Γραμματική- Λεξιλόγιο
ΕΠΙΘΕΤΑ ΚΑΙ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ
ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΛΕΞΕΙΣ
Επίθετα και ουσιαστικά
Μικρή γεύση από μαγειρική ….�Μακαρόνια με σπανάκι και μπέικον
Βάζετε σε βαθιά κατσαρόλα νερό να βράσει. Ρίχνετε τα μακαρόνια και τα βράζετε σύμφωνα με τις οδηγίες ή σύμφωνα με τα γούστα σας. Σε ένα βαθύ αντικολλητικό τηγάνι σωτάρετε το μπέικον που έχετε πρώτα ψιλοκόψει. Κόβετε την ντομάτα σε φέτες και τη ρίχνετε στο τηγάνι μαζί με λίγο λάδι. Ρίχνετε λίγη πάπρικα. Σβήνετε με λευκό κρασί. Ρίχνετε το σπανάκι στα μακαρόνια που βράζουν και συνεχίζετε για τρία περίπου λεπτά. […]
Με τη βοήθεια του κειμένου ταιριάξτε το επίθετο με το σωστό ουσιαστικό
Επίθετα | Ουσιαστικά |
βαθιά | πάπρικα |
λίγο | τηγάνι |
λευκό | λάδι |
λίγη | κατσαρόλα |
βαθύ | κρασί |
Να γράψετε το επίθετο στην παρένθεση στον σωστό τύπο, ώστε να συμφωνεί με το ουσιαστικό σε γένος (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο), πτώση (ονομαστική, γενική, αιτιατική, κλητική), αριθμό (ενικός ή πληθυντικός)�
2η άσκηση λεξιλογίου
………………. (βαθύς-ια-υ) κατσαρόλα
……………….. (μικρός-η-ο) τηγάνι
………………… (πικρός-η-ο) γεύσης
………………… (γλυκός-ιά-ύ) γεύσεις
………………….(διεθνής-ής-ές) μάγειρες
………………… (νόστιμος-η-ο) φαγητού
�
Σχηματισμός νέων λέξεων
Παραγωγή- Σύνθεση
ορισμοί (1)
Ριζικές ή πρωτότυπες ή λέξεις βάσης: Ριζικές ή πρωτότυπες ή λέξεις βάσης λέγονται όσες σχηματίζονται από μία ρίζα (θέμα) και την κατάληξη, π.χ. έχ-ω, γράφ-ω, μέν-ω, ξύλ-ο κ.τ.λ.
Παράγωγες: Παράγωγες είναι οι λέξεις που δημιουργούνται από μια ριζική (ή πρωτότυπη ή λέξη βάσης) με την προσθήκη στο τέλος ενός επιθήματος ή αλλιώς μιας κατάληξης, που ονομάζεται παραγωγική, π.χ. πόρτ-α +-ούλα → πορτούλα
Ορισμοί (2)
Οι παράγωγες λέξεις είναι: α) ουσιαστικά, β) επίθετα, γ) ρήματα
Οι πιο συχνές παραγωγικές καταλήξεις είναι οι εξής:
Ορισμένα επιθήματα (παραγωγικές καταλήξεις) που παράγουν ρήματα:
-εύ-ω: ψάρ-ι > ψαρ-εύ-ω
-ών-ω: κλειδ-ί > κλειδ-ών-ω
-ίζ-ω: αφρός > αφρ-ίζ-ω
Ορισμένα επιθήματα (παραγωγικές καταλήξεις) που παράγουν ουσιαστικά:
-τη(ς): χορεύω > χορευ-τή(ς)
-σιμ-ο: δένω > δέ-σιμ-ο
-ότητ-α: άνθρωπος > ανθρωπ-ότητ-α
-οσύν-η: καλός > καλ-οσύν-η
-άδ-α: κόκκινος > κοκκιν-άδ-α
Ορισμοί (3)
Στην κατηγορία των επιθημάτων (παραγωγικών καταλήξεων) που παράγουν ουσιαστικά ανήκουν και τα υποκοριστικά και τα μεγεθυντικά:
-άκ-ι: μωρό > μωρ-άκ-ι
-ούλ-ι: μικρός > μικρ-ούλ-ι
-ίτσ-α: κοπέλα > κοπελ-ίτσ-α
-άρ-α: κορίτσ-ι > κοριτσ-άρ-α
Ορισμένα επιθήματα που παράγουν επίθετα:
-ικ-ος: νόμος > νομ-ικ-ός
-ιν-ος: ξύλο > ξύλ-ιν-ος
-ίσι-ος: βουνό > βουν-ίσι-ος
-ιάτικ-ος: Σάββατο > σαββατ-ιάτικ-ος
-ίστικ-ος: κορίτσι > κοριτσ-ίστικ-ος
-ένι-ος: χρυσάφι > χρυσαφ-ένι-ος
Ορισμοί (4)
Επιθήματα επιρρημάτων:
-ά: καλός > καλ-ά
-ώς: ακριβής > ακριβ-ώς
Ορισμοί (5)
Σύνθετες λέξεις: Οι σύνθετες λέξεις της νέας ελληνικής
σχηματίζονται με δύο τρόπους:
α) Προσθέτοντας στην αρχή της λέξης ένα μορφολογικό
στοιχείο, που ονομάζεται αχώριστο μόριο ή πρόθημα.
Η διαδικασία αυτή ονομάζεται προθηματοποίηση.
β) Με την ένωση δύο ή περισσότερων λέξεων
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σε ορισμένες γραμματικές οι νέες λέξεις που σχηματίζονται με προθηματοποίηση θεωρούνται παράγωγες.
Σύνθετες λέξεις: α)Προθηματοποίηση(1)
Με το πρόθημα ξε- που είναι ιδιαίτερα παραγωγικό στη νέα ελληνική φτιάχνονται κυρίως ρήματα (π.χ. γράφω > ξε-γράφω, φουσκώνω > ξε-φουσκώνω), αλλά ορισμένες φορές και επίθετα (π.χ. πνοή > ξέ-πνοος). Η σημασία που δίνεται στις σύνθετες λέξεις με το ξε- είναι:
α) στέρηση, αντίθεση με αυτό που δηλώνει το θέμα της λέξης (π.χ. κουράζω > ξε-κουράζω),
β) επίταση (κάτι που γίνεται πιο έντονα), ολοκλήρωση αυτού που δηλώνει το θέμα (π.χ. δίνω > ξε-δίνω)
και γ) χρονική διάρκεια (π.χ. νυχτ- > ξε-νυχτώ, καλοκαιρ- > ξε-καλοκαιριάζω).
Σύνθετες λέξεις: α) Προθηματοποίηση (2)
Σύνθετες λέξεις: α) Προθηματοποίηση(3)
Με το πρόθημα δυσ- παράγονται ουσιαστικά (π.χ. λεξ- > δυσ-λεξία), επίθετα (π.χ. κάμπτ- > δύσ-καμπτος) και ρήματα (π.χ. λειτουργώ > δυσ-λειτουργώ), στα οποία το πρόθημα δίνει τη σημασία της αρνητικής, κακής ιδιότητας.
Με το πρόθημα ευ- παράγονται επίθετα (π.χ. καμπτ- > εύ-καμπτος, στόχ- > εύ-στοχος) και η σημασία που τους δίνεται με το πρόθημα είναι της θετικής, εύκολης ιδιότητας.
Σύνθετες λέξεις: β) Με την ένωση δύο ή περισσότερων λέξεων
Στη σύνθεση με ένωση λέξεων ενώνονται δύο λέξεις για
να σχηματίσουν μια νέα λέξη.
Η πρώτη λέξη ονομάζεται α' συνθετικό και η δεύτερη β’
συνθετικό.
Π.χ αλατοπίπερο> αλάτι + πιπέρι
Χρυσοχέρα > χρυσός + χέρι
Καλόκαρδος.> καλός + καρδιά
Το Junk food είναι πεντανόστιμο φαγητό αλλά είναι αρκετά ανθυγιεινό και δεν πρέπει να καταναλώνεται συχνά. Τα υλικά παρασκευής του γρήγορου και πρόχειρου φαγητού πολλές φορές είναι ποιοτικά ακατάλληλα. Ειδικά τα παιδάκια δεν πρέπει να τρώνε πολύ συχνά γρήγορο φαγητό, γιατί είναι κακό για την υγεία. Οι γονείς πρέπει να μαγειρεύουν καθημερινά για τα παιδιά. Έτσι θεμελιώνουν τις βάσεις για ένα γερό οργανισμό.
Βρείτε στο κείμενο τις παράγωγες και τις σύνθετες λέξεις
Παράγωγες λέξεις | Σύνθετες λέξεις |
Παρασκευής Παιδάκια Μαγειρεύουν Καθημερινά Θεμελιώνουν | Πεντανόστιμο Ανθυγιεινό. Ακατάλληλα |