Overview of Year 1.

Gashar Science and meditation Center

སྐྱེ་དངོས་ཚན་རིག་ངོ་སྤྲོད།

INTRODUCTION TO BIOLOGY

�སྐྱེ་དངོས་ཅི་ཞིག་རེད་དམ། ཚེ་སྲོག་ཅི་ཞིག་རེད་དམ།

What is Biology & What is Life?

biology

life

སྲོག་ལྡན་གྱི་དངོས་པོར་རྒྱུས་ལོན་བྱ་རྒྱུ།

study

དབྱེ་ཞིབ།

སྐྱེ་དངོས་ཀྱི་དབྱིན་ཇིའི་ཐ་སྙད་ལ་དཔྱད་ན།

to understand living things

སྐྱེ་དངོས་དང་འབྲེལ་བའི་དྲི་བ་ཁག་ཅིག

ཚེ་སྲོག་ཅེས་པ་གང་རེད་དམ།

​

ཚེ་སྲོག་གང་ནས་འབྱུང་གི་ཡོད་དམ།

​

སྲོག་ལྡན་གྱི་དངོས་པོའི་བར་དུ་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་ཡོད་དམ།

​

སྲོག་ལྡན་གྱི་དངོས་པོ་རྣམས་གསོན་པོར་ཇི་ལྟར་གནས་སམ།

སྲོག་ལྡན་གྱི་དངོས་པོ་རྣམས་འཚར་ལོངས་དང་འཕེལ་རྒྱས་ཇི་

ལྟར་འགྲོའམ།

​

ལོ་རིམ་ ༡

ལོ་རིམ་ ༢

ལོ་རིམ་ ༣

ལོ་རིམ་ ༤

1. Ancient philosophers like Empedocles = Four eternal elements.

​

• Aristotle : Concept of hylomorphism- Soul and embody. -both form and matter.

​

• Scientific understanding: 3.5 Billion- Amino acid- Abiogenesis so on.

​

• Biochemical Foundation: Proteins- Nucleic acids( Including DNA and RNA).

​

Beyond Earth:

​

1. Currently known only on Earth, the

possibility of extraterrestrial life remain intriguing.

​

2. Scientists and engineers simulate and explore artificial life in their quest for understanding.

འདི་གསོན་པོ་རེད་དམ།

རེད། ☺

མ་རེད། ☹

འདི་གསོན་པོ་རེད་དམ།

རེད། ☺

མ་རེད། ☹

འདི་གསོན་པོ་རེད་དམ།

རེད། ☺

མ་རེད། ☹

སྲོག་ལྡན་གྱི་དངོས་པོ་གང་རེད་དམ།

​

དེའི་ཁྱད་ཆོས་གང་དང་གང་རེད་དམ།

What is a living thing?

​

What are its characteristics?

​

​

​

སྲོག་ལྡན་གྱི་དངོས་པོ་གང་རེད་དམ།

​

དེའི་ཁྱད་ཆོས་གང་དང་གང་རེད་དམ།

​

ཕྲ་ཕུང་གིས་གྲུབ་པ།

ཁོར་ཡུག་ལ་ཡ་ལན་སྤྲོད་པ།

འཚར་འཕེལ་བྱེད་པ།

ནུས་པ་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ།

སྐྱེ་འཕེལ་བྱེད་པ།

ཁོར་ཡུག་ལ་བསྟུན་འགྱུར་བྱེད་པ།

ཚེ་སྲོག་ཅེས་པ་གང་རེད་དམ།

• བཀོད་སྒྲིག – ཕྲ་ཕུང་གི་ནང་དུ་ཚེ་སྲོག་གི་གྲུབ་ཆ་ཐམས་ཅད་ཚང་ཡོད།
• གོ་རིམ། – ཕྲ་ཕུང་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་ཆེད་ལས་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན།
• ཚོར་ཤེད་ཅན། – ཕྲ་ཕུང་རྣམས་ཀྱིས་ཁོར་ཡུག་ལ་ཡ་ལན་སྦྱིན་ཐུབ།
• སྐྱེད་སྤེལ། – ཕྲ་ཕུང་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེད་སྤེལ་བྱེད་ཐུབ།
• ནུས་པ། – ཕྲ་ཕུང་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་བྱེད་ལས་སྒྲུབ་པར་ནུས་པ་

བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད།

• བསྟུན་འགྱུར། – ཕྲ་ཕུང་རྣམས་ཀྱིས་ཁོར་ཡུག་གི་བརྡ་རྟགས་རྣམས་ལ་ཡ་ལན་སྦྱིན་ནུས།
• ལུས་ཁམས་ཀྱི་བདེ་སྙོམས་སྲུང་བ། – ཕྲ་ཕུང་རྣམས་ཀྱིས་ནང་གི་ཁོར་ཡུག་དང་ཕྱིའི་ཁོར་ཡུག་གཉིས་པོ་སོ་སོར་འཇོག་ཐུབ།

​

བྱེད་སྒོ

ཚེ་སྲོག་ཅི་ཞིག་རེད་དམ། གཅིག་མཚུངས། གཅིག་མཚུངས་མིན་པ།

​

WHAT is Life? SAME SAME / DIFFERENT DIFFERENT

​

1. གཤམ་གསལ་པར་ལ་གཟིགས།

2. གཤམ་གསལ་དངོས་པོ་གཉིས་ཇི་ལྟར་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་མིན་གྲོས་བསྡུར་གྱིས།

ཚེ་སྲོག་གི་ཁྱད་ཆོས།

#1 - ནུས་པ། : འཚོ་གནས་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེ་དངོས་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་ཀ་སྒྲུབ་པར་སྐྱེ་དངོས་ཀུན་ལ་ནུས་པ་མཁོ་བ་ཡིན།

འོད་སྦྱོར།

ཚིག་གཞན་དུ་སྨྲས་ན། སྲོག་ལྡན་སྐྱེ་དངོས་ཀུན་གྱིས་དངོས་པོ་ཞིག་ཟས་སུ་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད། In other words ALL living things “eat” something

​

ཕྲ་ཕུང་གི་རིམ་པར་ཟས་དེ་ནུས་པར་སྒྱུར་དེ་འགུལ་སྐྱོད་སྐྲུན་གྱི་ཡོད། དཔེར་ན། རུས་པ་དང་ཤ་སྒྲིམ་གྱི་ཕྲ་ཕུང་གིས་བརྡ་སྤྲོད་ལེན་བྱས་ཏེ་འགུལ་སྐྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་རྩོམ་སྐབས་ཕྲ་ཕུང་གི་རིམ་པར་འགུལ་སྐྱོད་འབྱུང་གི་ཡོད།

བྱེད་སྒོ

​

ཚེ་སྲོག་ཅི་ཞིག་རེད་དམ། གཅིག་མཚུངས། གཅིག་མཚུངས་མིན་པ།

​

1. གཤམ་གསལ་པར་ལ་གཟིགས།
2. གཤམ་གསལ་དངོས་པོ་གཉིས་ཇི་ལྟར་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་མིན་གྲོས་བསྡུར་གྱིས།

ཚེ་སྲོག་གི་ཁྱད་ཆོས།

#2 - ཕྲ་ཕུང་། སྐྱེ་དངོས་ཚང་མ་ཕྲ་ཕུང་གིས་གྲུབ།

ཚེ་སྲོག་གི་ཁྱད་ཆོས།

ཕྲ་ཕུང་། སྐྱེ་དངོས་ཚང་མ་ཕྲ་ཕུང་གིས་གྲུབ།

 སྐྱེ་ལྡན་ཚང་མ་ནི་ཕྱོགས་མཚུངས་པའི་གཞི་རྩའི་གྲུབ་ཆ་ཕྲ་ཕུང་གིས་གྲུབ་པ་རེད།

ཕྲ་ཕུང་གཅིག་ལྡན་ཁ་ཤས་དང་ང་ཚོ་ལྟ་བའི་ཕྲ་ཕུང་མང་ལྡན་གཞན་རྣམས།

རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་སྣང་ཚུལ་ཀུན་གྱི་གྲུབ་ཆ་ཆེས་སྟབས་བདེ་ཤོས་དེ་ཕྲ་ཕུང་རེད།

ཕྲ་ཕུང་གི་ནང་དུ་ཚེ་སྲོག་གི་གྲུབ་ཆ་ཆ་ཚང་ཡོད།

ཕྲ་ཕུང་། ཚེ་སྲོག་གི་གཞི་རྩའི་གྲུབ་ཆ།�Cells: fundamental unit of life

• སྲོག་ལྡན་གྱི་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ཕྲ་ཕུང་ལས་གྲུབ་པ་རེད།

​

• ཕྲ་ཕུང་ཐམས་ཅད་ཕྲ་ཕུང་གཞན་ཞིག་ལས་བྱུང་བ་རེད།

​

ཕྲ་ཕུང་།

ཕུང་གྲུབ།

དབང་པོ།

གོ་རིམ། – ཕྲ་ཕུང་རྣམས་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་ཆེད་ལས་ཅན་དུ་བསྒྱུར་ཡོད།

ཕྲ་ཕུང་། – རྫས་སྦྱོར་གང་མང་འབྱུང་སའི་གནས།

CELLS – where many chemical reactions take place

​

བྱེད་སྒོ

​

ཚེ་སྲོག་ཅི་ཞིག་རེད་དམ། གཅིག་མཚུངས། གཅིག་མཚུངས་མིན་པ།

​

1. ཁྱེད་ཀྱི་འགྲམ་དུ་ཡོད་པའི་མི་གཉིས་ལ་གཟིགས།
2. ཁྱེད་ཚོ་ཇི་ལྟར་གཅིག་མཚུངས་སུ་སྣང་མིན་གྲོས་བསྡུར་གྱིས།

ཚེ་སྲོག་གི་ཁྱད་ཆོས།

- ཆ་འཕྲིན། : སྐྱེ་དངོས་ཀྱི་རིགས་རྒྱུད་དམ་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཆ་འཕྲིན་ལས་སྣོན་བྱེད།

ཁྱེད་ཀྱི་ཕ་མ་དང་གཅེན་གཅུང་རྣམས་ལས་ཁྱེད་རང་སུ་དང་འདྲ་ཆེ་བ་འདུག་གམ།�འུག་པ་འདིས་སྟག་ཅིག་སྐྱེ་སྲིད་དམ།

སྐྱེ་དངོས་རྣམས་ཀྱིས་རིགས་རྫས་ཀྱི་གསང་བརྡ་གཅིག་མཚུངས་ཤིག་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཅིང་། དེ་ནི་སྐྱེད་འཕེལ་གྱི་རྒྱུད་རིམ་ཁྲོད་ནས་ཕ་མས་རྒྱུད་འཛར་ལ་རྒྱུད་གཏོང་བྱེད།

ཌི་ཨེན་ཨེ་ཡི་ལག་དེབ་ནི་རླངས་འཁོར་གྱི་ལག་དེབ་དང་མཚུངས་ཏེ་ཧྥ་ར་རིའི་ལག་དེབ་དང་། ཊ་ཊའི་ལག་དེབ། རྐང་གསུམ་གྱི་ལག་དེབ་ལྟ་བུ་ཡིན། (ཅུང་ཙམ་མི་འདྲ་བ་མ་གཏོགས་འཁོར་ལོ་ཅན་གྱི་འཕྲུལ་འཁོར་ཡིན།)

དེར་བརྟེན། ཁོར་ཡུག་ལ་བསྟུན་འགྱུར་བྱེད་སྟངས་ལ་བརྟེན་ནས་ཁྱད་པར་འགའ་ཡོད་པ་མ་གཏོགས་ང་ཚོ་མི་དང་འུག་པའི་ཌི་ཨེན་ཨེ་ཡི་ལག་དེབ་གཅིག་མཚུངས་ཡིན།

ང་ཚོས་ནི་ཕྲ་ཕུང་གིས་གྲུབ་ཕྱིར། ཕྲ་ཕུང་གིས་ང་ཚོའི་ནང་གི་བྱེད་རིམ་ཀུན་ལ་མཛུབ་སྟོན་བྱེད།

Since we are made up of cells, it instructs all the processes in us!

བྱེད་སྒོ

​

ཚེ་སྲོག་ཅི་ཞིག་རེད་དམ། གཅིག་མཚུངས། གཅིག་མཚུངས་མིན་པ།

​

1. གཤམ་གསལ་པར་ལ་གཟིགས།
2. གཤམ་གསལ་དངོས་པོ་གཉིས་ཇི་ལྟར་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་མིན་གྲོས་བསྡུར་གྱིས།

ཚེ་སྲོག་གི་ཁྱད་ཆོས།

ངོ་བཤུས། སྐྱེ་དངོས་ཀྱིས་སྐྱེད་འཕེལ་བྱེད།

REPLICATION: Living things reproduce!

​

བྱེད་སྒོ

​

ཚེ་སྲོག་ཅི་ཞིག་རེད་དམ། གཅིག་མཚུངས། གཅིག་མཚུངས་མིན་པ།

​

1. གཤམ་གྱི་པར་ལ་གཟིགས།
2. འདི་གཉིས་ཇི་ལྟར་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་མིན་གྲོས་བསྡུར་གྱིས། མཚུངས་ཆོས་གཉིས་

དང་མི་མཚུངས་པའི་ཆོས་གཉིས་ཕྲིས།

ཚེ་སྲོག་གི་ཁྱད་ཆོས།

འཕེལ་འགྱུར། སྐྱེ་དངོས་རྣམས་ཐུན་མོང་གི་མེས་པོ་ནས་འཕེལ་འགྱུར་བྱུང་།

EVOLUTION: Organisms evolve over time from common ancestors

Drawn with lines

བསྟུན་འགྱུར། ཕྲ་ཕུང་གིས་ཁོར་ཡུག་གི་གསང་བརྡ་ལ་ཡ་ལན་སྤྲོད་ཐུབ།

Adaptation – cells can respond to environmental cue

​

སྐྱེ་ལྡན་ཚང་མ་ཐུན་མོང་གི་མེས་པོ་གཅིག་ནས་མཆེད།

All living things are descended from a common ancestor

ཕྲ་ཕུང་གཅིག་ལྡན་འགའ་དང་ང་ཚོ་ལྟ་བུའི་ཕྲ་ཕུང་མང་ལྡན་གཞན་རྣམས།

སྐྱེ་ལྡན་ཚང་མར་ཆུ་མཁོ།

All Living Organisms Require water!

སྐྱེ་ལྡན་ཚང་མར་ཆུ་མཁོ།

གཟུགས་པོའི་ནང་གི་ཆུ་ཡི་འདུས་ཚད།

ཀླད་པ།

ཁྲག

ཤ་སྒྲིམ།

#6 - སྐྱེ་ལྡན་ཚང་མར་ཆུ་མཁོ།

སྐྱེ་དངོས་ཀྱི་བཏང་སྙོམ་རྒྱུན་སྲིང་པ། – ཕྲ་ཕུང་གིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཁོར་ཡུག་ལས་ཐ་དད་ཡིན་པའི་ནང་རོལ་གྱི་ཁོར་ཡུག་ཅིག་རྒྱུན་སྲིང་བྱེད།

བྱིས་པ་མ་འབྱར།

ཕྲུ་གུ

དར་མ།

གློ་བ། : ཆུ། 90%

ཁྲག : ཆུ། 82%

པགས་པ། : ཆུ། 80%

ཤ་སྒྲིམ། : ཆུ། 75%

ཀླད་པ། : ཆུ། 70%

རུས་པ། : ཆུ། 22%

སྐྱེ་དངོས་ནི་ཆེན་པོ་རེད།

Biology is BIG

​

སྐྱེ་དངོས་ནི་ཆུང་ཆུང་རེད།

Biology is Small

All things (living and not)

5X10^12 atoms on needle point

ཚེ་སྲོག : ཆུང་ཆུང་ནས་ཆེན་པོ།

སྐྱེ་ལྡན་གྱི་ཁྱད་ཆོས།

• སྐྱེ་ལྡན་ཚང་མ།
• འཚོ་གནས་བྱེད་པ་དང་བྱེད་ལས་སྒྲུབ་པའི་ཆེད་དུ་ནུས་པ་མཁོ།
• ཕྲ་ཕུང་གིས་གྲུབ།
• རྒྱུད་འཛར་ལ་རྒྱུད་སྤྲོད་བྱེད་པའི་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཆ་འཕྲིན་འབོར་འདྲེན་དང་ལས་སྣོན་བྱེད།
• སྐྱེད་འཕེལ་བྱེད།
• འཕེལ་འགྱུར་དང་བསྟུན་འགྱུར་བྱེད།
• ཆུ་མཁོ།

​