Ужыванне дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў, дзеепрыметнікавых і дзеепрыслоўных зваротаў
Дзяржаўная ўстанова адукацыі
«Сярэдняя школа №111 імя Міхаіла Каснерыка г. Мінска»
2023
Дзеепрыметнік�
Дзеепрыметнік — гэта форма дзеяслова, якая абазначае прымету прадмета паводле дзеяння і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?
Прыклад:
упрыгожаны, пабелены, вымыты, пасівелы
Звярніце ўвагу!
Прыклад:
Скінулі лясы пажоўклае лісце.
Лёгка нажыта, лёгка пражыта.
Прыметы дзеепрыметніка
1. Мае закончанае і незакончанае трыванне:
скошаны луг (закончанае трыванне)
вывучаемы твор (незакончанае трыванне)
2. Мае час (часцей прошлы):
заселеная вуліца
гаворачая асоба (цяперашні час)
3. Мае стан:
зарослы сад (незалежны: сад, які сам зарос)
засеянае поле (залежны: поле, якое засеялі)
4. Змяняецца па родах, ліках, склонах:
сабраны ўраджай (м.р.)
сабраная бульба (ж.р.)
сабранае збожжа (н.р.)
сабраныя грошы (мн.л.)
сабранага ўраджаю (Р.скл.)
сабраным ураджаем (Т.скл.)
5. Мае кароткую форму:
поле зжата
кнігі прачытаны
6. У множным ліку дзеепрыметнікаў род не вызначаецца.
Утварэнне і ўжыванне дзеепрыметнікаў
Час | Спосаб утварэння | Прыклады | Ужыванне |
Незалежны стан | |||
цяперашні час | аснова дзеясло- ва цяперашняга часу + суфіксы -уч-, -юч-, -ач-, -яч- | кіруючая роля, гаворачая асоба, вісячы замок | ужываюцца абмежавана; выкарыстоўваюцца ва ўстойлівых зваротах тыпу руха ючая сіла, кіруючая роля і інш. |
прошлы час | аснова дзеясло- ва неазначальнай формы+суфікс -л-, суфіксы -ш-, -ўш- | пераспелыя ягады, знікшы чалавек, парыжэўшыя стагі | пашыраны ў беларускай мове; ужываюцца абмежавана; часта замяняюцца дзеепрыметнікамі з суфіксам л: парыжэлыя стаг |
Утварэнне і ўжыванне дзеепрыметнікаў
Залежны стан | |||
цяперашні час | аснова дзеяслова цяперашняга часу + суфіксы -ем-, -ім- | чытаемы твор, вывучаемыя з’явы, прыводзімыя факты | не характэрны для беларускай мовы |
прошлы час | аснова дзеяслова неазначальнай формы + суфіксы -н-, -ен-, -ан-, -т- | пабудаваны дом, прывезеныя рэчы, вывучаны верш, вымыты посуд | шырока выкарыстоў- ваюцца ў маўленнші |
Звярніце ўвагу!
У суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу пішацца адна літара н: напісаны, зроблены, прынесены.
Дзеепрыметнікі мужчынскага роду маюць толькі поўную форму з канчаткам -ы: дом пабудаваны, раман напісаны.
У сістэме беларускіх дзеепрыметнікаў адсутнічаюць зваротныя формы.
Дзеепрыметнікавы зварот
Дзеепрыметнік разам з залежнымі ад яго словамі называецца дзеепрыметнікавым зваротам. Ён з’яўляецца адным членам сказа — развітым азначэннем.
Звярніце ўвагу!
У дзеепрыметнікавы зварот не ўваходзіць слова, якое ім паясняецца. Яно можа стаяць перад зваротам ці пасля яго, але не можа знаходзіцца ў межах самога звароту.
Схемы пастаноўкі знакаў прыпынку
Распаўсюджаныя памылкі ва ўжыванні дзеепрыметнікавых зваротаў
1. Выкарыстоўваюцца не ўласцівыя беларускай мове формы дзеепрыметнікаў цяперашняга часу або зваротныя дзеепрыметнікі: зацвітаючыя кветкі, разглядаемыя малюнкі; крадучыся воўк.
2. Назоўнік, які паясняецца дзеепрыметнікавым зваротам, аказваецца ўнутры яго: Абсаджаная алея ліпамі вяла да ракі (Правільна: Алея, абсаджаная ліпамі, вяла да ракі).
Дзеепрыслоўе
Дзеепрыслоўе – асобая нязменная форма дзеяслова, якая абазначае дадатковае дзеянне, мае прыметы дзеяслова і прыслоўя і адказвае на пытанні што робячы? што зрабіўшы?
Дзеепрыслоўі бываюць закончанага і незакончанага трывання: што зрабіўшы? – сказа-ўшы, прыбег-шы; што робячы? – ганя-ючы, бач-ачы.
Дзеепрыслоўі бываюць зваротныя і незваротныя: падхапіўшыся, смеючыся, сказаўшы.
Дзеепрыслоўны зварот
Дзеепрыслоўе разам з залежнымі ад яго словамі ўтварае дзеепрыслоўны зварот. Ён з’яўляецца адным членам сказа — развітай акалічнасцю.
Схемы пастаноўкі знакаў прыпынку
Звярніце ўвагу!
Асноўнае дзеянне, выражанае дзеясловам-выказнікам, і дадатковае, выражанае дзеепрыслоўем, абавязкова павінна выконваць адна і тая асоба (ці прадмет): Стары ішоў, не зважаючы на тое, што рабілася вакол (стары ішоў і не зважаў). Нельга сказаць: Ідучы дадому, у мяне забалела галава (у сказе два ўтваральнікі дзеяння: я ішоў, галава забалела). Правільна: Калі я ішоў дадому, у мяне забалела галава або Ідучы дадому, я адчуў, што ў мяне забалела галава.
Дадатковае дзеянне, выражанае дзеепрыслоўем, сэнсава і граматычна звязваецца з асноўным дзеяннем, выражаным дзеясловам выказнікам: Паліўшы кветкі, дзяўчынкі пайшлі дадому (Няправільна: Паліваючы кветкі, дзяўчынкі пайшлі дадому).
Звярніце ўвагу!
Заўсёды да месца дзеепрыслоўі ў безасабовых сказах з выказнікамі, выражанымі словамі трэба, варта, неабходна, добра, лёгка, проста з інфінітывам: Думаючы пра будучыню, варта паклапаціцца пра рацыянальныя адносіны да прыроды і яе багаццяў.
Нельга ўжываць дзеепрыслоўі пры выказніках відаць, чуваць або безасабовых дзеясловах тыпу вечарэе, днее, падмарожвае і інш.
Утварэнне дзеепрыслоўяў
Ад дзеясловаў незакончанага трывання ўтвараюцца дзеепрыслоўі незакончанага трывання, а ад дзеясловаў закончанага трывання — дзеепрыслоўі закончанага трывання: чытаць — чытаючы, убачыў — убачыўшы.
Дзяржаўная ўстанова адукацыі
«Сярэдняя школа №111 імя Міхаіла Каснерыка г. Мінска»
Дзякуй за ўвагу!