10 – MA’RUZA MASHG’ULOTI
27 oktyabr 2022 yil
MAVZU: BOG‘LANISHLARNI TIKLASH USULLARI TASNIFI.
Reja:
1. Qismlar sirtini tiklash.
2. Qismlarning sirtini tiklash usullarining tasnifi.
3. Detallarni yuzasini tiklashning ratsional usullarini tanlash.
Ishlash qobiliyatini yo‘qotgan, yeyilgan va sirtlarida nuqsonga ega bo‘lgan detallar ta ’mirlanadi. Detallarda uchraydigan nuqsonlar, asosan, tabiiy yeyilish, mexanikaviy shikastlanish va detal sirtidagi korrozion yemirilishga qarshi qoplamaning shikastlanishi oqibatida paydo bo‘ladigan nuqsonlar guruhiga bo‘linadi.
Ta'mirlash uchun keltirilgan mashina detallarining asosiy qismini birinchi guruhga mansub nuqsonlari bo‘lgan detallar tashkil etadi. Tabiiy yeyilish oqibatida detallarning ishchi sirtlarining o‘lchamlari va geometrik shakllari o‘zgaradi, birikmalarda esa bir-biriga o‘tqazishlar buziladi. Detallardagi mexanikaviy shikastlanishlarga qoldiq deformatsiyalar, darz ketishlar, uvalanishlar, yulinishlar, tirnalishlar va o ‘yiqlar kiradi.
Korrozion yemirilishga qarshi qoplamalari shikastlangan detallar, nuqsonli detallarning nisbatan kichikroq qismini tashkil etadi. Korrozion yemirilishga qarshi qoplamalar detal sirtiga, odatda, galvanik yoki kimyoviy usullarda beriladi, bunda detal sirti turli xil moy bo‘yoq bilan bo‘yaladi. Detallarni ta’mirlash texnologiyasining asosiy vazifasi o‘zaro tutashgan detallarning ish jarayonida buzilgan o‘lchamlarini, har bir detaining mexanik mustahkamligini, yeyilishga chidamliligini va korroziyaga bardoshliligini tiklashdan iborat.
Asosan iqtisodiy jihatdan qayta tiklanishi samara beradigan yoki yangisi bilan almashtirishning imkoni bo‘lmagan detallar ta’mirlanadi. Detal qancha murakkab va qimmat bo‘lsa qayta tiklash shuncha samara beradi. Ta’mirlashning iqtisodiy omili kompleks jihatdan ko‘rib chiqiladi: yangi detal sotib olish arzonga tushadimi yoki eski detalni qayta tiklashmi, mashina ta’mirlashda qancha vaqt to ‘xtab qoladi?
Detallarning ishlash qobiliyatini, o‘lchamlarini. Dastlabki yoki yuqori ishqalanishga chidamliligini, ishchi sirtlarining belgilangan g‘adir-budurligini, o‘tqazishlarni qayta tiklash va ishlash muddatini oshirishni ta‘minlash maqsadi-da ta’mirlanadi. Detallarni qayta tiklash-ning optimal usulini tanlash metall,�vaqt va vositalarni tejaydi.
Ta’mirlash texnologiyasida ta’mirlash-ning ikki usuli: detaining konstruktiv o ’lcham larini qayta tiklash va ta ’mirlash o‘lchamiga o ’tkazish (bunda konstruktiv tirqishlar, ya’ni o‘tqazishlar saqlab qolinadi) usullari qo’llanadi.
Detalning konstruktiv o‘lchamlarini nuqsonli sirtlariga metall qoplash yordamida qayta tiklash quyidagi usullar bilan amalga oshiriladi: payvandlash metallini suyuqlashtirish-ning turli xillari - elektrolitik usullar, elektrouchqunli qoplash, ta’mirlash-ning mexanik usullari-polimer materiallarni qoplash, kavsharlash. yelimlash va boshqalar.
Neft va gaz konlari mashinalarining turli xil detallari ta ’mirlanadi. Ushbu detallarni umumiy va maxsus maqsaddagi turlarga bo’lish mumkin.
Birinchisiga, deyarli barcha mashinalarda uchraydigan: vallar, podshipniklar, tishli g’ildiraklar, shkivlar, zanjirlar, prujinalar va boshqa detallar kiradi.
Ikkinchisiga esa ushbu mashinaga xos bo’lgan detallar, masalan arralar, kolosniklar, qistirmalar, barabanlar va boshqa detallar kiradi. Yuqorida sanab o’tilgan ta’mirlash usullari alohida yoki birgalikda qo‘llanadi.
Ta’mirlashning tanlab olingan usul va uslublari detalga qo‘yilgan barcha xizmat talablarini qondirishi va iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lishi kerak. Detallarni qayta tiklashning usuli texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichi asosida tanlanadi va uni quyidagi formula yordamida aniqlash mumkin.
bu yerda: CT - ushbu usul bo‘yicha qayta tiklangan detalning narxi ; CYA- yangi detaining (katalog bo’yicha) narxi; K=TT/TYA - qayta tiklangan detalning uzoq muddat ishlash koeffitsiyenti (ТT, ТYA- tegishli ravishda ushbu usul bilan tiklangan va yangi detalning ishlash muddati).
Turli usullar bilan qayta tiklangan detallarning uzoq ishlash koeffitsiyenti
Бабби́т — антифрикционный литейный сплав — антифрикционный литейный сплав на основе олова — антифрикционный литейный сплав на основе олова, с добавлением меди, свинца — антифрикционный литейный сплав на основе олова, с добавлением меди, свинца, сурьмы — антифрикционный литейный сплав на основе олова, с добавлением меди, свинца, сурьмы и других легирующих компонентов, предназначенный для использования в виде слоя залитого или напыленного — антифрикционный литейный сплав на основе олова, с добавлением меди, свинца, сурьмы и других легирующих компонентов, предназначенный для использования в виде слоя залитого или напыленного по корпусу вкладыша подшипника скольжения.
Баббит маркаси | Кимёвий таркиби, % | ||||||
Асосий таркиби | |||||||
Қалай | Сурьма | Мис | Кадмий | Никель | Мышьяк | Свинец | |
Б88 | Остальное | 7,3—7,8 | 2,5—3,5 | 0,8—1,2 | 0,15—0,25 | — | — |
Б83 | Остальное | 10,0-12,0 | 5,5-6,5 | — | — | — | — |
Б83С | Остальное | 9,0—11,0 | 5,0—6,0 | — | — | — | 1,0—1,5 |
Б16 | 15,0—17,0 | 15,0—17,0 | 1,5—2,0 | — | — | — | Остальное |
БН | 5,5—6,5 | 5,5—6,5 | 1,5—2,0 | 0,1—0,7 | 0,1—0,5 | 0,5—0,9 | Остальное |
БС6 | 5,5—6,5 | 5,5—6,5 | 0,1—0,3 | — | — | — | Остальное |
Нефть ва газ маҳсулотларига иссиқлик ёрдамида ишлов берадиган айрим машина ва жиҳозларнинг деталлари юқори температуралар шароитида ишлайди. Бу шароитлар материални механикавий хусусиятларини ўзгаришга олиб келади. Бу лигерловчи ва углеродли пўлатларда температура ошиши билан тахминан 400 оC температурада чидамлилик чегарасини кескин равишда тушишига олиб келади.
Нефть ва газ маҳсулотларига иссиқлик ёрдамида ишлов берадиган айрим машина ва жиҳозларнинг деталлари юқори температуралар шароитида ишлайди. Бу шароитлар материални механикавий хусусиятларини ўзгаришга олиб келади. Бу лигерловчи ва углеродли пўлатларда температура ошиши билан тахминан 400 оC температурада чидамлилик чегарасини кескин равишда тушишига олиб келади.
Иссиқликга бардош пўлатларни чидамлилик чегараси 600-700 оC да бошланади. Деталларни исиши мустаҳкамлик ва оқувчанлик чегаралар-ини ўзгаришга олиб келади. 300 оC температурадан юқори ва статик нагрузкаларда ишлайдиган пўлатдан ва чўяндан ясалган деталларда силжувчанлик пайдо бўлади.
Айрим металларда (Ал, дуралюминий ва ҳоказо) ва полимер материалларда бу ҳодиса 20 оС да содир бўлади. Кесим ишчи органларини ишдан чиқиши деталларга нагрузкани кўпайишига ва уларни тез ишдан чиқишга олиб келади. Кинематик жуфтларда оралиқлар кўпаяди. Бу машинани динамик параметрларини ёмон бўлишига олиб келади (тебраниш ошади).
Нефть ва газ саноатида ишлатиладиган машина деталларининг ейилиши ишчи органлар билан берилган технологик операцияларни нотўғри бажарилишига, бажарувчи механизмлар ишини бузилишига, шовқинни ва зарбани камайишига олиб келади. Атмосфера босимида ишлайдиган очиқ жиҳозлар пўлат Ст 0 дан, температурани кескин тебранишини сезувчи жиҳозлар пўлат Ст 2 дан, атмосфера босимидан юқори босимда ишлайдиган жиҳозлар пўлат Ст 3 дан, центрифуга барабанлари аралаштиргичлар валлари пўлат Ст 4 дан ясалади.
Кичкина кимёвий актив муҳитида ишлайдиган центрифуга ва компрессорлар, тирсакли валларини тайёрлаш учун юқори мустаҳкамликка эга бўлган сифатли углеродли пўлат ишлатилади. Деталларни ўзгарувчан кучланишлар таъсирида актив занглаш нефть ва газ муҳитида бўлиши занглашга бардош бузилишларга олиб келади. Улар деталнинг юзасидан бошлаб асосан метал кристаллари орасидан ўтади.
Микродарз тубида занглашни тезланишига қулай шароитлар пайдо бўлади, микродарз шакли эса кучланиш-ларнинг бир жойда тўпланишига олиб келади. Занглаш ва давр кучланишлар-нинг бир хил таъсири толиққан мустаҳкамликни ҳаво муҳитида ишлаганда пайдо бўлган мустаҳкамликка нисбатан камайишига олиб келади.
Ейилишни камайтириш самарали усули ишқаланадиган қисмларда солиштирма босимни камайтиришдир. Буни кучларни рационал тақсимланиши ҳисобида юкламаларни камайтириш йўли билан эришилади. Нуқтали туташишида чизиқли туташишга нисбатан эйилиш катта бўлади. Занглашда ейилиш тез кечади. Шунинг учун занглашни олдини олиш учун нефть-газ ва кимё саноатида зангламайдиган ва кислотабардош пўлатлар ишлатилади.
Атмосфера босимида зангламайдиган пўлатлар зангламайдиган дейилади, ҳар хил агрессив нефть ва газ маҳсулотлар таъсири шароитида занглашга юқори бардошли пўлатлар кислотабардошли дейилади.
Пўлатлар ва бошқа конструкцион материаллар (алюминий, мис, чўян, титан) Fе-Х, Fе-Х-Н системаларнинг ва физик, механик, технологик хусусиятларини яхшилаш ва занглашга бардошликни ошириш учун киритилган бошқа элементлар билан қўшимча легирлананади. Бу элементлар қуйидагилар: титан, ниобий, молибден, волъфрам, мис, аллюминий, бор, ваннадий, кобалът, кремний, марганец, никель, углерод ва хром.
Пўлатнинг таркибида углерод 0,2% гача бўлса, унинг пайвандланувчанлиги қониқарли бўлади. Аммо пайванд бирикмаларга зарба билан тегилса, уларда тузатиб бўлмайдиган нуқсонлар ва дарзлар пайдо бўлади.
Пўлат Х18Н10Т дан ясалган қурилмалар нефть ва газ кислоталари, нефть ва бошқа маҳсулотларни ишлаб чиқаришда ишлатилади.
Ишлаб чиқаришда қўлланилиши:
600 °С гача ишлайдиган деталлар. Босим остида —196 дан +600 °С гача ҳароратда азотли, уксусли, фосфорли кислоталар, ишқорли эритмалар, тузлар аралашмаси муҳитида ишлайдиган идиш ва қурилмаларда ишлатилади.
Бундан ташқари ҳарорати +350 °С бўлган агрессив муҳитларда аустенитли пўлатлар ишлатилади.
Пўлат 12Х18Н10Т кимёвий таркиби % ( эски. Х18Н10Т )
Ni - 9 – 11; S - 0,02 гача; P - 0,035 гача;
Cr - 17 – 19; Cu - 0,3 гача; Ti - 0,4-1; Fe ~67
Химический состав стали регламентируется ГОСТом 5632-72. Основным элементом сплава 12х18н10т является железо (Fe). Кроме того, в состав хром-никелевой стали входят химические элементы в следующем процентном соотношении: хром (Cr) от 17 до 19%, никель (Ni) от 9 до 11%, титан (Ti) около 0,8%, кремний (Si) не более 0,8%, сера (S) менее 0,02%, марганец (Mn) менее 2%, медь (Cu) до 0,03%, фосфор (Р) 0,035% и углерод (С) менее 0,12%. Данную марку стали выплавляют в дуговых электропечах.
Yupqa devorli qobiqlarda devor qalinligini uning diametriga nisbati juda kichik, bunday qobiqlar egilishga chidamsiz, shu sababli nisbatan kichik bо‘lgan eguvchi momentlar ham ularda sezilarli zо‘riqish va kuchlanishlarni yuzaga keltiradi.
Yupqa devorli qobiqlarda momentsiz holat kuchlanishi geometrik tuzilishida keskin о‘tish sohalari, qattiq qistirmalar va konturlari bо‘yicha muvozanat kuchlari va momentlari bilan yuklanmagan holatlarda kuzatiladi.
Jihozlarning konstruksiyasi turli shakllarda bo`ladi. Konstruktsiya har xil materiallardan tayyorlanadi.Materiallarni tayorlashdan oldin uning mustahkamlik chegarasi tekshiriladi.
Agar material elastik qobiq silindirik shaklda bo`lsa u holda deformatsiyani hisobga olsh kerak. CHunki deformatsiya hisobga olinmasa xavfli holat yuzaga kelishi mumkin (qobiq bosimga chidamasdan yorilishi mumkin).
Mahalliy bo`lgan kuchlanish va egilish o`ziga xos xarakterga ega uning tasiri jihozda sezilarli darajada bo`ladi. SHuning uchun hisoblash amalga oshirilib loyhalashda qo`llaniladi.
Kuch momenti
I-GURUH
Test
1. Rektifikatsiyalash gazlarni qayta ishlashning qaysi bosqichida amalga oshiriladi...?
a) tozalash va sovutishdan oldingi
b) namlikdan qo’ritishdan oldin
v) dastlabki bosqichida
g) tozalash va qo’ritishdan keyingi
a) rektifikat
b) disstilyat
v) flegma
g) formasiya
Amaliy ko'nikma
Muammoli vaziyat
Tozalangan gaz-suyuqlik fazali xomashyoni past haroratli rektifikasiyalashda muzlash holatlari kelib chiqdi. Bunday holatga nima sabab bo'ldi?
Belgilari
Gazkondensatli aralashmaning tarkibiy tuzilishi (aralashmani tashkil etuvchi komponentlar)ni yozing. Ishlatilish sohasini tushuntirib bering.
III-GURUH
II-GURUH
UYGA VAZIFA
Rektifikatsiya jarayoni neft yoki gazni qayta ishlashda yagona usul bo’lib hisoblanadi!
Rektifikatsiya jarayoni neft yoki gazni qayta ishlashda yagona
usul bo’lib hisoblanadi!
ajratishga, quritishga erishib bo’lmaydi.
suyuq fazali xomashyo tarkibidagi komponentlarini qaynash haroratiga
Uy vazifasi topshirig’i:
1-guruh: Gazli aralashmalarni rektifikatsiyalashda ohirgi tovar mahsulot flegma suyuqligi bo’lib hisoblanadi!
2-guruh:Ekstraktsiyalash, absorbsiya, rektifikatsiya jarayonlarini bitta kolonnali apparatda amalga oshirish mumkin!
3-guruh:Rektifikatsiya jarayoni kimyoviy reagentlar yordamida amalga oshiriladi!
INTERNET MA’LUMOTLARI
ADABIYOTLAR RO`YXATI
KELGUSI MA’RUZA MAVZUSI:
-suspenziya, -emul’siya , -ko’pik
umumiy tushunchalar.
-chang, -tutun,-tuman
Fil’trlash, tsentrifugalsh, separatsiyalsh (separatorlar)