บรรยากาศ
วิชาวิทยาศาสตร์
กายภาพ
1. นักเรียนสามารถอธิบายองค์ประกอบและส่วนผสมของแก๊สต่าง ๆ ของบรรยากาศ
2. นักเรียนสามารถอธิบายและจำแนกชั้นของบรรยากาศ�3. นักเรียนสามารถอธิบายประโยชน์และความสำคัญของบรรยากาศต่อสิ่งมีชีวิตบนโลก
4. นักเรียนสามารถอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างอุณหภูมิ ความชื้น ความกดอากาศ � และคำนวณเพื่อคาดคะเนผลต่อสภาพดินฟ้าอากาศ
5. นักเรียนสามารถวิเคราะห์ อธิบาย และแปลความหมายของสัญลักษณ์ และนำข้อมูล� มาแปลความเพื่อใช้ในการพยากรณ์อากาศ
จุดประสงค์การเรียนรู้
หน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
6. นักเรียนสามารถอธิบายกระบวนการเกิดพายุฝนฟ้าคะนองและพายุหมุนเขตร้อน � และผลที่มีต่อสิ่งมีชีวิตและสิ่งแวดล้อม
7. นักเรียนสามารถเสนอแนวทางในการปฏิบัติให้เหมาะสมและปลอดภัย� จากพายุฝนฟ้าคะนอง พายุหมุนเขตร้อนและการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศโลก
8. นักเรียนสามารถอธิบายสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศโลก และยกตัวอย่าง� ผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิตและสิ่งแวดล้อม
จุดประสงค์การเรียนรู้ (ต่อ)
หน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
หน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
แผนผังมโนทัศน์
บท ระบบบรรยากาศของโลก
เรื่อง องค์ประกอบของอากาศ
เรื่อง การแบ่งชั้นบรรยากาศ
บท ลมฟ้าอากาศ
เรื่อง อุณหภูมิอากาศ
เรื่อง ความดันอากาศและลม
เรื่อง ความชื้น
เรื่อง เมฆและฝน
เรื่อง การพยากรณ์อากาศ
หน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
แผนผังมโนทัศน์ (ต่อ)
บท การเปลี่ยนแปลงลมฟ้าอากาศ
เรื่อง พายุ
เรื่อง เอลนีโญ-ลานีญา
เรื่อง ปรากฏการณ์เรือนกระจก
หน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
ระบบบรรยากาศของโลก
องค์ประกอบของอากาศ
อากาศ (air) ประกอบด้วยแก๊สชนิดต่าง ๆ ฝุ่นละออง และสสารอื่น ๆ หลายชนิด ถึงแม้ว่าเราจะมองไม่เห็นอากาศ แต่เราก็สามารถบอกได้ว่ามีอากาศอยู่รอบ ๆ ตัว
บรรยากาศ ทำหน้าที่ห่อหุ้มผิวนอกของโลก �องค์ประกอบบรรยากาศ 2 ส่วนหลัก คือ �1. ไอนํ้า
2. อากาศแห้ง โดยอากาศแห้งประกอบด้วยแก๊สชนิดต่าง ๆ
องค์ประกอบของอากาศแห้ง
การจำแนกชั้นบรรยากาศ
เฮเทอโรสเฟียร์ แก๊สในชั้นนี้จะแยกชั้นตามนํ้าหนัก โดยแก๊สที่หนักจะ�จมอยู่ส่วนล่าง
โฮโมสเฟียร์ แก๊สต่าง ๆ ในชั้นนี้จะผสมและกระจายตัวด้วยสัดส่วนที่คงที่ทั่วไปในชั้นบรรยากาศ
ปรากฏการณ์ดาวตก
แบ่งตามการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิ
แบ่งตามประเภทแก๊ส
ดาวเทียม
เทอร์โมสเฟียร์ อุณหภูมิเพิ่มขึ้นตามระดับความสูง มีปรากฏการณ์แสงเหนือแสงใต้
มีโซสเฟียร์ อุณหภูมิลดลงตามระดับความสูง วัตถุนอกโลกถูกเผาไหม้ที่ชั้นนี้
สตราโตสเฟียร์ อุณหภูมิเพิ่มขึ้นตามระดับความสูง มีแก๊สโอโซนช่วยดูดกลืน UV
โทรโพสเฟียร์ อุณหภูมิลดลงตามระดับความสูง มีความหนาแน่นของอากาศและไอนํ้ามากที่สุด
เครื่องบิน
ปรากฏการณ์
แสงเหนือ-แสงใต้
>700-1,000 กม.
80-700 กม.
50-80 กม.
12-50 กม.
0-12 กม.
เอกโซสเฟียร์ อุณหภูมิเพิ่มขึ้นตามระดับ�ความสูง ดาวเทียมที่มีวงโคจรตำจะโคจรชั้นนี้
ประโยชน์และความสำคัญของบรรยากาศ
แก๊สชนิดต่าง ๆ มีความจำเป็นต่อสิ่งมีชีวิตบนโลก
บรรยากาศช่วยรักษาอุณหภูมิของโลกให้เหมาะสมกับสิ่งมีชีวิต
ในตอนกลางคืน �โลกคายความร้อน
ในตอนกลางวันบรรยากาศช่วยสะท้อนแสงอาทิตย์บางส่วน
ช่วยป้องกันอันตรายและลดระดับความรุนแรงของวัตถุนอกโลกได้
หน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
ลมฟ้าอากาศ
อุณหภูมิอากาศ
รังสีจากดวงอาทิตย์
ปัจจัยการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิอากาศ ขึ้นอยู่กับ
เมฆที่ปกคลุมท้องฟ้า
ความสูงจากระดับนํ้าทะเล
ลักษณะของพื้นที่ ภูมิประเทศที่แตกต่างกัน
อุณหภูมิอากาศ คือ ความรู้สึกร้อนเย็นของอากาศ ซึ่งแสดงถึงระดับพลังงานความร้อนของอากาศรอบตัวเรา
เทอร์มอมิเตอร์ที่ใช้ในการศึกษาสภาพอากาศ คือ “เทอร์มอมิเตอร์รูปตัวยู �(U-Tube Max-min thermometer)”�ซึ่งสามารถวัดค่าอุณหภูมิสูงสุดและตำสุด�ในรอบวันได้
ความดันอากาศ
บารอมิเตอร์ที่ควรรู้จัก
ความดันอากาศ หรือ“ความกดอากาศ”เกิดจากแรงที่อากาศกระทำในหน่วยพื้นที่
หน่วยของความดันอากาศคือ นิวตันต่อตารางเมตร (N/m2)
“บารอมิเตอร์” เป็นอุปกรณ์ที่ใช้ในการวัดความดันอากาศ
โดยปัจจัยที่ทำให้ความดันอากาศเปลี่ยนแปลง คือ ความหนาแน่นของอากาศ อุณหภูมิ และความสูง
บารอมิเตอร์ปรอท (mercury barometer)
โดยอาศัยหลักการที่ภายในหลอดปรอทจะไม่มีความดันอากาศ ความดันอากาศจากภายนอกจะดันปรอทในหลอดให้สูงขึ้นไปตามหลอดแก้ว
ความดันอากาศ
บารอมิเตอร์ที่ควรรู้จัก (ต่อ)
แอนนิรอยด์บารอมิเตอร์ (aneroid barometer)
บารอมิเตอร์ชนิดนี้เป็นตลับโลหะภายในตลับเป็นสุญญากาศ เมื่อมีแรงจากอากาศมากดตลับโลหะ ตลับโลหะจะยุบตัวลง ทำให้เข็มที่ติดไว้กับตัวตลับจะชี้บอกความกดดันของอากาศ
บารอกราฟ (barograph)
ใช้หลักการเดียวกับแอนนิรอยด์บารอมิเตอร์ แต่จะบันทึกความกดดันอากาศแบบต่อเนื่องลงบนกระดาษตลอดเวลาในลักษณะเป็นเส้นกราฟ
ลม
ลม เกิดขึ้นเมื่ออากาศ 2 บริเวณ มีความกดอากาศ และอุณหภูมิแตกต่างกัน
อุณหภูมิ : ลมจะพัดจากบริเวณที่มีอุณหภูมิตำไปสู่บริเวณที่มีอุณหภูมิสูงกว่า
ความกดอากาศ : ลมจะพัดจากบริเวณที่มีความกดอากาศสูงไปสู่บริเวณที่มีความกดอากาศตำ
อากาศเย็น มวลอากาศจมตัว� อุณหภูมิตำ ความกดอากาศสูง
อากาศร้อน มวลอากาศขยายตัว� อุณหภูมิสูง ความกดอากาศตำ
เคลื่อนเข้าไปแทนที่
ประเภทและชนิดของลม
ลมประจำเวลา เป็นลมที่เกิดขึ้นประจำทุกวัน
ลมทะเล (sea breeze) �ลมทะเลเป็นลมที่พัดจากพื้นนํ้าสู่พื้นดิน
ลมบก (land breeze)
ลมบกเป็นลมที่พัดจากพื้นดินสู่พื้นนํ้า
ประเภทและชนิดของลม
ลมหุบเขา (valley wind)
ลมหุบเขาเป็นลมที่พัดจากหุบเขาขึ้นสู่ยอดเขา
ลมภูเขา (mountain wind)
ลมภูเขาเป็นลมที่พัดจากยอดเขาลงสู่บริเวณหุบเขา
ประเภทและชนิดของลม
ลมประจำฤดูกาล เป็นลมที่เกิดขึ้นประจำในทุกรอบฤดูและในแต่ละฤดู ลมจะมีทิศทางการพัดที่แตกต่างกัน ตัวอย่างของลมชนิดนี้ที่คนไทยรู้จักกันดี คือ “ลมมรสุม”
(A) ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ และ �(B) ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้
เป็นลมมรสุมที่มีผลกระทบต่อประเทศไทยมากที่สุด
(A)
(B)
เครื่องมือวัดลม
ศรลม (wind vane)
แอนนิมอมิเตอร์ (anemometer)
แอโรเวน (aerovane)
วัดได้ทั้งทิศทางและความเร็วลม
ใช้วัดทิศทางของลม �โดยการดูหัวลูกศรซึ่งจะชี้ไปหาทิศที่ลมพัดมาเสมอ
ใช้วัดความเร็วลม
โดยดูจากความเร็วในการหมุน�รอบแกน
ความชื้น
ความชื้น หมายถึง ปริมาณไอนํ้าในอากาศ โดยปกติไอนํ้าจะสามารถอยู่ในอากาศได้ในปริมาณเล็กน้อย�โดยไม่กลั่นตัวเป็นหยดนํ้า
การบอกปริมาณความชื้นนิยมใช้ 2 วิธี
ความชื้นสัมบูรณ์ =
มวลไอนํ้าจริงในอากาศ (g)
ปริมาตรของอากาศ (m3)
ความชื้นสัมพัทธ์ (%) =
มวลไอนํ้าที่มีอยู่จริงที่สภาวะนั้น
มวลไอนํ้าอิ่มตัวที่สภาวะนั้น
x 100%
การหาปริมาณความชื้นโดยใช้เครื่องมือวัด
นิยมใช้ 2 ประเภท คือ
ไฮกรอมิเตอร์ (hygrometer)
ไฮกรอมิเตอร์แบบเส้นผม อาศัยหลักการยืดหรือหด
ของเส้นผมมนุษย์
มีอยู่ด้วยกันหลายชนิด เช่น
ไฮกรอมิเตอร์ไฟฟ้าอาศัยหลักการนำไฟฟ้าของแผ่นคาร์บอน
ที่จะเปลี่ยนแปลงไปเมื่อความชื้นเปลี่ยน
ไฮกรอมิเตอร์อินฟราเรด อาศัยหลักการวัดรังสีอินฟราเรด
ที่แผ่ออกมาจากไอนํ้าในอากาศ เป็นต้น
การหาปริมาณความชื้นโดยใช้เครื่องมือวัด
ไซครอมิเตอร์ (psychrometer)
ประกอบด้วยเทอร์มอมิเตอร์ 2 แท่ง คือ
เทอร์มอมิเตอร์แบบกระเปาะเปียก (wet bulb)
และเทอร์มอมิเตอร์แบบกระเปาะแห้ง (dry bulb)
เมฆ
เมฆ เกิดจากไอนํ้าในอากาศกลั่นตัวเป็นหยดนํ้า ละอองนํ้า และเกล็ดนํ้าแข็งขนาดเล็ก �จากนั้นก็รวมตัวกันกลายเป็นเมฆ
การจำแนกประเภทของเมฆตามระดับความสูงของฐานเมฆ
ฝน
ฝน ฝนเป็นหยาดนํ้าฟ้าชนิดหนึ่ง ซึ่งเกิดจากละอองนํ้าในเมฆ �มีขนาดใหญ่ขึ้นจนไม่สามารถพยุงตัวอยู่ในก้อนเมฆได้ จึงตกลงมาเป็นฝน
เครื่องวัดฝนแบบมาตรฐาน �(standard rain gauge)
หยาดนํ้าฟ้าที่เป็นของเหลว �ได้แก่ ฝน
หยาดนํ้าฟ้าที่เป็นของแข็ง �ได้แก่ ลูกเห็บและหิมะ
การพยากรณ์อากาศ
องค์ประกอบที่สำคัญในการพยากรณ์อากาศ
1.
ระบบตรวจอากาศ ทำหน้าที่ติดตามสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงไปในแต่ละพื้นที่จากสถานีตรวจอากาศต่าง ๆ
2.
ศูนย์พยากรณ์อากาศ ทำหน้าที่รวบรวมข้อมูลจากสถานีตรวจอากาศต่าง ๆ มาทำเป็นแผนที่อากาศ
3.
ระบบสื่อสาร ทำหน้าที่สื่อสารสภาพอากาศจากศูนย์พยากรณ์อากาศ ออกไปสู่ประชาชนทั่วไปให้ได้รับรู้
แผนที่อากาศ
ทิศทางลม ลมจะพัดจากบริเวณที่มีความกดอากาศสูงไปยังบริเวณที่มีความกดอากาศตำ
ตัวอักษร H �แทนหย่อมความกดอากาศสูง
ตัวอักษร L �แทนหย่อมความกดอากาศตำ
เส้นแสดงความกดอากาศเท่า �หรือ เรียกว่า “ไอโซบาร์”
ประโยชน์ของการพยากรณ์อากาศ
ด้านการเกษตร การทราบลักษณะสภาพอากาศจะเอื้อประโยชน์ต่อการคัดเลือกพันธุ์พืชที่จะปลูกให้เหมาะสมกับภาวะของอากาศแต่ละบริเวณ
ด้านวิศวกรรม มีผลต่อการออกแบบก่อสร้างอาคารให้สอดคล้องกับสภาพไหลเวียนของอากาศในบริเวณที่ก่อสร้างเพื่อช่วยประหยัดพลังงานและทำให้มีการระบายอากาศที่ดี
ด้านการคมนาคม ช่วยในการกำหนดเส้นทางการเดินทางให้ปลอดภัย เช่น เส้นทางเดินเรือให้ปลอดภัยจากบริเวณที่เกิดพายุ ถ้าเป็นการเดินทางโดยเครื่องบินก็ต้องพยายามหลีกเลี่ยงบริเวณที่มีอากาศแปรปรวน เป็นต้น
หน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
การเปลี่ยนแปลง
�ลมฟ้าอากาศ
พายุฝนฟ้าคะนอง
1. ระยะเจริญเติบโต
พายุฝนฟ้าคะนอง เกิดจากอากาศที่มีอุณหภูมิและความชื้นสูงลอยตัวสูงขึ้น ทำให้ไอนํ้าในอากาศเกิดการควบแน่น
เป็นละอองนํ้าและก่อเกิดเป็นเมฆคิวมูโลนิมบัส ซึ่งทำให้เกิดฝนตกหนัก
2. ระยะเจริญเติบโตเต็มที่
3. ระยะสลายตัว
ผลที่เกิดจากพายุฝนฟ้าคะนอง
ลมกระโชกแรง ลมแรง ทำให้อาคารบ้านเรือนที่ไม่แข็งแรงพังทลายเสียหาย ต้นไม้หักโค่น
ฝนตกหนัก อาจเกิดนํ้าท่วมขัง นํ้าท่วมฉับพลัน
ขณะเกิดพายุจะมีฟ้าผ่าร่วมด้วย อาจทำให้มนุษย์และสัตว์เป็นอันตรายถึงแก่ชีวิตได้
ขณะเกิดพายุอาจมีลูกเห็บขนาดใหญ่ตกลงมาสร้างความเสียหายให้กับบ้านเรือนและพืชผลทางการเกษตรได้
พายุหมุนเขตร้อน
พายุหมุนเขตร้อน เกิดเหนือมหาสมุทรบริเวณที่นํ้ามีการระเหยเป็นไอนํ้าปริมาณมาก พร้อมกับเคลื่อนที่สูงขึ้น
อย่างรวดเร็วเป็นบริเวณกว้าง อากาศจากบริเวณอื่นเคลื่อนเข้ามาแทนที่ และพัดเวียนเข้าหาศูนย์กลาง
นํ้าทะเลเกิดการระเหยกลายเป็นไอนํ้าปริมาณมากและเคลื่อนที่สูงขึ้นอย่างรวดเร็วเป็นบริเวณกว้าง
อากาศจากบริเวณรอบ ๆ เคลื่อนที่เข้ามาแทนที่เกิดการพัดเวียนเป็นเกลียวเข้าหาศูนย์กลางของพายุ
บริเวณศูนย์กลางของพายุเป็นบริเวณที่ลมสงบและไม่เกิดเมฆ เมื่อมองจากด้านบนจะเห็นเป็นวงกลม จึงเรียกว่า ตาพายุ
การจำแนกความรุนแรงของพายุหมุนเขตร้อน
ชนิดของพายุ | ลักษณะการเกิด | ความเร็วลมใกล้จุดศูนย์กลาง |
พายุดีเปรสชัน (tropical depression) |
| 37-63 กิโลเมตรต่อชั่วโมง |
พายุโซนร้อน (tropical storm) |
| 63-118 กิโลเมตรต่อชั่วโมง |
พายุไต้ฝุ่น (typhoon) หรือเฮอร์ริเคน (hurricane) หรือไซโคลน (cyclone) |
| มากกว่า 118 กิโลเมตรต่อชั่วโมง |
ผลที่เกิดจากพายุหมุนเขตร้อน
สร้างความเสียหายแก่พื้นที่เกษตรกรรม บ้านเรือน และทรัพย์สิน ตลอดจนสิ่งมีชีวิตจำนวนมาก
ก่อให้เกิดคลื่นพายุซัดชายฝั่ง ฝนตกหนัก ซึ่งอาจก่อให้เกิดอันตรายต่อชีวิตและทรัพย์สินได้
เอลนีโญ-ลานีญา
เอลนีโญ
ลานีญา
เกิดจากลมสินค้าอ่อนตัวลง จึงเกิดการเคลื่อนตัวของกระแสนํ้าอุ่นจากทิศตะวันตกสู่ทิศตะวันออกของมหาสมุทรแปซิฟิก
ตรงข้ามกับปรากฏการณ์เอลนีโญ เกิดจากกระแสนํ้าอุ่นบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิกตะวันตกมีอุณหภูมิสูงกว่าปกติ และลมสินค้าที่พัดมาจากทิศตะวันออกที่รุนแรงมาก
แห้งแล้ง
ฝนตกหนัก
ฝนตกหนัก�มากกว่าปกติ
แห้งแล้ง�มากกว่าปกติ
ปรากฏการณ์เรือนกระจก
เกิดจากแก๊สเรือนกระจกดูดกลืนรังสีความร้อนคลื่นยาวจากผิวโลกและคายพลังงานรังสีคลื่นยาวออกสู่บรรยากาศ�ซึ่งเป็นการควบคุมอุณหภูมิของโลก
ความร้อนถูกดูดซับจากแก๊สเรือนกระจกและปล่อยกลับออกมามากขึ้น ทำให้อุณหภูมิโลกสูงขึ้น
รังสีความร้อนที่สะท้อนจากผิวโลกและ�รังสีความร้อนที่ปล่อยจากผิวโลก
แก๊สเรือนกระจกมากขึ้น
ความร้อนหลุดออกไปนอกโลกได้น้อยลง
รังสีจากดวงอาทิตย์
ผลกระทบจากปรากฏการณ์เรือนกระจก
นํ้าแข็งบริเวณขั้วโลกละลาย ทำให้ระดับนํ้าทะเลเพิ่มสูงขึ้นและมหาสมุทรขยายตัว �ซึ่งจะส่งผลต่อระบบนิเวศแถบชายฝั่ง
นํ้าในมหาสมุทรมีการระเหยมากขึ้นทำให้มีหยาดนํ้าฟ้า ฝนตกหนัก และพายุหิมะเพิ่มมากขึ้นทั่วโลก �ในขณะเดียวกันกระแสลม อาจเกิดการเปลี่ยนแปลงทำให้พื้นที่ที่เคยมีฝนตกกลับกลายเป็นแห้งแล้ง �เกิดภัยธรรมชาติทางอากาศ ทำลายพืชผลทางการเกษตร
อุณหภูมิของพื้นดินสูงขึ้นอย่างรวดเร็วโดยเฉพาะในแถบใกล้ขั้วโลกเหนือ ส่งผลต่อวงจรชีวิตของสิ่งมีชีวิต อาจทำให้เกิดโรคระบาดและสิ่งมีชีวิตบางชนิดเกิดการสูญพันธุ์
จบหน่วยการเรียนรู้
บรรยากาศ
อย่าลืมทำแบบฝึกหัดทบทวนกันนะ