श्रीः �केन्बरासंस्कृतवर्गः�०८.०९.२०२१

1

अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत्।�गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्॥

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।

श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥गीता १२.२०॥

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।

असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥

॥श्रीरामोदन्तम् – सुन्दरकाण्डः ६॥

रावणस्तु तदाऽभ्येत्य मैथिलीं मदनार्दितः।

भार्या भव ममेत्येवं बहुधा समयाचत॥५.६॥

अभि आ + इण् गतौ + ल्यप् = अभ्येत्य

ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् (६.१.७१)

मदीँ हर्षे ग्लेपने च + ल्युट् + सुँ = मदनम्।

अर्दँ हिंसायाम् + क्तः = अर्दितः

टुयाचृँ याच्ञायाम् लङ् प्र॰ एक॰ आत्मने॰ – अयाचत।

॥श्रीरामोदन्तम् – सुन्दरकाण्डः ७॥

अहं त्वदनुगा न स्याम् इत्येषा तं निराकरोत्।

काममन्युपरीतात्मा रावणोऽथ गृहं ययौ॥५.७॥

अनुगः पश्चाद्गामी अनुचरः अनुसरः अन्वक् अन्वक्षः अनुपदः सेवकः दासः।

असँ भुवि – लिङ् स्याम् स्याव स्याम।

काममन्युपरीतात्मा – कामं मन्युं क्रोधं अहङ्कारं परि इतः (इण् गतौ + क्तः) यस्य आत्मा सः।

॥श्रीरामोदन्तम् – सुन्दरकाण्डः ८॥

गते तु रावणे सीतां प्रलपन्तीं स मारुतिः।

उक्त्वा रामस्य वृत्तान्तं प्रददौ चाङ्गुलीयकम्॥५.८॥

यस्य च भावेन भावलक्षणम् (२.३.३७) – सप्तमी इति वर्तते। भावः क्रिया। यस्य च भावेन यस्य च क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते, ततो भाववतः सप्तमी विभक्तिर्भवति। प्रसिद्धा च क्रिया क्रियान्तरं लक्षयति। गोषु दुह्यमानासु गतः, दुग्धास्वागतः। अग्निषु हूयमानेषु गतः, हुतेष्वागतः। भावेन इति किम्? यो जटाभिः स भुङ्क्ते। पुनर्भावग्रहणं किम्? यो भुङ्क्ते स देवदत्तः।

॥श्रीरामोदन्तम् – सुन्दरकाण्डः ९॥

तत् समादाय वैदेही विलप्य च भृशं पुनः।

चूडामणिं ददौ तस्य करे सा मारुतेः प्रियम्॥५.९॥

चूडामणिः शिरोऽलङ्कारभूतः आभरणविशेषः।

वि लपँ व्यक्तायां वाचि + ल्यप् = विलप्य।

डुदाञ् दाने कर्तरि लिट्लकारः (परस्मैपदम्)�ददौ ददतुः ददुः ददिथ/ददाथ ददथुः दद ददौ ददिव ददिम।

मारुति: मारुतस्यापत्यम्, मरुत् मारुत् वायुः।

गृहकार्यम् – ०१.०९.२०२१

https://chitrapurmath.net/site/activities-girvanaprathistha-cards - अस्मात् जालपत्रात् पुष्पनामानि स्मरतु।

​

जालपत्राणि अदृष्टम् अनुवादं करोतु। शब्दकोषे शब्दार्थाः विचेतुं शक्यन्ते।

रात्रौ दीपशिखा भाति दिवा सूर्यकरस्तथा।

काये च कनकं भाति करुणा चित्तवृत्तिषु॥

�

6

नामप्रकरणम् - ३

1. मम नाम – । तव/भवतः/भवत्याः/तस्य/तस्याः किन्नामास्ति?
2. मम भ्रातुः/भगिन्याः/पितुः/मातुः/पुत्रस्य/कन्यायाः नाम –।
3. अहम्/आवाम्/वयम्/त्वम्/युवाम्/यूयम्/सः/तौ/ते/सा/ते/ताः/भवान्/भवन्तौ/भवन्तः/भवती/भवत्यौ/भवत्यः केन्बरानगरे – (वसँ निवासे – वसति इत्यादीनि रूपाणि) ।
4. अहं – नामधेया /नामधेयः।
5. अहं – नगरवासी/ – नगरवासिनी।

​

7

नामप्रकरणम् - ४

1. कोऽभिजनस्तव वर्तते? तव जन्मदेशः को विद्यते? – ।
2. भवन्तः कुत्रत्याः? वयं – स्मः। तत्र का पुर् वा? – ।
3. इमे क्व निवसन्ति? – ।
4. अयं किमधीते? – ।
5. हरिणा किमधितम्? – ।
6. अयं भवदीयः पुत्रः किं प्रचर्चयति? – ।
7. त्वं कस्माद् अधीषे? – ।

8

सार्वधातुकम् - आर्द्धधातुकम्

• अधिकारः – प्रत्ययः परश्च आद्युदात्तश्च धातोः
• तिङ्-शित् सार्वधातुकम् (३.४.११३)

तिङः – तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८)

तिप् तस् झि सिप् थस् थ मिप् वस् मस् त आताम् झ थास् आथाम् ध्वम् इट् वहि महिङ्

शित् – शप्, श्यन्, शतृ, शानच् इत्यादयः।

• आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

णिच्, उ, क्त, क्तवतु, इत्यादयः।

• लिट् च (३.४.११५)

लिट्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

• लिङाशिषि (३.४.११६)

आहीर्लिङ्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

इडागमः

• आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५)
• आर्धधातुकस्य ६.१
• अनुवृत्तिः –
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया –
• सम्पूर्णसूत्रम् – वलादेः आर्धधातुकस्य इट्
• सूत्रार्थः – वलादि-आर्धधातुक-प्रत्ययस्य इट्-आगमः भवति।
• यथा – पठ् + स्य + तिप् = पठिष्यति। पठ् + क्त = पठित। अर्च् + तृच् → अर्चिता। लिख् + स्य + तिप् → लेखिष्यति।
• अ इ उ ण्। ऋ ऌ क्। ए ओ ङ्। ऐ औ च्। ह य व र ट्। ल ण्। ञ म ङ ण न म्। झ भ ञ्। घ ढ ध ष्। ज ब ग ड द श्। ख फ छ ठ थ च ट त व्। क प य्। श ष स र्। ह ल्।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४)
• सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२
• अनुवृत्तिः – गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – इगन्तस्य अङ्गस्य गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः।
• यथा जि जये अभिभवे च + शप् + तिप् = जयति, नी प्रापणे + शप् + तिप् = नयति, डुकृञ् करणे + तुमुँन् = कर्तुम्, भू सत्तायाम् + शप् + तिप् = भो + अ + ति = भवति।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६)
• पुगन्त-लघूपधस्य ६.१, च
• अनुवृत्तिः – सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२, गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – पुगन्तस्य लघूपधस्य च अङ्गस्य इकः गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः
• यथा – विद् + घञ् (अ) = वेद, लिख् + घञ् = लेख, क्षिप् + घञ् = क्षेप, दिश् + घञ् = देश, कृष् + शप् + तिप् = कर्षति।
• ह्री लज्जायाम् + पुक् + णिच् + शप् + तिप् = ह्रे प् इ + अ + ति = ह्रेपयति। अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ (७.३.३६)।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

गुणवृद्ध्योः निषेधः

• क्ङिति च (१.१.५)
• सूत्रच्छेदः –  क्ङिति सप्तमी-एकवचनम् , च अव्ययम्
• अनुवृत्तिः  –  इकः१.१.३ , गुण-वृद्धी१.१.३ , न१.१.४
• अधिकारः  –
• सम्पूर्णसूत्रम्  –  क्ङिति इकः गुणवृद्धी न
• सूत्रार्थः  –  कित्, गित्, ङित् प्रत्ययस्य उपस्थितौ इक्-वर्णस्य गुणवृद्धी प्रतिषिध्येते ।
• यदि कस्मिंश्चित् प्रत्यये ककारः/गकारः/ङकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तर्हि तस्य प्रत्ययस्य उपस्थितौ अङ्गस्य अन्तिम इक्-वर्णस्य यद्यपि केनापि सूत्रेण गुणः वृद्धिः वा भवितुमर्हतः, तथापि तौ न भवतः।
• यथा – लिख् (लिखँ अक्षरविन्यासे) + क्त्वा = लिखित्वा।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

डुकृञ् करणे तनादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट् (to do)

डुलभँष् प्राप्तौ भ्वादिः आत्मनेपदी सकर्मकः अनिट् (to get)

शकॢँ शक्तौ स्वादिः परस्मैपदी अकर्मकः अनिट् (to be able)

कृदन्तप्रत्ययाः – डुदाञ् दाने जुहोत्यादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट्

१. ण्वुल् (वु → अक) – दायकः

२. तृच् (तृन्) (तृ) – दाता

३. शतृँ/शानच् (अत्/आन) – ददत् ददानः

४. स्य + शतृँ/शानच् (अत्/आन) – दास्यन्

५क. णिच् (इ) + शतृँ (अत्) – दापयन्

५ख. णिच् (इ) + शानच् (आन) – दापयमानः

६. यक् (य) + शानच् (आन) – दीयमानः

७. क्त (त) – दत्तः

८. क्तवतुँ (तवत्) – दत्तवान् दत्तवती

९. तव्यत् (तव्य) – दातव्यम्

​

17

१०. अनीयर् (अनीय) – दानीयम्

११. ण्यत्/यत् (य) – देयम्

१२. घञ्/अच् (अ) – दायः

१३. क्तिन् (ति) – दत्ति

१४. सन् (स) + अ – दित्सा

१५. ल्युट् (यु → अन) (भावे) – दानम्

१६. तुमुँन् (तुम्) – दातुम्

१७. क्त्वा (त्वा) – दत्त्वा

१८. ल्यप् (य) – प्रदाय

१९. णमुँल् (अम्) – दायम् दायम्

​

क्ङिति च (१.१.५) तिङ्शित्सार्वधातुकम् (३.४.११३) आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

अचो ञ्णिति (७.२.११५) अत उपधायाः (७.२.११६) सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४) पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५) आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३)

नदी – ईकारान्त स्त्रीलिङ्गः (River)

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥

मित्रलाभः – प्रथमा कथा – २०

अपरं च – शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनं गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम्। मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिरहो बलवान् इति मे मतिः॥५१॥

अन्यच्च – व्योमैकान्तविहारिणोऽपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्यापदं

बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः समुद्रादपि।

दुर्नीतं किमिहास्ति किं सुचरितं कः स्थानलाभे गुणः

कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि॥५२॥

इति प्रबोध्य आतिथ्यं कृत्वा आलिङ्ग्य च तेन सम्प्रेषितश्चित्रग्रीवोऽपि सपरिवारो यथेष्टदेशान् ययौ, हिरण्यकोऽपि स्वविवरं प्रविष्टः।

यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च।

पश्य मूषिकमित्रेण कपोता मुक्तबन्धनाः॥५३॥

अथ लघुपतनकनामा काकः सर्ववृत्तान्तदर्शी साश्चर्यम् इदम् आह अहो हिरण्यक! श्लाघ्योऽसि, अतोऽहम् अपि त्वया सह मैत्रीं कर्तुमिच्छामि।

मित्रलाभः – प्रथमा कथा – २१

​

अतस्त्वं मां मैत्र्येणानुग्रहीतुम् अर्हसि । एतच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽपि विवराभ्यन्तराद् आह – कस्त्वम्। स ब्रूते – लघुपतनकनामा वायसोऽहम्। हिरण्यको विहस्याह का त्वया सह मैत्री।

यतः –

यद् येन युज्यते लोके बुधस्तत् तेन योजयेत्।

अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति॥५४॥

अपरं च –

भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिर्विपत्तेः कारणं मतम्।

शृगालात् पाशबद्धोऽसौ मृगः काकेन रक्षितः॥५५॥

वायसोऽब्रवीत्कथम् एतत्। हिरण्यकः कथयति –

गृहकार्यम् – ०८.०९.२०२१

https://chitrapurmath.net/site/activities-girvanaprathistha-cards - अस्मात् जालपत्रात् पुष्पनामानि स्मरतु।

​

जालपत्राणि अदृष्टम् अनुवादं करोतु। शब्दकोषे शब्दार्थाः विचेतुं शक्यन्ते।

यावत्स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले।

तावद्रामायणी कथा लोकेषु प्रचरिष्यति॥

�

21