Μπακάλης Κώστας
history-logotexnia.blogspot.com
1
Γ. ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ό ΑΙΩΝΑ
3. ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ
ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1910-1922
2
Πηγή: http://www.venetokleio.gr
🏳 Το κείμενο του σχολικού βιβλίου με πλαγιότιτλους
Στην περίοδο 1910-1922, κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα, εμφανίστηκε μια νέα πολιτική αντίληψη, που εκφράστηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και ονομάστηκε συνοπτικά «βενιζελισμός». Είναι δύσκολο να ορίσουμε με λίγα λόγια τι ακριβώς ήταν αυτή η πολιτική, στον οικονομικό όμως τομέα φαίνεται ότι ο βενιζελισμός θεωρούσε το ελληνικό κράτος ως μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού. Το ελληνικό κράτος δηλαδή έπρεπε να επιδιώξει την ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού και, με ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση, να διεκδικήσει τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσμο. Αυτό προϋπέθετε όχι μόνο θεσμικό εκσυγχρονισμό, που θα καθιστούσε το κράτος αποτελεσματικό και αξιόπιστο, αλλά και γενικότερη προσήλωση στην ιδέα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους.
Ο Βενιζέλος δεν ήταν μόνος στη διαδικασία διαμόρφωσης και υλοποίησης των νέων επιλογών. Συσπείρωσε γύρω του μια δραστήρια αστική τάξη που εξακολουθούσε ακόμα να πλουτίζει σε όλη τη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου και που φιλοδοξούσε να κυριαρχήσει και πολιτικά στο χώρο όπου άπλωνε τις οικονομικές της δραστηριότητες. Κατά την περίοδο αυτή, υπήρχε ακόμα ισχυρή ελληνική οικονομική παρουσία στα λιμάνια της Νότιας Ρωσίας, στη λεκάνη του Δούναβη και το εσωτερικό της Ρουμανίας, στον Πόντο και τα μικρασιατικά παράλια, στην Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, τη Θεσσαλονίκη, την Αίγυπτο, το Σουδάν, την Αλεξάνδρεια. Όλος αυτός ο πλούτος μπορούσε να διασφαλιστεί μόνο μέσα από τη δημιουργία ενός ισχυρού εθνικού κέντρου, μιας περιφερειακής δύναμης ικανής να παρεμβαίνει και να προστατεύει τα συμφέροντα των πολιτών της. Επρόκειτο για ένα αίτημα αρκετά κρίσιμο, σε μια εποχή κατά την οποία πολλά εθνικιστικά κινήματα έκαναν αισθητή την παρουσία τους. Για τους λόγους αυτούς η Μεγάλη Ιδέα και οι προϋποθέσεις της -ο εκσυγχρονισμός του κράτους- αποτέλεσαν ισχυρά ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά ερείσματα για τη διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας με πιθανότητες επιτυχίας. Χαρακτηριστικό είναι ότι στα χρόνια αυτά της μεγάλης προσπάθειας οι προϋπολογισμοί του κράτους ήταν συνήθως πλεονασματικοί. Το 1911 τα έσοδα του προϋπολογισμού ήταν 240.000.000 και τα έξοδα μόνο 181.000.000 δραχμές, παρά τις αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες.
Ο «Βενιζελισμός»
και οι προϋποθέσεις του
Οι Έλληνες αστοί του εξωτερικού
στηρίζουν τον Βενιζέλο
Αιτήματα αστικής τάξης
Η Μεγάλη Ιδέα και ο εκσυγχρονισμός του κράτους
Πρόοδοι στην εθνική οικονομία
α. πλεονασματικοί προϋπολογισμοί
3
Πηγή: http://www.venetokleio.gr
🏳 Το κείμενο του σχολικού βιβλίου με πλαγιότιτλους
Το 1910 οι πρόοδοι της εθνικής οικονομίας ήταν εμφανείς. Η αγροτική κρίση αντιμετωπίστηκε με την υπερπόντια μετανάστευση, η οποία, κατά την εποχή αυτή, πήρε μεγάλες διαστάσεις. Η μετανάστευση στις ΗΠΑ όχι μόνο εκτόνωσε τις κοινωνικές εντάσεις που δημιούργησε η σταφιδική κρίση αλλά πολύ γρήγορα ενίσχυσε την οικονομία της υπαίθρου μέσω των πολύ σημαντικών εμβασμάτων των μεταναστών.
Το κόστος των Βαλκανικών πολέμων ήταν σημαντικό, δεν κλόνισε όμως την εθνική οικονομία, όπως συνέβαινε με τις στρατιωτικές κινητοποιήσεις του 19ου αιώνα. Επιπλέον, στην περίπτωση αυτή, η Ελλάδα βγήκε ιδιαίτερα κερδισμένη από τον πόλεμο. Ενσωμάτωσε πλούσιες περιοχές (Ήπειρο, Δυτική και Κεντρική Μακεδονία, Νησιά του Αιγαίου, Κρήτη) και εκατομμύρια νέους κατοίκους. Τα εδάφη της αυξήθηκαν κατά 70% περίπου (από 65.000 σε 108.800 τετρ. χλμ.) και ο πληθυσμός της κατά 80% (από 2.700.000 σε 4.800.000 κατοίκους). Το κυριότερο όμως ήταν οι νέες οικονομικές προοπτικές. Τα νεοαποκτηθέντα εδάφη ήταν ως επί το πλείστον πεδινά και αρδευόμενα, πράγμα που δημιουργούσε άριστες προοπτικές για τη γεωργική παραγωγή. Το κύριο πρόβλημα ήταν η παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στις περιοχές αυτές. Στη σχετικά ομοιογενή Ήπειρο, για παράδειγμα, δίπλα στους 166.000 Έλληνες υπήρχαν, το 1914, 38.000 μουσουλμάνοι (αλβανικής κυρίως καταγωγής) και μερικές χιλιάδες Εβραίοι. Οπωσδήποτε όμως, η Ελλάδα έγινε υπολογίσιμη πλέον δύναμη και η εμπιστοσύνη που ενέπνεε στις αγορές χρήματος και πιστώσεων αυξήθηκε σημαντικά. Η χώρα ήταν έτοιμη να αφιερωθεί στο δύσκολο έργο της ενσωμάτωσης των νέων περιοχών, όταν ξέσπασε, το καλοκαίρι του 1914, ο Α' Παγκόσμιος πόλεμος.
β. Η συμβολή της υπερπόντιας μετανάστευσης
Οι συνέπειες των βαλκανικών πολέμων για την ελληνική οικονομία
4
«ΒΕΝΙΖΕΛΙΣΜΟΣ»
5
Στην περίοδο 1910-1922,
🞑 κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα,
Είναι δύσκολο να ορίσουμε με λίγα λόγια τι ακριβώς ήταν αυτή η πολιτική.
Στον οικονομικό όμως τομέα φαίνεται ότι ο βενιζελισμός θεωρούσε το ελληνικό κράτος:
✔ την ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού
✔ και, με ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση, 🡺 να διεκδικήσει τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσμο.
Αυτό προϋπέθετε:
6
Στην περίοδο 1910-1922,
🞑 κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα,
Είναι δύσκολο να ορίσουμε με λίγα λόγια τι ακριβώς ήταν αυτή η πολιτική.
Στον οικονομικό όμως τομέα φαίνεται ότι ο βενιζελισμός θεωρούσε το ελληνικό κράτος:
✔ την ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού
✔ και, με ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση, 🡺 να διεκδικήσει τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσμο.
Αυτό προϋπέθετε:
7
▲ Ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε άμαξα (1910).
http://eliaserver.elia.org.gr/elia/site/content.php?sel=22&showimg=true&firstDt=0&present=438227
8
Ο«ΒΕΝΙΖΕΛΙΣΜΟΣ»
ΩΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ
9
Ο Βενιζέλος δεν ήταν μόνος στη διαδικασία διαμόρφωσης και υλοποίησης των νέων επιλογών.
Συσπείρωσε γύρω του μια δραστήρια αστική τάξη
Κατά την περίοδο αυτή, υπήρχε ακόμα ισχυρή ελληνική οικονομική παρουσία
🠞 στα λιμάνια της Νότιας Ρωσίας, 🠞 στη λεκάνη του Δούναβη και 🠞 το εσωτερικό της Ρουμανίας,
🠞 στον Πόντο και τα μικρασιατικά παράλια, 🠞 στην Κωνσταντινούπολη και 🠞 τη Σμύρνη, 🠞 τη Θεσσαλονίκη,
🠞 την Αίγυπτο, 🠞 το Σουδάν, 🠞 την Αλεξάνδρεια.
Όλος αυτός ο πλούτος μπορούσε να διασφαλιστεί μόνο μέσα από τη δημιουργία
✔ενός ισχυρού εθνικού κέντρου, ✔μιας περιφερειακής δύναμης
🡪ικανής να παρεμβαίνει και 🡪να προστατεύει τα συμφέροντα των πολιτών της.
Επρόκειτο για ένα αίτημα αρκετά κρίσιμο, σε μια εποχή κατά την οποία πολλά εθνικιστικά κινήματα έκαναν αισθητή την παρουσία τους.
Για τους λόγους αυτούς
✔η Μεγάλη Ιδέα και οι προϋποθέσεις της -ο εκσυγχρονισμός του κράτους- αποτέλεσαν🡪 ισχυρά ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά ερείσματα για τη διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας με πιθανότητες επιτυχίας. ✔Χαρακτηριστικό είναι ότι στα χρόνια αυτά της μεγάλης προσπάθειας οι προϋπολογισμοί του κράτους ήταν συνήθως πλεονασματικοί.
Το 1911
🡪ιτα έσοδα του προϋπολογισμού ήταν 240.000.000
🡪ικαι τα έξοδα μόνο 181.000.000 δραχμές, παρά τις αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες.
10
Ο Βενιζέλος δεν ήταν μόνος στη διαδικασία διαμόρφωσης και υλοποίησης των νέων επιλογών.
Συσπείρωσε γύρω του μια δραστήρια αστική τάξη
Κατά την περίοδο αυτή, υπήρχε ακόμα ισχυρή ελληνική οικονομική παρουσία
🠞 στα λιμάνια της Νότιας Ρωσίας, 🠞 στη λεκάνη του Δούναβη και 🠞 το εσωτερικό της Ρουμανίας,
🠞 στον Πόντο και τα μικρασιατικά παράλια, 🠞 στην Κωνσταντινούπολη και 🠞 τη Σμύρνη, 🠞 τη Θεσσαλονίκη,
🠞 την Αίγυπτο, 🠞 το Σουδάν, 🠞 την Αλεξάνδρεια.
Όλος αυτός ο πλούτος μπορούσε να διασφαλιστεί μόνο μέσα από τη δημιουργία
✔ενός ισχυρού εθνικού κέντρου, ✔μιας περιφερειακής δύναμης
🡪ιικανής να παρεμβαίνει και 🡪να προστατεύει τα συμφέροντα των πολιτών της.
Επρόκειτο για ένα αίτημα αρκετά κρίσιμο, σε μια εποχή κατά την οποία πολλά εθνικιστικά κινήματα έκαναν αισθητή την παρουσία τους.
Για τους λόγους αυτούς
✔η Μεγάλη Ιδέα και οι προϋποθέσεις της -ο εκσυγχρονισμός του κράτους- αποτέλεσαν🡪 ισχυρά ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά ερείσματα για τη διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας με πιθανότητες επιτυχίας. ✔Χαρακτηριστικό είναι ότι στα χρόνια αυτά της μεγάλης προσπάθειας οι προϋπολογισμοί του κράτους ήταν συνήθως πλεονασματικοί.
Το 1911
🡪ιτα έσοδα του προϋπολογισμού ήταν 240.000.000
🡪ικαι τα έξοδα μόνο 181.000.000 δραχμές, παρά τις αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες.
11
🏱
🏱
🏱
🏱
🏱
🏱
🏱
🏱
1.
2.
1. Ένα μεγάλο μέρος των μικροαστικών εμπορικών στρωμάτων συντάχτηκαν με το βενιζελικό εγχείρημα. Στη φωτογραφία η πρόσοψη και το εσωτερικό του εμποροραπτικού οίκου του Χρ. Πολίτη. Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α.© Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο. http://www.ime.gr/chronos/13/gr/general/gallery/economy/ind001.html
2. Τα αστικά στρώματα που αναπτύσσονται στις πόλεις των αρχών του αιώνα συμπαρασύρονται από τις νέες μόδες στην ένδυση, τη διασκέδαση και τη συμπεριφορά. Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α. © Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο.
http://www.ime.gr/chronos/13/gr/general/gallery/economy/ind001.html
12
ΕΘΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ
ΣΥΜΒΟΛΗ ΥΠΕΡΠΟΝΤΙΑΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ(1910)
13
Το 1910 οι πρόοδοι της εθνικής οικονομίας ήταν εμφανείς.
Η αγροτική κρίση αντιμετωπίστηκε
🠞με την υπερπόντια μετανάστευση, η οποία, κατά την εποχή αυτή, πήρε μεγάλες διαστάσεις.
Η μετανάστευση στις ΗΠΑ
◄ Έλληνες μετανάστες, ανθρακωρύχοι στην κομητεία Kάρμπον της πολιτείας Γιούτα. HΠA, αρχές του αιώνα. 7ημέρες Καθημερινή,
KYPIAKH 17 OKTΩBPIOY 1999
H EΛΛAΔA TON 20 AIΩNA, 1900-1910, σ. 27
◄ Η μετανάστευση προς τις ΗΠΑ συνεχίζεται μέχρι το 1924. Τότε η αμερικανική κυβέρνηση κλείνει τα σύνορά της για τους μετανάστες.
14
▲Εντυπωσιακό είναι το κύμα μετανάστευσης στις αρχές του αιώνα κυρίως προς τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Στη φωτογραφία διαφήμιση ατμόπλοιου που εξυπηρετούσε τη γραμμή της Αμερικής. http://www.fhw.gr/chronos
◄ Έλληνες μετανάστες στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1910.
► «Τα Μετέωρα», ελληνικό καφενείο
στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1910.
▲ Ιωάννα Καρυστιάνη, Νύφες (2005)�Η μετανάστευση στις Η.Π.Α στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου αιώνα. Στο βιβλίο βασίστηκε η ομώνυμη ταινία του Παντελή Βούλγαρη(2005)
15
ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ
16
Το κόστος των Βαλκανικών πολέμων: ήταν σημαντικό,
Επιπλέον, στην περίπτωση αυτή, η Ελλάδα βγήκε ιδιαίτερα κερδισμένη από τον πόλεμο.
✔ πλούσιες περιοχές (Ήπειρο, Δυτική και Κεντρική Μακεδονία, Νησιά του Αιγαίου, Κρήτη) και
✔ εκατομμύρια νέους κατοίκους.
✔Τα νεοαποκτηθέντα εδάφη ήταν ως επί το πλείστον πεδινά και αρδευόμενα,
🡺 πράγμα που δημιουργούσε άριστες προοπτικές για τη γεωργική παραγωγή.
Το κύριο πρόβλημα ήταν η παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στις περιοχές αυτές.
Οπωσδήποτε όμως, η Ελλάδα έγινε ✔υπολογίσιμη πλέον δύναμη
🡺 και η εμπιστοσύνη που ενέπνεε στις αγορές χρήματος και πιστώσεων αυξήθηκε σημαντικά.
Η χώρα ήταν έτοιμη να αφιερωθεί στο δύσκολο έργο της ενσωμάτωσης των νέων περιοχών,
🡺 όταν ξέσπασε, το καλοκαίρι του 1914, ο Α' Παγκόσμιος πόλεμος.
17
Το κόστος των Βαλκανικών πολέμων: ήταν σημαντικό,
Επιπλέον, στην περίπτωση αυτή, η Ελλάδα βγήκε ιδιαίτερα κερδισμένη από τον πόλεμο.
✔ πλούσιες περιοχές (Ήπειρο, Δυτική και Κεντρική Μακεδονία, Νησιά του Αιγαίου, Κρήτη) και
✔ εκατομμύρια νέους κατοίκους.
✔Τα νεοαποκτηθέντα εδάφη ήταν ως επί το πλείστον πεδινά και αρδευόμενα,
🡺 πράγμα που δημιουργούσε άριστες προοπτικές για τη γεωργική παραγωγή.
Το κύριο πρόβλημα ήταν η παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στις περιοχές αυτές.
Οπωσδήποτε όμως, η Ελλάδα έγινε ✔υπολογίσιμη πλέον δύναμη
🡺 και η εμπιστοσύνη που ενέπνεε στις αγορές χρήματος και πιστώσεων αυξήθηκε σημαντικά.
Η χώρα ήταν έτοιμη να αφιερωθεί στο δύσκολο έργο της ενσωμάτωσης των νέων περιοχών,
🡺 όταν ξέσπασε, το καλοκαίρι του 1914, ο Α' Παγκόσμιος πόλεμος.
18
ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ
Η παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στα εδάφη που ενσωματώθηκαν στο Ελληνικό κράτος μετά τους Βαλκανικούς πολέμους δεν αποτέλεσε σημαντικό πρόβλημα. 30905
Λ
Παρόλο που το κόστος των Βαλκανικών πολέμων ήταν υψηλό, η ελληνική οικονομία δεν κλονίστηκε. 30822
Σ
Ο βενιζελισμός θεωρούσε το ελληνικό κράτος ως μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού. 27928
Σ
Το 1910 ήταν εμφανείς οι πρόοδοι της ελληνικής οικονομίας. 27443
Σ
Το κύριο πρόβλημα που δημιουργήθηκε μετά τη λήξη των Βαλκανικών πολέμων ήταν η παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στις νεοαποκτηθείσες περιοχές. 27386
Σ
Το κόστος των Βαλκανικών πολέμων κλόνισε την ελληνική οικονομία. 27386
Λ
Το κόστος των Βαλκανικών πολέμων κλόνισε την εθνική οικονομία. 25969
Λ
19
Ο πολιτικός ο οποίος θεωρούσε το κράτος ως μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού ήταν: 29979
α. ο Χαρίλαος Τρικούπης
β. ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης
γ. ο Ελευθέριος Βενιζέλος
δ. ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου
γ
Βενιζελισμός: Ενότητα Α, Από την αγροτική οικονομία στην αστικοποίηση, Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ό αιώνα, 3. Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910-1922, «[…] Στην περίοδο 1910 -1022, κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα … στην ιδέα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους […]». 28586
► Πρώτη σελίδα της εφημερίδας Πατρίς στις 2 Απριλίου 1918. Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Ιδρύματος Ιστορίας Ε. Βενιζέλου. © Ίδρυμα Ιστορίας Ε. Βενιζέλου, Αθήνα.
http://www.ime.gr/chronos/13/gr/general/gallery/economy/ind001.html
20
Βαλκάνια: πριν το 1912
21
Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους - 1913
22
2.700.000
4.800.000
23
ΘΕΜΑΤΑ
ΑΠΟ ΤΟ Κ.Ε.Ε.
24
ΠΗΓΗ
Βενιζελισμός: Αστικός Εθνικισμός Αστικός Εκσυγχρονισμός
Πέρα και πίσω από το χάρισμα του ηγέτη του, η ανεπανάληπτη δυναμική του Βενιζελισμού πηγάζει από έναν εξίσου ανεπανάληπτο συνδυασμό αστικού εθνικισμού και αστικού εκσυγχρονισμού, σε αδιάσπαστη και διαλεκτική ενότητα. Από την πρώτη στιγμή, το 1910, ο εκσυγχρονισμός τέθηκε στην υπηρεσία της εθνικής ολοκλήρωσης. Με τη σειρά της, η εθνική ολοκλήρωση υπηρέτησε τον εκσυγχρονισμό μέχρι το τέλος, προσφέροντας την αναντικατάστατη πολιτική και ιδεολογική του νομιμοποίηση. Στο γενικό αυτό επίπεδο, γίνεται φανερή η άρρηκτη συνέχεια και συνέπεια του Βενιζελισμού (και του Βενιζέλου προσωπικά). Αν πρέπει κανείς να διακρίνει δύο φάσεις, ίσης περίπου διάρκειας, είναι επειδή το περιεχόμενο της εθνικής ολοκλήρωσης άλλαξε αναγκαστικά και ριζικά μετά την Καταστροφή του 1922. Πριν, σήμαινε πρωταρχικά την απελευθέρωση των αλυτρώτων με την αντίστοιχη εδαφική επέκταση του εθνικού κράτους. Μετά, σήμαινε αποκλειστικά την αφομοίωση των πρώην αλυτρώτων ως Νέων Χωρών ή ως προσφύγων πια και την επίτευξη εθνικής ομοιογένειας και μιας νέας εθνικής ταυτότητας μέσα στα οριστικά πλέον κρατικά σύνορα. Έτσι, κατά την πρώτη ηρωική περίοδο του Βενιζελισμού (1910-1920), ο αστικός εκσυγχρονισμός συναρθρώθηκε με τον αλυτρωτισμό, με ιδεολογικό επιστέγασμα τη Μεγάλη Ιδέα. Κατά τη δεύτερη περίοδο (1922-1932), ο αστικός εκσυγχρονισμός συναρθρώθηκε με την οικοδόμηση ενιαίου εθνικού κράτους, με ιδεολογικό επιστέγασμα την Αβασίλευτη Δημοκρατία στην οποία ο Βενιζελισμός επιχείρησε να προσδώσει ευρύτερο ιδεολογικό και κοινωνικό περιεχόμενο.
Ως ανεπανάληπτος συνδυασμός αστικού εκσυγχρονισμού και αστικού εθνικισμού, ο Βενιζελισμός στηρίχθηκε σε εξίσου ανεπανάληπτες ιστορικές προϋποθέσεις (που έλειπαν από τα προγενέστερα εγχειρήματα του Μαυρο-κορδάτου και του Τρικούπη). Εκμεταλλεύτηκε αδίστακτα και δημιουργικά μία σειρά από διεθνείς συγκυρίες κατά την περίοδο 1910-1920, που πρόσφεραν τις καλύτερες αλλά και τελευταίες ευκαιρίες πραγμάτωσης της Μεγάλης Ιδέας, ως συνεπούς και ρεαλιστικού αλυτρωτισμού. Για πρώτη και τελευταία φορά, άλλωστε, τα συμφέροντα του βρετανικού ιμπεριαλισμού συνέπεσαν και συμπορεύτηκαν με τις ελληνικές εθνικές επιδιώξεις ...
Γ. Θ. Μαυρογορδάτου, «Βενιζελισμός και Αστικός Εκσυγχρονισμός», στο: Βενιζελισμός και Αστικός Εκσυγχρονισμός, επιμ. Γ.Θ. Μαυρογορδάτος - Χρ. Χατζηιωσήφ, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1992, σ.10.
⮊ Λαμβάνοντας υπόψη το περιεχόμενο του παραθέματος και τις ιστορικές σας γνώσεις, να σχολιάσετε την άποψη ότι ο Βενιζελισμός αποτελούσε «συνδυασμό αστικού εθνικισμού και αστικού εκσυγχρονισμού».
ΘΕΜΑ 1
25
⮊ Με βάση το περιεχόμενο των κειμένων και τις ιστορικές σας γνώσεις : Να ερμηνεύσετε την αυξομείωση του αριθμού των μεταναστών κατά την περίοδο 1896-1935 και να αναφερθείτε στις συνέπειες που είχαν οι μεταναστεύσεις στην οικονομία της Ελλάδας.
ΘΕΜΑ 2
26
ΘΕΜΑ 3
ΠΗΓΗ 1. Η μετανάστευση προς τις Η.Π.Α.
Η μετανάστευση προς τις Η.Π.Α. -κυρίως σ’ ότι αφορά τις άμεσες αιτίες της- αποτελεί απάντηση σ’ ένα περιστασιακό πρόβλημα των Ελλήνων μικροκαλλιεργητών, τη σταφιδική κρίση που συντάραξε ολόκληρη την Πελοπόννησο στο διάστημα 1895-1910.
Πηγή: 1) «United States Department of Justice», στου Τσαούση, σ. 234. 2) B.R. Mitchell, «The Fontana economic History of Europe. Statistical Appendix 1700-1914», Λονδίνο και Γλασκώβη 1971, σσ. 14-15. . Κ. Τσουκαλά, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, σσ. 148-149
ΠΗΓΗ 2. Συνέπειες της υπερπόντιας μετανάστευσης
Είναι άλλωστε ενδιαφέρουσα και από άλλη άποψη η εξέταση των συνεπειών της υπερπόντιας μετανάστευσης. Οδήγησε σε οπισθενεργά αποτελέσματα - παρόμοια και αντίστοιχα με τα αποτελέσματα της μετανάστευσης που προηγήθηκε και κατευθυνόταν προς τα μεσογειακά εμπορικά κέντρα. Καθώς η μείωση του αγροτικού πληθυσμού από την υπερπόντια μετανάστευση είχε για τις μικρές αγροτικές ιδιοκτησίες αποτελέσματα περισσότερο σταθεροποιητικά παρά αποδιαρθρωτικά, στο οικονομικό επίπεδο, η αποστολή γραμματίων από τη μεριά των απόδημων αποτελεί συμπληρωματικό εισοδηματικό πόρο για ένα μεγάλο μέρος της μόνιμα εγκατεστημένης αγροτιάς. Ο εισοδηματικός πόρος αυξάνεται σημαντικά, και μπορούμε να υπολογίσουμε ποσοτικά το σύνολό του ξεκινώντας από το 1914.
27
ΠΗΓΗ 4 : Οι συνέπειες της υπερπόντιας μετανάστευσης για την ελληνική οικονομία
Ανεξάρτητα από τα συνολικά αποτελέσματα που είχε το φαινόμενο στην ελληνική οικονομία, είναι σαφές ότι συνέβαλε αποφασιστικά στην ενίσχυση των μικρών αγροτικών οικογενειακών επιχειρήσεων. Όπως παρατηρεί ο Πολύζος, το άθροισμα των κεφαλαίων που αποστέλλονται από τους μετανάστες, αντιπροσώπευε συχνά τεράστια ποσά. Υπολογίζεται ότι σ’ ένα χωριό ορεινής περιοχής, στις 93.000 χρυσές δραχμές (ύψος ετήσιων εξόδων του πληθυσμού) οι 37.000, δηλαδή το 40% καλυπτόταν από τα εμβάσματα των ομογενών της Αμερικής. Πολλοί χωρικοί που εγκατέλειψαν τον τόπο τους, ξαναγύρισαν αργότερα έχοντας κάνει μεγάλο κομπόδεμα.
Γενικά, αν σκεφτούμε ότι οι άμεσοι φόροι της γεωργίας έφταναν το 1910 σε 10 εκατομμύρια χρυσές δραχμές, είναι φανερό ότι παρ’ όλο που μόνο ένα τμήμα των 60-70 εκατομμυρίων (που αντιπροσώπευαν τα εμβάσματα το 1914) διοχετεύονταν στις αγροτικές οικογένειες, η συμβολή τους είχε σημαντικό αντίκτυπο. Είναι, λοιπόν, βέβαιο ότι η μετανάστευση όχι μόνο δε συνεπιφέρει το ξεπούλημα ή την εγκατάλειψη της γης, αλλά η αδιάκοπη οικονομική ενίσχυση μειώνει αισθητά τα επιτόκια ενώ αυξάνει συγχρόνως την αξία της γης στις επαρχίες αυτές, κυρίως στην Πελοπόννησο όπου βρίσκονται οι αρχαιότερες κοιτίδες μετανάστευσης προς την Αμερική.
Κ. Τσουκαλά, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, σσ. 158-159
⮊ Με βάση το περιεχόμενο των κειμένων και τις ιστορικές σας γνώσεις :
α)Να προσδιορίσετε τα αίτια της υπερπόντιας μετανάστευσης.
β)Να αναλύσετε τις συνέπειες της υπερπόντιας μετανάστευσης στην οικονομική ζωή της Ελλάδας
28
ΘΕΜΑ 4
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2005
⮊ ΘΕΜΑ Β1
Αντλώντας στοιχεία από τα παρακάτω κείμενα και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις: 1) να επισημάνετε το ρόλο της «Μεγάλης Ιδέας» στην πολιτική και την οικονομία κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας της Ελλάδας (Μονάδες 10) και 2) να παρουσιάσετε τις επιλογές του «βενιζελισμού» αναφορικά με τις εθνικές επιδιώξεις και τον εκσυγχρονισμό του κράτους (Μονάδες 15). Μονάδες 25
Κείμενα
α. Για τους Έλληνες η καθολικότητα της Μεγάλης Ιδέας ήταν συμπληρωματική της αοριστίας της: ένα άλλοθι, μια θαυματουργή γέφυρα των αντιθέσεων, μία μετάθεση στο άδηλο μέλλον της λύσης όχι μόνο του αλυτρωτικού ζητήματος –που άλλωστε η Μεγάλη Ιδέα δεν το αφορούσε ρητά και αποκλειστικά–, αλλά του συνόλου των ελληνικών προβλημάτων.
Έλλης Σκοπετέα, «΄΄Το πρότυπο Βασίλειο΄΄ και η Μεγάλη Ιδέα», σελ. 268, εκδόσεις Πολύτυπο, Αθήνα 1988.
β. Ο βενιζελισμός αποδεικνύεται ο πιο συνεπής, διορατικός και πραγματιστικός φορέας της εθνικής ολοκλήρωσης. […] Αυτοκαθορίζεται και νομιμοποιείται με αναφορά στο Έθνος ως ενιαίο σύνολο, που αγκαλιάζει Παλαιά Ελλάδα, Νέες Χώρες και αλύτρωτους.
Γιώργου Μαυρογορδάτου, «Μελέτες και Κείμενα για την περίοδο 1909-1940», σελ. 43-44, Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 1982.
γ. «Με την φυσικήν επάνοδον εις τα όρια εντός των οποίων ο ελληνισμός έδρασεν από της προϊστορικής εποχής, να δημιουργήσωμεν, λέγω, μίαν μεγάλην Ελλάδα ισχυράν και πλουσίαν, ικανήν να αναπτύξη εντός των ορίων την ζωτικήν βιομηχανίαν, ικανήν ως εκ των συμφερόντων τα οποία θα εξεπροσώπει, να συνάψη συμβάσεις μετ’ άλλων κρατών υπό τους αρίστους δυνατούς όρους».
(Αγόρευση του Βενιζέλου στη Bουλή τον Σεπτέμβριο του 1915).
--------------------------------------------------------------------------
Δεν οιστρηλατούσε* πλέον τους αστούς η μορφή του μαρμαρωμένου βασιλιά, τους εξεσήκωνεν η σκέψις ότι πρέπει η Ελλάς να παύση να είναι ψωροκώσταινα…
(Κρίση του Θ. Βαΐδη στο έργο του «Ελ. Βενιζέλος» για τους οικονομικούς στόχους της εθνικής εξόρμησης).
Θ. Διαμαντόπουλου, «Οι πολιτικές δυνάμεις της βενιζελικής περιόδου. Ο βενιζελισμός», τόμος 1ος, τεύχος α΄, σελ. 152, εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 1985.
---------------------
οιστρηλατώ: μεταδίδω ενθουσιασμό
29
ΘΕΜΑ 5
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2009
ΘΕΜΑ Β1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές γνώσεις σας και τις πληροφορίες των παραθεμάτων που σας δίνονται, να αναφερθείτε στα οφέλη της Ελλάδας από τους Βαλκανικούς πολέμους, αλλά και στα προβλήματα που προέκυψαν από την ενσωμάτωση των νέων περιοχών στον εθνικό κορμό.
Μονάδες 25
Κείμενο Α
Μολονότι η Ελλάδα βγήκε υπερχρεωμένη από τους Βαλκανικούς Πολέμους, η ελληνική οικονομία έδινε κάποια σημεία ανόρθωσης, οφειλόμενα ίσως στην αναθέρμανση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος μετά τη γενική ευφορία που δημιούργησαν οι σαρωτικές στρατιωτικές επιτυχίες, επιτρέποντας στον ελληνικό λαό να ατενίζει το μέλλον με πρωτόγνωρη αισιοδοξία. [...]
Ό,τι συνέβαλε τα μέγιστα στο κλίμα σιγουριάς και αισιοδοξίας ήταν ο ενθουσιασμός για τις στρατιωτικές επιτυχίες. [...] Η παραγωγική δυνατότητα όσων περιοχών προσαρτήθηκαν και η παρεπόμενη επέκταση της εσωτερικής αγοράς ασφαλώς προοιωνίζονταν λαμπρό μέλλον. […] Επιπλέον, οι στρατιωτικές επιτυχίες υπαγόρευαν τη διαρκή πολεμική ετοιμότητα των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων για την προάσπιση των νέων εδαφών, αφού τόσο η Τουρκία όσο και η Βουλγαρία δεν θα αποδέχονταν μάλλον τις εδαφικές τους απώλειες. Η επέκταση όμως της αμυντικής θωράκισης της Ελλάδας αναπόφευκτα καταπονούσε την οικονομία της.
Γεώργιος Β. Λεονταρίτης, Η Ελλάδα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο 1917-1918, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2000, σσ. 238-239
30
Κείμενο Β
[...] Το 1913 η ύπαιθρος της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Θράκης έμοιαζε περισσότερο με την νοτιοελλαδική ύπαιθρο των αρχών του 19ου , παρά με εκείνη των αρχών του 20ού αιώνα. Εκτεταμένα έλη κάλυπταν τις πεδινές περιοχές, η ελονοσία ενδημούσε, η πληθυσμιακή πυκνότητα ήταν χαμηλή. Κυρίαρχη μορφή ιδιοκτησίας ήταν τα τσιφλίκια, που συνδυάζονταν με την ημινομαδική κτηνοτροφία. Η οικονομία των νέων επαρχιών αντιμετώπιζε πρόσθετα προβλήματα κι απ’ το γεγονός ότι έως τότε ήταν προσανατολισμένη προς τα οικονομικά και πολιτικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, από τα οποία είχε αποκοπεί. Επιπλέον, στις νέες βόρειες επαρχίες κατοικούσε ένα μωσαϊκό από διαφορετικές φυλετικές και θρησκευτικές ομάδες. […]
Αλέξης Φραγκιάδης, Ελληνική Οικονομία 19ος – 20ός αιώνας, Νεφέλη, Αθήνα 2007, σσ. 127-128
31
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ