1 of 26

ĐÁNH GIÁ RỐI LOẠN NUỐT CHO NGƯỜI BỆNH ĐỘT QUỴ NÃO

Điều dưỡng Nguyễn Lê Ngọc

Trung tâm Đột quỵ – Bệnh viện Bạch Mai

2 of 26

Nội dung

Định nghĩa rối loạn nuốt

Sinh lý quá trình nuốt

Các phương pháp đánh giá rối loạn nuốt

3 of 26

  • Khoảng từ 40% đến 78% các người bệnh đột quỵ cấp có rối loạn nuốt. Phần lớn sẽ hồi phục trong vòng 7 ngày, nhưng có từ 11% - 50% có thể có rối loạn nuốt kéo dài tới 6 tháng sau đột quỵ.
  • Khoảng 40% người sống sót sau đột quỵ có chứng khó nuốt dai dẳng

​

Care of the Patient With Acute Ischemic Stroke (Posthyperacute and Prehospital Discharge): Update to 2009 Comprehensive Nursing Care Scientific Statement (https://doi.org/10.1161/STR.0000000000000357) https://www.stroke.org/en/about-stroke

Prevalence of dysphagia and risk of pneumonia and mortality in acute stroke patients: a meta-analysis, Kondwani Joseph Banda, BMC Geriatrics volume 22, Article number: 420 (2022)

4 of 26

  • Nuốt là quá trình tống xuất thức ăn, chất lỏng hay nước bọt từ miệng xuống dạ dày với sự phối hợp hoạt động phức tạp của rất nhiều cấu trúc phức tạp của các cơ vận động và thần kinh chi phối.
  • Quá trình nuốt bao gồm cả hoạt động có ý thức và không ý thức.

CHĂM SÓC VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SỚM SAU ĐỘT QUỴ DỰ ÁN HỖ TRỢ VÀ CẢI THIỆN CHẤT LƯỢNG CHĂM SÓC ĐỘT QUỴ

脳卒中の早期リハビリテーション 医療技術等国際展開推進事業 脳卒中チームプロジェクト. ISBN: 978-4-909675-7

Dysphagia Evaluation and Treatment: From the Perspective of Rehabilitation Medicine. Eiichi Saitoh, et al. Springer Nature Singapore Pte Ltd. 2018. ISBN 978-981-10-5031-2. https://doi.org/10.1007/978-981-10-5032-9

​

5 of 26

Nguyên nhân chính gây rối loạn nuốt sau đột quỵ

  • Liệt các cơ vận động
  • Rối loạn điều hòa phối hợp các động tác nuốt (Rối loạn thất điều)
  • Rối loạn cảm nhận vùng hầu họng

Physiologie und Pathophysiologie [Age-related changes in swallowing. Physiology and pathophysiology]. Muhle P, Wirth R, Glahn J, Nervenarzt. 2015 Apr;86(4):440-51. German. doi: 10.1007/s00115-014-4183-7

�

​

6 of 26

Các giai đoạn của quá trình nuốt

Rối loạn nuốt xảy ra khi người bệnh bị rối loạn ở bất kỳ giai đoạn nào trong quá trình nuốt hoặc rối loạn hỗn hợp các giai đoạn

CHĂM SÓC VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SỚM SAU ĐỘT QUỴ DỰ ÁN HỖ TRỢ VÀ CẢI THIỆN CHẤT LƯỢNG CHĂM SÓC ĐỘT QUỴ

脳卒中の早期リハビリテーション 医療技術等国際展開推進事業 脳卒中チームプロジェクト. ISBN: 978-4-909675-7

Dysphagia Evaluation and Treatment: From the Perspective of Rehabilitation Medicine. Eiichi Saitoh, et al. Springer Nature Singapore Pte Ltd. 2018. ISBN 978-981-10-5031-2. https://doi.org/10.1007/978-981-10-5032-9

​

Giai đoạn chuẩn bị miệng

Giai đoạn miệng

Giai đoạn hầu

Giai đoạn thực quản

7 of 26

Các triệu chứng gợi ý

- Trào ngược qua mũi.

- Ho hoặc sặc trong khi nuốt.

- Thay đổi về giọng nói hay tốc độ nói sau khi nuốt.

- Thay đổi về hô hấp.

- CÓ tình trạng viêm phổi gần đây.

- Nuốt nghẹn.

- Cảm giác thức ăn còn đọng lại ở cổ họng/ngực.

- Tình trạng viêm phổi tái diễn.

- Thay đổi thói quen ăn uống.

- Sụt cân.

- Chảy dãi hoặc làm rơi vãi thức ăn, tồn đọng thức ăn trong khoang miệng.

- Không ngậm được miệng.

Giai đoạn chuẩn bị miệng và miệng

Giai đoạn hầu

Giai đoạn thực quản

8 of 26

Hít sặc thầm lặng có thể được chẩn đoán bằng phương pháp quay video có chất cản quang (VFSS)

Hít sặc thầm lặng: sự xâm nhập của thức ăn, nước uống hoặc nước bọt vào khu vực dưới nắp thanh môn mà không gây ra phản xạ ho

  • Tiền sử viêm phổi
  • Giảm phản xạ hoặc ho không hiệu quả
  • Thay đổi giọng nói sau nuốt (Giọng ướt hoặc khàn)
  • SpO2 giảm 2% sau khi nuốt

Dysphagia Evaluation and Treatment: From the Perspective of Rehabilitation Medicine. Eiichi Saitoh, et al. Springer Nature Singapore Pte Ltd. 2018. ISBN 978-981-10-5031-2. https://doi.org/10.1007/978-981-10-5032-9

9 of 26

Hậu quả�

  • Viêm phổi do hít sặc
  • Suy dinh dưỡng
  • Nôn trớ
  • Nhiễm khuẩn
  • Lo lắng, trầm cảm

​

Prevalence of dysphagia and risk of pneumonia and mortality in acute stroke patients: a meta-analysis, Kondwani Joseph Banda, BMC Geriatrics volume 22, Article number: 420 (2022)�

​

10 of 26

Mục tiêu dự phòng viêm phổi sặc

Sàng lọc rối loạn nuốt 100% bệnh nhân đột quỵ nhâp viện trong 24h trước khi ăn, uống hay dùng bất cứ các thuốc nào đường uống

The assessment of dysphagia after stroke: state of the art and future directions, Bendix Labeit, Emilia Michou, Lancet Neurol 2023; 22: 858–70 

�

11 of 26

Các phương pháp chẩn đoán

- Quay video có chất cản quang (VFSS) là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán rối loạn nuốt.

- Khám nuốt bằng quay video ống nội soi mềm (VESS).

- Đánh giá nuốt bằng nội soi chức năng (FEES)

​

​

CHĂM SÓC VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SỚM SAU ĐỘT QUỴ DỰ ÁN HỖ TRỢ VÀ CẢI THIỆN CHẤT LƯỢNG CHĂM SÓC ĐỘT QUỴ

脳卒中の早期リハビリテーション 医療技術等国際展開推進事業 脳卒中チームプロジェクト. ISBN: 978-4-909675-7

12 of 26

  • Các phương pháp đánh giá chuyên sâu như VF, FEES còn hạn chế về cơ sở vật chất.
  • Trên thực tế lâm sàng, người bệnh được tiến hành sàng lọc rối loạn nuốt bằng các bộ công cụ đánh giá trực tiếp như sử dụng các bộ câu hỏi hoặc các phương pháp test nuốt nước,...

13 of 26

Bộ câu hỏi sàng lọc nuốt:

    • Swallowing Disturbance Questionnaire
    • Eating Assessment Tool (EAT-10)
    • Swallowing After Total Laryngectomy questionnaire (SOAL)
    • Dysphagia in Multiple Sclerosis (DYMUS)
    • Dysphagia Screening Questionnaire
    • Sydney Swallow Questionnaire (SSQ)

​

https://apps.asha.org/EvidenceMaps/Articles/ArticleSummary/2ffb52c8-0a50-43e1-b150-5341fb187321

�

14 of 26

Thang điểm GUSS

1. A Comprehensive Assessment Protocol for Swallowing (CAPS): Paving the Way towards Computer-Aided Dysphagia Screening, Int. J. Environ. Res. Public Health 2023,

2. https://www.physio-pedia.com/The_Gugging_Swallowing_Screen_(The_GUSS_Test)

�

15 of 26

Ý nghĩa của thang điểm GUSS

Rối loạn nuốt mức độ nặng

(0-9 điểm) 

Không nuốt được nước bọt hoặc chất làm đặc

Rối loạn nuốt nặng với nguy cơ cao hít dị vật

  • NPO= Nothing by mouth
  • Khám thêm FEES hoặc VEFS, ST 
  • Cho người bệnh ăn qua ống thông dạ dày hoặc nuôi dưỡng đường tĩnh mạch

Rối loạn nuốt mức độ trung bình

(10-14 điểm)

  • Nuốt được chất làm đặc
  • không nuốt được chất lỏng

Rối loạn nuốt trung bình đi kèm nguy cơ hít dị vật

  • Ăn chất đặc như của trẻ em
  • Tất cả nước phải làm đặc lại
  • Thuốc phải nghiền ra và pha với nước thành dịch đặc, hoặc bơm qua sond
  • Không dùng thuốc dạng nước! 
  • Khám thêm FEES hoặc VFES, ST 
  • Cho người bệnh ăn qua ống thông dạ dày hoặc nuôi dưỡng đường tĩnh mạch

Rối loạn nuốt nhẹ

(15-19 điểm)

Nuốt chất làm đặc/ lỏng bình thường, không nuốt được chất rắn

Rối loạn nuốt nhẹ với nguy cơ hít dị vật thấp

  • Chế độ ăn của rối loạn nuốt (thức ăn mịn) , DN 2AB, DN3
  • Uống nước chậm, một ngụm nhỏ/lần 
  • Làm thêm nội soi ống mềm (FEES) hoặc nội soi gắn camera (VFES) Khám thêm ST

Nuốt thành công

(20 điểm)

Nuốt chất làm đặc/ lỏng / rắn bình thường

Không hoặc rối loạn nuốt nhẹ, ít nguy cơ bị hít sặc

  • Ăn bình thường 
  • Tiếp tục uống nước, lần đầu có sự giám sát của chuyên gia trị liệu ngôn ngữ (ST) hoặc Điều dưỡng đột quỵ

16 of 26

Ưu điểm

    • Có thể đánh giá cụ thể mức độ rối loạn nuốt của người bệnh và loại thức ăn cụ thể phù hợp với tình trạng đó

Nhược điểm

    • Cần chuẩn bị các dạng thức ăn khác nhau để có thể đánh giá toàn diện nhất

17 of 26

Bên cạnh thang điểm GUSS, hiện nay còn có một thang điểm đánh giá trực quan trên lâm sàng khác là tiêu chuẩn đánh giá rối loạn nuốt SSA tại giường �

18 of 26

Phiếu sàng lọc �rối loạn nuốt tại giường �tại bệnh viện Bạch Mai

19 of 26

Dụng cụ

  • Cốc nước
  • Thìa nhỏ
  • SpO2

20 of 26

Tư thế khi đánh giá bệnh nhân

21 of 26

Bước 1

  • Đánh giá về độ thức tỉnh của bệnh nhân và khả năng kiểm soát các cơ vùng đầu cổ

22 of 26

Bước 2

  • Đánh giá khả năng kiểm soát vận động của các nhóm cơ vùng miệng và phản xạ ho của bệnh nhân

23 of 26

Bước 3

  • Đánh giá khả năng nuốt thực tế của bệnh nhân

24 of 26

  • Test nuốt nước cho câu trả lời bệnh nhân CÓ hay KHÔNG có nguy cơ hít sặc chất lỏng, nhưng không đánh giá được rối loạn nuốt ở mức độ nào hoặc ở giai đoạn nào của quá trình nuốt.
  • Tuy nhiên, đối với các bệnh nhân cấp cứu, điều này có vai trò quan trọng trong việc dự phòng viêm phổi do hít sặc ngay từ khi nhập viện.

25 of 26

TÓM TẮT

  • Điều dưỡng có vai trò quan trọng trong việc dự phòng viêm phổi sặc cho bệnh nhân đột quỵ
  • Cần tiến hành sàng lọc rối loạn nuốt cho tất cả bệnh nhân đột quỵ trong vòng 24h trước khi ăn uống bất cứ thứ gì
  • Một số test nuốt nước, thang điểm GUSS, một số bộ câu hỏi là những công cụ tại giường thường được áp dụng để sàng lọc

26 of 26

Cảm ơn sự lắng nghe của quý vị