થિર હોય છે.
• તેઓનું જાતે વહન થતું નથી.
• જયારે વહન થાય છે ત્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ સર્જે છે.

વીજભારનું વહન અને વીજળી

• વીજભારનું વહન

• ચાલો વિદ્યાર્થી મિત્રો, આપને વીજભારનું વહન એક પ્રવૃત્તિ દ્વારા નિહાળીએ.....

• વીજભારનું વહન

• સુવાહાકતા

• ધાતુઓ વિદ્યુતની સુવાહક હોય છે. (જેમાંથી વિદ્યુત સરળતાથી પસાર થઇ શકે..)
• એટલે કે “ધાતુઓમાંથી વિદ્યુત પસાર થઇ શકે છે.”

​

ઉદાહરણ: તાંબુ

લોખંડ

સ્ટીલ

એલ્યુમિનિયમ , વગેરે.....

​

​

આ પ્રકારની ધાતુઓ માંથી વિદ્યુત પસાર થતો હોવાથી આ ધાતુઓ વીજભાર કે વિદ્યુતની સુવાહક છે તેમ કહી શકાય.

• ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ

• જે પટ્ટી સમાન વીજભાર ધરાવે છે તે એકબીજાને અપાકર્ષે છે.

​

યાદ કરો... સમાન વીજભાર ધરાવતા ફુગ્ગા..

સમાન વીજભાર ધરાવતી રીફીલ...

​

​

​

​

• “કોઈ પદાર્થ વીજભારીત છે કે નહિ તે જાણવા વપરાતા સાધનને ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ કહે છે.”

​

આપણે જાણ્યું કે... વિજભારિત પદાર્થ પરથી ધાતુના સુવાહક મારફતે બીજા પદાર્થ સુધી વિદ્યુતભારનું વહન થાય છે.

​

હાથ વડે તેને સ્પર્શ કરતા તે પોતાના વિદ્યુતભાર ગુમાવે છે, અને વિદ્યુતભાર રહિત થઇ જાય છે.

વારંવાર આ પ્રક્રિયાને એટલે કે પેપર્ફોઇલને હાથ વડે અડીશું એતે વિદ્યુતભાર ગુમાવશે અને તે તેના મૂળ સ્થાને આવી જશે.

​

• વિદ્યુત વિભારિત

• ફોઈલનો પટ્ટીઓ પોતાનો વીજભાર ગુમાવે છે જેના કરને તે તેના મૂળ સ્થાન પર આવી જાય છે.
• પોતાના વિજભારો હાથ અડકવાના કારણે પૃથ્વીમાં ગુમાવે છે.
• ફોઈલની પટ્ટીઓ પોતાનો વીજભાર ગુમાવતી હોવાથી તેને “વિદ્યુત વિભારત” થઇ તેમ કહેવાય છે.

• અર્થિંગ

• “વીજભારીત પદાર્થથી પૃથ્વીમાં વિજભારના વહનની ક્રિયાને અર્થિંગ કહેવામાં આવે છે.”

• વીજળીની વાર્તા

તો ચાલો વિદ્યાર્થી મિત્રો, આપણે આજે વીજળી થવા પાછળના કારનો સમજીએ..

​

આ માટે આપણે એક વીજળીની વાર્તા વીડિઓ દ્વારા સમજીશું.....

• વીજળીની વાર્તા

• વીજળી સુરક્ષા

• વીજળી અને ગાજવીજ સાથેના તોફાન દરમિયાન કોઈ પણ ખુલ્લી જગ્યા સલામત નથી.
• ગાજવીજ સંભાળતાની સાથે જ સલામત સ્થળે દોડીને જતું રહેવું.
• છેલ્લી ગાજવીજ સાથેની વીજળીનો અવાજ સંભળાયા બાદ જ સલામત સ્થળ છોડીને બહા આવવું.

સલામત સ્થળની શોધ......

• વીજળી અને ગાજવીજ સાથેના તોફાન દરમિયાન ઘર કે ઈમારત સલામત સ્થળ છે.
• જો તમે કારમાં કે બસમાં મુસાફરી કરતા હો તો, વાહનના બધા જ બારી બારણા બંધ કરવા.

• ગાજવીજ સમયે કરવાની અને ન કરવાની બાબતો......

1) ઘરની બહાર

• ખુલ્લા વાહનો જેવા કે મોટર, બાઈક, ટ્રેકટર, ખુલ્લા મશીનો વગેરે સુરક્ષિત નથી.
• ખુલ્લા મેદાનો, ઉંચી ઈમારતો, ઊંચા વૃક્ષો પણ સુરક્ષિત નથી.
• ગાજવીજ સાથેના તોફાન દરમિયાન છત્રી સાથે લઇ જવી એ જરા પણ સલાહભર્યું નથી.
• જંગલમાં હોય તો નીચા વૃક્ષોની નીચે જ આશ્રય લેવો.
• ખુલ્લા મેદાનમાં હોય અને કોઈ આશ્રય ન હોય તો ઊંચા વૃક્ષોથી દુર રહેવું.
• થાંભલાઓ કે ધાતુના પદાર્થોથી દુર રહો.
• મેદાન ઉપર સુવું કે આડા પડવું નથી, તેની કરતા ઉભડક બેસી જવું.
• ઘૂંટણ પર હાથ રાખીને બે હાથ વચ્ચે માથું રાખી દેવું.
• આ સ્થિતિને કારણે તમારા પર આક્રમણને સૌથી નાનું લક્ષ્ય બનાવી દેશે.

• ગાજવીજ સમયે કરવાની અને ન કરવાની બાબતો......

2) ઘરની અંદર

• વીજળી ટેલીફોનના તાર, ધાતુના તાર અને ધાતુની પાઈપ પર ત્રાટકી શકે છે.
• ગાજવીજ સાથેના તોફાન દરમિયાન આ બધા સાથેનો સંપર્ક ટાળવો.
• મોબાઈલ ફોન અને કોડલેસ ફોનનો ઉપયોગ કરવો સલાહભર્યું છે.
• વહેતા પાણીનો સંપર્ક ટાળવા માટે ગાજવીજ વાળા તોફાન દરમિયાન નહાવાનું ટાળવું જોઈએ.
• TV , કમ્પ્યુટર, ફ્રીઝ જેવા સાધનોના પ્લગ કાઢી લેવ.
• વીજળીની લાઈટો ચાલુ રાખી શકાય તે નુકશાન કારક નથી.

• વીજળીના વાહકો

• વીજળીના વાહકો એ સાધનો છે જે ઈમારતોને વીજળીથી બચાવે છે.
• બાંધકામ સમયે ઈમારત કરતા ઉંચો એક ધાતુનો સળીયો દીવાલમાં નાખવામાં આવે છે.
• ધાતુના સળિયાનો એક છેડો હવામાં ખુલ્લો તથા બીજો છેડો જમીનમાં ઊંડે દાટી દેવામાં આવે છે.
• આ સળીયો વિજ્ભારને જમીનમાં વહન કરાવવાનો સરળ માર્ગ છે.
• આ સળિયા વડે વિદ્યુતભાર પૃથ્વીમાં સમાઈ જતા હોવાથી કૈક અંશે આપણને બચાવે છે.
• ગાજવીજ સાથેના તોફાન દરમિયાન આ સળીયાથી દુર રેહવું હિતાવહ છે.

THANK YOU

ભૂકંપ

• જો ગાજવીજ સાથે તોફાન થાય તો તેની સાથે વીજળી અને વાવાઝોડાની પૂરી સંભાવના છે.
• માટે તોફાન અને વીજળી સામે રક્ષણ મેળવવાનો યોગ્ય અને પુરતો સમય મળે છે.

​

• જયારે.... ભૂકંપ એ એવી કુદરતી ઘટના છે “જેના માટે કોઈ પૂર્વાનુમાન કે સંભાવના કરી શકાય નહિ.”

ઉદાહરણ – 26 જાન્યુઆરી 2001માં ગુજરાતના કચ્છમાં આવેલ ભૂકંપ

ઉતર કાશ્મીરમાં ઉરી અને તંગધારમાં 8 ઓક્ટોબર 2005માં આવેલ ભૂકંપ

• તો ચાલો વિદ્યાર્થી મિત્રો, ભૂકંપ વિષે વધુ સ્પષ્ટ માહિતી વીડિઓ દ્વારા મેળવીએ.......

• તમારા માતાપિતાને કચ્છમાં આવેલ ભૂકંપ વિષે પૂછો અને સમાચાર પત્રો અને અંકોમાંથી આ અંગેની માહિતી એકત્ર કરો.

• પૃથ્વીનું અચાનક હલવું કે ધ્રુજવું એ ભૂકંપ છે, જે ખુબ થોડા સમય માટે થાય છે.
• પૃથ્વીના પેટાળમાં ખુબ ઊંડે થતા વિક્ષોભ (DISTURBANCE) ને કારણે ભૂકંપ ઉદ્ભવે છે.
• પૃથ્વીના પેટાળમાં આંતરક્રિયાઓ દ્વારા આ ભૂકંપની પ્રક્રિયા સતત ચાલુ જ હોય છે, તે નોંધાતા પણ નથી.
• ભૂકંપ કે ધરતીકંપ ખુબ ઓછી વાર થતા જોવા મળે છે.
• ભૂકંપ પુલ, રસ્તા, ડેમ, સરોવર, ઈમારત તથા મનુષ્યોને નુકશાન કરે છે.
• ભૂકંપમાં જાનમાલની મોટી નુકશાની થાય છે.
• ભૂકંપને લીધે ભૂસ્ખલન અને ત્સુનામી જેવી ઘટનાઓ નિર્મિત થાય છે.

• ભૂકંપ શું છે ?

• ત્સુનામીને સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો, “ત્સુનામી એટલે દરિયાની સપાટી પર આવતો ભૂકંપનો આંચકો જેના લીધે દરિયાના પાણીમાં વિક્ષોભ ઉત્પન્ન થાય છે”
• હિન્દ મહાસાગરમાં 26 ડીસેમ્બેર, 2004ના રોજ ખુબ મોટી ત્સુનામી આવી હતી.
• દરીયાકાઠાના તમામ વિસ્તારોમાં ખુબ નુકશાન થયું હતું.

• ત્સુનામી

• ત્સુનામી

• પ્રાચીન સમયમાં લોકોને ભૂકંપના સાચા કારણોની ખબર ન હતી.
• લોકો ભૂકપ શાથી થાય છે તેનાથી અવગત ન હતા.

​

• તો ચાલો વિદ્યાર્થી મિત્રો, આજે આપણે ભૂકંપ શાથી થાય છે તે સમજીએ....

• ભૂકંપ શાથી થાય છે ?

• પૃથ્વીના સૌથી ઉપરના પડને “પોપડો” કહે છે.
• તેની અંદર ખુબ ઊંડે વિક્ષેપને લીધે ધ્રુજારી થાય છે.
• પૃથ્વીનું સૌથી બહારનું પડ સળંગ નથી.
• તે ટુકડાઓમાં વિભાજીત થયેલું છે.
• આ દરેક ટુકડાને “પ્લેટ” કહે છે.

• ભૂકંપ શાથી થાય છે ?

• આ પ્લેટો સતત ગતિમાં હોય છે.
• જયારે તેઓ એકબીજા સાથે ઘસાય છે અથવા એક પ્લેટ નીચે બીજી પ્લેટ આવી જાય છે ત્યારે તેઓ પૃથ્વીના પોપડામાં વિક્ષેપ ઉત્પન્ન કરે છે.
• આ સમયે થોડા સમય માટે ધ્રુજારી અનુભવાય છે.
• આ વિક્ષોભ છે જે પૃથ્વીની સપાટી પર ભૂકંપ સ્વરૂપે દેખાય છે.

• ભૂકંપ શાથી થાય છે ?

• જો કે આપણે ભૂકંપ સાથી થાય છે તે કહી શકીએ પરંતુ તે ક્યાં અને ક્યારે થશે તે અનુમાન લગાવી શકાતું નથી.

​

• આપણે અવાર-નવાર સંભાળતા હોઈએ છીએ, “ભૂગર્ભીય ધડાકા”
• આ ભૂગર્ભીય ધડાકાઓ પણ ધ્રુજારી કે કંપન સર્જે છે....

• ભૂકંપ શાથી થાય છે ?

• જ્વાળામુખી ફાટવાથી,
• પૃથ્વી પર ઉલ્કા પડવાથી,
• ભૂગર્ભમાં ન્યુક્લીઅર ધડાકાઓને લીધે પણ ધ્રુજારીઓ થઇ શકે છે.

​

• “જો કે મોટા પ્રમાણમાં ભુકંપ પૃથ્વીની પ્લેટોના હલન-ચલનને લીધે જ થાય છે.”

• ભૂકંપ શાથી થાય છે ?

• વીડિઓ દ્વારા વધુ માહિતી મેળવીએ....

• કેટલાક ભૂકંપ પ્લેટોના હલન-ચલનના લીધે થાય છે.
• આ પ્લેટોની ધાર ઉપર ભૂકંપ થઇ શકે તેવા નબળા કે પોલા વિસ્તારો રહેલા હોય છે.
• આવા નબળા વિસ્તારોને “સિસ્મિક કે ફોલ્ટ ઝોન” કહે છે.
• ભારતમાં કાશ્મીર, પૂર્વ તથા મધ્ય હિમાલય, સમ્પૂર્ણ ઉતર – પૂર્વીય વિસ્તાર, કચ્છનું રણ, રાજસ્થાન અને ગંગાના મેદાનો એ સૌથી ભયજનક વિસ્તારો છે.
• દક્ષીણ ભારતના પણ કેટલાક વિસ્તારોનો સમાવેશ ભૂકંપ માટેના ભયજનક વિસ્તારોમાં થાય છે.

• ભૂકંપ શાથી થાય છે ?

• ભારતમાં કાશ્મીર, પૂર્વ તથા મધ્ય હિમાલય, સમ્પૂર્ણ ઉતર – પૂર્વીય વિસ્તાર, કચ્છનું રણ, રાજસ્થાન અને ગંગાના મેદાનો એ સૌથી ભયજનક વિસ્તારો છે.
• દક્ષીણ ભારતના પણ કેટલાક વિસ્તારોનો સમાવેશ ભૂકંપ માટેના ભયજનક વિસ્તારોમાં થાય છે.

• ભૂકંપ પ્રભાવિત વિસ્તારો

• ભૂકંપની તીવ્રતાના મૂલ્યને માપકમ દેખાડતા એકમને “રિક્ટર સ્કેલ” કહે છે.
• ખરેખર વિનાશક હોય તેવા ભૂકંપની રીક્ટર સ્કેલ પર “તીવ્રતા 7થી પણ વધુ” હોય છે.
• ભુજ અને કાશ્મીર બંનેના ભૂકંપની તીવ્રતા 7.5થી પણ વધુ હતી.

• ભૂકંપનું માપન

THANK YOU

ભૂકંપ સામે રક્ષણ

• તો ચાલો વિદ્યાર્થી મિત્રો, સિસ્મોગ્રાફ વિષે વધુ સ્પષ્ટ માહિતી વીડિઓ દ્વારા મેળવીએ.......

• સિસ્મોગ્રાફ

• ધ્રુજારીને લીધે પૃથ્વીની સપાટી પર તરંગો સર્જાય છે.
• આ તરંગોને “સિસ્મીક તરંગો” કહેવામાં આવે છે.
• આ તરંગોને “સિસ્મોગ્રાફ” નામના સાધન વડે માપવામાં આવે છે.
• આ સાધનમાં સામાન્ય રીતે ધ્રુજારી પામે તેવો સળીયો કે લોલક હોય છે, જે આંચકા આવે ત્યારે ધ્રુજારી પામે છે.

ભૂકંપનો નકશો

• ભૂકંપ સામે રક્ષણ

• આપણને ખ્યાલ છે કે, ભૂકંપ એ એવી કુદરતી ઘટના છે જેનું પૂર્વાનુમાન થઇ શકતું નથી.
• એ ખુબ જ વિનાશકારક પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરે છે.
• આ માટે જરૂરી છે કે, દરેક સમયે આપણે આપણી સાવચેતી કે રક્ષણ માટેના જરૂરી પગલા લઈએ.

• ભૂકંપ સામે રક્ષણ

• સિસ્મીક ઝોનમાં રહેતા લોકો કે જ્યાં ભૂકંપની શક્યતાઓ સૌથી વધુ છે ત્યાં લોકો એ વધુ સાવચેતી પૂર્વક તૈયાર રહેવું જોઈએ.
• સૌ પ્રથમ તો આ વિસ્તારમાં આવેલ ઈમારતો એવી રીતે તૈયાર થયેલી હોવી જોઈએ જેથી કે તે મોટા આંચકા સહન કરી શકે.
• ઈમારત માટેની આધુનિક ટેકનોલોજીની મદદ લેવી.
• ‘ભૂકંપ સલામત’ હોય તેવા માળખા ઉભા કરવા.

• ભૂકંપ સામે રક્ષણ

• યોગ્ય આર્કિટેક્ચર અને માળખા માટેના ખાસ એન્જીનીયરનો સંપર્ક કરવો.
• ઉચ્ચ સિસ્મિક વિસ્તારોમાં, ભારે બાંધકામ મટીરીયલને બદલે માટી અને લાકડાનો ઉપયોગ વધુ સારો છે.
• છાપરાઓ બંને તેટલા હળવા રાખવા જોઈએ. કદાચ જો માળખું પડી ભાંગે તો મોટી નુકશાની ન થાય.
• કબાટ અને છાજ્લીઓ દીવાલ સાથે લગાડેલા રાખવા.
• જયારે ઘડિયાળ, ગીઝર વગેરે લગાવો ત્યારે એ ખાત્રી કરવી કે ભૂકંપ સમયે કોઈ ઉપર ન પડે.

• ભૂકંપ સામે રક્ષણ

• કેન્દ્રીય ઈમારત સંશીધન કેન્દ્ર, રૂરકીમાં ભૂકંપ અવરોધક ઈમારતો કઈ રીતે તૈયાર કરવી તેના પર કાર્ય થયું છે.

​

• ગુજરાતમાં ભૂકંપ પર સંશોદન કરતી સનાસ્થા ISR (INSTITUTE OF SEISMOLOGICAL RESEARCH) ગાંધીનગર મુકામે આવેલી છે.

• ભૂકંપ થવાની ઘટનામાં તમારી જાતને બચાવવા નીચેના પગલા લો.

• ટેબલ નીચે આશ્રય લો અને ધ્રુજારી બંધ ના થાય ત્યાં સુધી તે જગ્યાએ જ રહો.
• તમારી પર અડી શકે તેવી ઉંચી અને ભારે વસ્તુઓથી દુર રહો.
• જો તમે પથારીમાં હો તો ઉભા ન થાઓ, તકિયા વડે પોતાના માથાનું રક્ષણ કરો

• ઈમારતો, વૃક્ષો તથા ઉપરથી પસાર થતા વિદ્યુતની લાઈનોથી દુર ખુલ્લું સ્થળ શોધવું.
• ખુલ્લા સ્થાને જઈને જમીન પર બેસી જવું.
• જો તમે મોટર કે બસમાં હો બહાર ન આવો. વાહનને ધીમે ધીમે ખુલ્લા સ્થળ તરફ લઇ જવું.
• જ્યાં સુધી ધ્રુજારી ન અટકે ત્યાં સુધી બહાર ન આવવું.

• જો તમે ઘરે હોય તો

• જો તમે ઘરની બહાર હોય તો

THANK YOU