1 of 17

BBY 156 Bilgi Erişim�2023-2024�http://bby156.blogspot.com ��Bilgi erişim sistemleri

2 of 17

“Bilgi erişim” ~hangi “bilgi” ?

Süreç olarak bilgi (information-as-process)

«When someone is informed, what they know is changed.»

Bilgi olarak bilgi (information-as-knowledge)

«Süreç olarak bilgi» sırasında «fark edilen»i / «algılanan»ı tanımlamak için «information» ifadesi de kullanılabiliyor.

Nesne olarak bilgi (information-as-thing)

«Information» ifadesi, veriler ya da belgeler gibi nesneleri tanımlamak için de kullanılıyor.

Bilgi erişim sistemleri örnekleri?

Müze, arşiv, kütüphane, akademik veri tabanları, bir şirketin kullandığı yönetim bilgi sistemi, …

Kaynakların/belgelerin fiziksel özellikleri, bünyelerinde bulundurdukları “bilgi”nin ne şekilde idare edilmesi gerektiği üzerinde etkili.

process: When someone is informed, what they know is changed.
knowledge: "Information" is also used to denote that which is perceived in "information-as-process“.
thing: The term "information" is also used attributively for objects, such as data and documents, that are referred to as "information"

«..But language is as it is used and we can hardly dismiss "information-as-thing" so long as it is a commonly used meaning of the term "information." Indeed, languages evolve and with the expansion of information technology, the practice of referring to communications, databases, books, and the like, as "information" appears to be becoming commoner and, perhaps, a significant source of confusion as symbols and symbol-bearing objects are easily be confused with whatever the symbols denote. Further, "information-as-thing", by whatever name, is of especial interest in relation to information systems because ultimately information systems, including "expert systems" and information retrieval systems, can deal directly with information only in this sense. The development of rules for drawing inferences from stored information is an area of theoretical and practical interest. But these rules operate upon and only upon information-as-thing.»

«… information storage and retrieval systems can deal directly only with "information-as-thing", but the things that can be stored for retrieval in actual or virtual collections vary in significant ways. Historic buildings, films, printed books, and coded data impose different constraints on the tasks associated with information retrieval systems: selection, collection, storage, representation, identification, location, and physical access. Put simply, a museum, an archive, library of printed books, an online bibliographic database, and a corporate management information system of numeric data can all validly be regarded as species of information retrieval system. But differences in their physical attributes affect how the stored items can be handled (Buckland, 1988a). These differences provide one basis for the comparative analysis of information storage and retrieval systems.»

Kaynak: Buckland (1991); BBY220_lecturenotes-03

3 of 17

“Bilgi erişim” ~hangi “bilgi” ?

«Birçok meslek mensubunun (kütüphaneciler, arşivciler, müzeciler, siyaset bilimiyle uğraşanlar, hukukçular vd.) ilgi alanına giren bu terim, değişik disiplinlerin mensupları tarafından değişik şekillerde tanımlanabilmektedir. Örneğin, çoğu kimse kitap, dergi, arşiv malzemesi gibi nesneleri “belge” olarak nitelendirmekte çok fazla zorluk çekmezken, kil tablet, heykel, bir bitki, insan ya da hayvana ait kataloglanmış bir müze malzemesi (kemik vs.) gibi nesneleri birer “belge” olarak nitelendirmekte zorluk çekmektedirler. Oysa bilimsel ve teknolojik bakış açısıyla ele alındığında bir müze nesnesi bu nesnenin yazılı tanımından daha değerlidir ve bu nedenle bibliyografik açıdan da “belge” olarak değerlendirilmelidir.»

(Buckland, 1991a, s. 47)

4 of 17

Farklı disiplinlerde belge

Belge= ?

biçim + işaret + ortam

Biçim (form): Bilgilendirme ya da iletişim nesnesi

Hattatlar, müzik ve sinema yapımcıları, kütüphaneciler, arşivciler, müzeciler, ..

İşaret (sign): Belgenin üzerinde yer alan, belgeyi oluşturan işaretler, kodlar

Dilbilimciler, bilgisayarcılar, yapay zeka uzmanları, ..

Ortam (medium): Bilginin üzerinde bulunduğu ortam, yani belge, bilginin güvenilir ya da yasal olup olmadığı vb. gibi konularda da bilgi verir + belgenin nasıl yaratıldığı önemlidir (kağıt, cd, çevrimiçi vb.)

Arşivciler, tarihçiler, hukukçular, siyaset bilimciler, yayıncılar, kütüphaneciler, …

Belgelerin giderek daha fazla elektronik ya da ağ temelli olarak üretilmesi, düzenlenmesi, iletilmesi, kullanılması ve saklanması, geleneksel belgeler için bahsedilen bu ilişkileri de köklü değişikliklere uğratıyor. Örneğin, bilgiye herhangi bir zarar gelmeden bilginin kayıtlı olduğu ortam kolayca değiştirilebiliniyor (Pédauque, 2003).

Bilgi= biçim + işaret + ortam

* Biçim: Bilgilendirme ya da iletişim nesnesi

- Hattatlar, müzik ve sinema yapımcıları, örüntü tanıma uzmanları, kütüphaneciler, arşivciler, müzeciler

* İşaret: Belgenin üzerinde yer alan, belgeyi oluşturan işaretler, kodlar

- Dilbilimciler, bilgisayarcılar, yapay zeka uzmanları

* Ortam: Bilginin üzerinde bulunduğu ortam, yani belge, bilginin güvenilir ya da yasal olup olmadığı vb. gibi konularda da bilgi verir + belgenin nasıl yaratıldığı önemlidir (kağıt, cd, çevrimiçi, vb.)

- Arşivciler, tarihçiler, hukukçular, siyaset bilimciler, yayıncılar, kütüphaneciler, vd.

«Birçok meslek mensubunun (kütüphaneciler, arşivciler, müzeciler, diplomatik bilimiyle uğraşanlar, hukukçular, vd.) ilgi alanına giren bu terim, değişik disiplinlerin mensupları tarafından değişik şekillerde tanımlanabilmektedir. Örneğin, çoğu kimse kitap, dergi, arşiv malzemesi gibi nesneleri “belge” olarak nitelendirmekte çok fazla zorluk çekmezken, kil tablet, heykel, bir bitki, insan ya da hayvana ait kataloglanmış bir müze malzemesi (kemik, vs.) gibi nesneleri birer “belge” olarak nitelendirmekte zorluk çekmektedirler. Oysa bilimsel ve teknolojik bakış açısıyla ele alındığında bir müze nesnesi bu nesnenin yazılı tanımından daha değerlidir ve bu nedenle bibliyografik açıdan da “belge” olarak değerlendirilmelidir.» (Buckland, 1991a, s. 47)

«Belge terimi geleneksel olarak bir ortam (medium) ve bu ortamda kayıtlı yazı veya işaretlerden (inscription) oluşmaktadır. Çeşitli disiplinlerde belge, biçim (form), işaret (sign) ve ortam (medium) açısından ele alınarak ayrı ayrı incelenmektedir. Biçim olarak ele alındığında belge, bir bilgilendirme ya da iletişim nesnesidir. Bu yönüyle belgeler daha çok hattatları, müzik ve sinema yapımcılarını, otomatik örüntü (pattern) tanıma sistemleriyle uğraşanları ve bu belgelerin kataloglama, sınıflama ve yönetiminden sorumlu olan kütüphanecileri ve arşivcileri ilgilendirmektedir. Dilbilimciler, otomatik dil işleme araçlarıyla ilgilenen bilgisayar ve yapay zeka uzmanları ise üzerinde kayıtlı işaretler ve bu işaretlerin anlamı açısından belgelerle ilgilenmektedirler. Başka bir deyişle, bu gruptaki kişiler için belgeler üzerindeki işaretlerin anlamı daha fazla önem taşımaktadır. Bilginin üzerinde bulunduğu ortam (medium), yani belge, bilginin güvenilir ya da yasal olup olmadığı vb. gibi konularda da bilgi verir. Bu açıdan bakıldığında bir belge, salt üzerindeki işaretler (yazı, resim, vs.) ve bu işaretlerin ne anlama geldiğine bakılarak değerlendirilemez. Bunun yanı sıra, bir belge toplumsal süreçte o belgenin nasıl yaratıldığını (kâğıt ya da malzeme türü, gerçeğe uygun olup olmadığı, vs.) da temsil eder. Bu yönüyle arşivciler, tarihçiler, hukukçular, diplomasi bilimiyle uğraşanlar, yayıncılar gibi birçok meslek mensubu belgelerle ilgilenmektedir (Pédauque, 2003). Belgelerin giderek daha fazla elektronik ya da ağ temelli olarak üretilmesi, düzenlenmesi, iletilmesi, kullanılması ve saklanması, geleneksel belgeler için yukarıda verilen ilişkileri de köklü değişikliklere uğratmaktadır. Örneğin, bilgiye herhangi bir zarar gelmeden bilginin kayıtlı olduğu ortam kolayca değiştirilebilmektedir.» (Pédauque, 2003).

5 of 17

Bilgi yönetimi

Belgelerin sağlanması, düzenlenmesi, yaşatılması, kullanımı, korunması, arşivlenmesi
Kullanıcıların bilgi gereksinimlerinin saptanması ve karşılanması
Bilgi sistemlerinin tasarlanması, kurulması ve işletilmesi
Bilgi teknolojisi yönetimi

Bilgi yönetimi, temelde, üzerinde kayıtlı bilgi taşıyan nesnelerin (“nesne olarak bilgi”) yönetimiyle ilgilidir ve uygulama alanları son derecede kapsamlıdır.
Bilgi yönetimi kavramı, hangi ortamda “paketlenmiş” olursa olsun (metin, veri arşivleri, resim, ses, canlandırma, web sayfası vb.) “nesne olarak bilgi”nin seçimi, sağlanması, düzenlenmesi, kullanımı, korunması, ayıklanması, imhası, kısacası yönetimini kapsamaktadır.
Bazen, üzerinde geleneksel anlamda bilgi kayıtlı olmasa bile nesnelerin ya da en geniş anlamıyla “belge”lerin kendisi de kullanıcıları ilgilendirebilmektedir.
Teknoloji söz konusu olduğunda temel amaç, yazılım ve programlama bilmenin ötesinde, bilgi sistemi mimarisini anlamak, buna uygun sistemler tasarlamak ve bu sistemlerin sürdürülebilir olmasını sağlamak.

Teknolojiyi anlamak, takip etmek ve yönetmek ne demek? Bu, bilgi yönetimi söz konusu olduğunda, hangi açıdan önemli?

* Teknoloji söz konusu olduğunda temel amaç, yazılım ve programlama bilmenin ötesinde, bilgi sistemi mimarisini anlamak, buna uygun sistemler tasarlamak ve bu sistemlerin sürdürülebilir olmasını sağlamak.

* Tanımladığımız «bilgi yönetimi» hangi tür «bilgi» ile ilgili? Süreç? «Knowledge»? Nesne?

------

«Wilson (2002) bilgi yönetiminin ögelerini sıralarken, bu disiplinin kökeninin geleneksel olarak belgelerin sağlanması, düzenlenmesi, yaşatılması ve kullanımıyla uğraşan arşiv ve belge yönetimi, kütüphanecilik ve bilgibilime (özellikle özel kütüphanecilik ve bilgi çalışması[1]) dayandığını vurgulamaktadır. Bilgi yönetiminin ilgi alanına giren birçok konu, bilgiyle ilgilenen veri tabanı tasarımı ve geliştirme, bilgi depolama ve erişim, ve bilgi ekonomisiyle uğraşan profesyonel grupların da ilgi alanına girmektedir. Bilgi yönetiminin şekillenmesinde güçlü etkisi olan bir diğer bileşen ise bilgi teknolojisidir. Bilgi teknolojisinin bilgi yönetiminde kullanımı giderek artmaktadır. Bilgisayara dayalı sistemlerin maliyetleri, dikkatleri bilgi sistemleri ve hizmetleri geliştirmede bilginin değerine ve maliyet-yarar ilişkisine çekmiştir. Son olarak, işletme okullarında geliştirilen ve büyük ölçüde kabul gören bilgiyle ilgili düşüncelerin geniş biçimde uygulanması, stratejik planlama, maliyet-yarar analizi, kaynak yönetimi ve pazarlama gibi kavramların kabul edilmesiyle sonuçlanmıştır.[2] �[1] Bilgi yönetimi terimi öncelikle özel kütüphanelerde kullanılmaya başlanmıştır. Örneğin, Birleşik Krallık’taki özel kütüphanecilerin mesleki derneği olan Aslib’in (Association for Special Libraries and Information Bureaux) adı, kısaltması aynı (Aslib) kalmasına karşın, Bilgi Yönetimi Derneği (Association of Information Management) olarak değiştirilmiştir. Derneğin en önemli yayınlarından biri olan Handbook of special librarianship and information work (1997) adlı çalışma 8. basımdan itibaren Handbook of information management (2001) adıyla yayımlanmaya başlamıştır.

[2] Bu paragraftaki bilgiler büyük ölçüde Wilson’ın (2002) makalesine dayanmaktadır.»

Yukarıdaki tanımlardan da anlaşılacağı gibi, bilgi yönetimi (IM), üzerinde kayıtlı bilgi taşıyan nesnelerin (“nesne olarak bilgi”) yönetimiyle ilgilidir ve uygulama alanları son derecede kapsamlıdır. Bilgi yönetimi kavramı, hangi ortamda “paketlenmiş” olursa olsun (metin, veri arşivleri, resim, ses, canlandırma, web sayfası, vd.) “nesne olarak bilgi”nin seçimi, sağlanması, düzenlenmesi, kullanımı, korunması, ayıklanması, imhası, kısacası yönetimini kapsamaktadır. Bazen, üzerinde geleneksel anlamda bilgi kayıtlı olmasa bile nesnelerin ya da en geniş anlamıyla “belge”lerin kendisi de kullanıcıları ilgilendirebilmektedir. Örneğin, müzelerde ya da sanat galerilerinde sergilenen ya da sergilenmeyen heykel, resim vb. gibi “belge”ler bu gruba girmektedir. Çünkü bu tür kuruluşlar da ilgili belgelerin yönetiminden sorumludur (Taylor, 1999, s. 9-11). Internet ortamındaki dinamik ve sınırları kolayca belirlenemeyen dijital belgelerin yönetimi de bilgi yönetimi kapsamına girmektedir. Hipermetin (hypertext) belgeler, birbiriyle ilgili elektronik posta mesajları ya da tartışma listelerine belirli bir tema (thread) ile ilgili farklı kişilerce gönderilen mesajlar bu gruba girmektedir (Svenonius, 2000, s. 13). Büro ortamlarında yaratılan belgelerin (veriler, büro ya da arşiv belgeleri) yönetimi de bilgi yönetiminin bir parçasıdır.

6 of 17

Bilgi erişim ~başlangıç

7 of 17

Bilgi erişim ~tanım

Bilgi erişimin temel ikilemi:

“Hakkında bilgi bulmak için bilmediğin bir şeyi tanımlama gereği” (Hjerrpe)

“Bilgi toplama, sınıflama, kataloglama, depolama, büyük miktardaki verilerden arama yapma ve bu verilerden istenilen bilgiyi üretme (veya gösterme) tekniği ve süreci.”

8 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~temel işlev

Bir bilgi erişim sisteminin temel işlevi, kullanıcıların bilgi ihtiyaçlarını karşılaması muhtemel, derlemdeki ilgili belgelerin tümüne erişmek, ilgili olmayanları da ayıklamaktır.

İlgili: “Relevant”
İlgililik: “Relevancy”

9 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~koşullar

Bir bilgi erişim sisteminde ihtiyaç duyulan belgelere erişmek için sistemin iki koşulu yerine getirmesi gerekir:

1) Derleme eklenen her belgenin temel özellikleri geleneksel veya otomatik olarak gerçekleştirilen dizinleme işlemleri sırasında belirlenmeli ve her belge için ilgili dizin terimleri oluşturulmalıdır. Çünkü;

Bir belge için oluşturulan söz konusu dizin terimleri bilgi erişim sırasında belgenin tamamını temsil etmek üzere kullanılır.

2) Kullanıcılar belgelere verilen bu dizin terimlerini doğru olarak tahmin edip sorgu cümlelerini ona göre oluşturmalıdırlar. Bir başka deyişle;

Kullanıcının bilgi ihtiyacını ifade etmek için kullandığı sorgu terimleri ile belgeyi temsil eden dizin terimleri birbiriyle karşılaştırılır ve çakışan belgelere erişilir.

10 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~temel bileşenler

Bir bilgi erişim sistemi:

(1) bir belge derlemi ya da bu belgeleri temsil eden dizin terimlerini içeren kayıtlar,

(2) kullanıcıların sorgu cümleleri, ve

(3) kullanıcıların sorgu cümlelerinde yer alan terimlerle derlemdeki belgelere verilen terimleri karşılaştırarak ilgili belgeleri belirlemek için kullanılan bir erişim kuralından

oluşur.

11 of 17

a;

Bu belgenin dizin terimleri?

!?

12 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~işlevsel mimari

KULLANICI

DERLEM

Tonta, Bitirim & Sever, 2002, s. 24

13 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~işlevsel mimari

Larson, 2001

14 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~kullanıcı

15 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~kullanıcı

16 of 17

Bilgi erişim sistemleri ~kullanıcı

The standard retrieval interaction model

17 of 17

Okuma listesi

Tonta, Y. (1995). Bilgi erişim sistemleri. (Tam metin)

Buckland, M. (1991). Information as thing. (Tam metin)

Tonta, Y., Bitirim, Y. ve Sever, H. (2002). Türkçe Arama Motorlarında Performans Değerlendirme, s.17-29. (Tam metin)

Diğer yardımcı kaynaklar:

Baeza-Yates, R. and Ribeiro-Neto, B. (1999). Modern Information Retrieval. (Tam metin)

Manning, C.D., Raghavan, P. and Schütze, H. (2009). Introduction to Information Retrieval. (Tam metin)