2019 – 2020�7. SINIF DİL BİLGİSİ

EK FİİL ( EK EYLEM )

EK FİİL (EK EYLEM)�

�Mastar olarak bir anlamı olmayan, isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem olarak kullandıran ve çekimlenmiş fiillere gelerek bileşik çekimli fiiller oluşturan "i(mek)" fiiline ek fiil denir.��

Ek fiilin iki görevi vardır:��1. İsim soylu sözcükleri yüklem yapmak.��Ek fiil, isim soylu sözcükleri yüklem yaparken dört kip ekinden yararlanır. Bu kip ekleri şunlardır:��a. Görülen geçmiş zaman: idi / -di��b. Duyulan geçmiş zaman: imiş / -miş��c. Geniş zaman: ıdır / idir / -r��d. Dilek şart kipi: ise / -sa, -se��

​

​

EK BİLGİ : İsim soylu sözcüklerin ek fiil alarak yüklem oldukları cümlelere isim cümleleri denir.

​

​

1. Ek Fiilin Görülen Geçmiş Zamanı

Bahsedilen duruma tanık olma anlamı taşır.

İsimlere “idi” getirilerek yapılır, getirildiği

sözcüğe göre “-dı / -di / -du / -dü / -tı / -ti / -tu / -tü” şeklinde kullanılabilir.

» İlkokulda çalışkan bir öğrenci idim. (öğrenciydim )

Bu cümlede “öğrenci” kelimesi isim soylu bir kelimedir, fiil değildir. Bu sözcük ek fiilin bilinen geçmiş zaman eki olan “idi”yi alarak yüklem olmuştur.

• » Dün hava çok soğuk idi. (soğuktu)�Bu cümlede “soğuktu” sözcüğü cümlenin yüklemidir. “soğuk” sözcüğü fiilleri ayırt etmekte kullandığımız “-mek / -mak” eklerinden birini alamaz, dolayısıyla fiil değildir. Unutmayalım ki bir isim veya isim soylu sözcük yüklem olmuşsa mutlaka ek fiil almıştır. Buradaki “-tu” eki, ek fiilin görülen geçmiş zaman eki olan “idi”nin sertleşmiş halidir.

• » Dün akşam kapını çalan biz idik. (bizdik)�

​

• Bu cümlede “biz” sözcüğü kişi zamiridir, yani isim soylu bir sözcüktür ve ek fiil alarak yüklem olmuştur.

• » Son günlerde biraz yorgun gibi idi. (gibiydi)�Bu cümlede “gibi” sözcüğü edattır, yani isim soylu bir sözcüktür ve ek fiil alarak yüklem olmuştur.
• » Geçen sene daha çalışkan idin. (çalışkandın)
• �» Bugün sınıfta sadece on öğrenci var idi. (vardı)

2. Ek Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zamanı

​

​

• Bahsedileni duyma, öğrenme, sonradan fark etme anlamı taşır. İsimlere “imiş” getirilerek yapılır, getirildiği sözcüğe göre “-mış / -miş / -muş / -müş” şeklinde kullanılabilir.

• » Eskiden de çok güzel imişsiniz.

(güzelmişsiniz)�Bu cümlede “güzel” kelimesi isimdir. Bu sözcük ek fiilin duyulan geçmiş zaman eki olan “imiş”i alarak yüklem olmuştur.

• » En çok istediği hediye, cep telefonu imiş. (cep telefonuymuş)�Bu cümlede “cep telefonuymuş” söz öbeği bir isim tamlamasıdır ve ek fiil alarak yüklem olmuştur.

​

» Bir haftadır yurt dışında imişsin.

(yurt dışındaymışsın)�

» Bebekken çok yaramaz imişim.

(yaramazmışım)

​

» Bir var imiş, bir yok imiş.

(varmış , yokmuş)

3. Ek Fiilin Geniş Zamanı

• Bahsedilen durumun her zaman gerçekleştiği anlamı vardır.. İsimlere “idir” getirilerek yapılır,  fakat ek fiilin geniş zamanında “idir” eki genellikle düşer ve kişi ekleri ek fiil eki olarak kullanılır. Bu yüzden ek fiilin geniş zaman eklerini  “-im, -sin, -dir, -iz, -siniz, -lerdir /-dirler” olarak sayabiliriz.

» Buraya çöp dökmek yasak idir.(yasaktır)�Bu cümlede “yasak” kelimesi isimdir. Bu sözcük ek fiilin geniş zaman eki olan “idir”i alarak yüklem olmuştur.

​

• » Demek siz de İstanbullusunuz.�Bu cümlede “İstanbullu” sözcüğü ek fiilin geniş zaman eklerinden “-siniz” ekini alarak yüklem olmuştur.

•  NOT  Ek fiilin geniş zaman eki olan “idir” bazen cümlede kullanılmaz, cümleden düşer. Bu durumda yüklem, ek fiille çekimlenmiş kabul edilir.
• Örnek(ler)
• » O da en az senin kadar çalışkan. (çalışkandır / çalışkan idir)�» Yeni evimiz iki katlı. (iki katlıdır / iki katlı idir)

•  UYARI  Ek fiilin geniş zaman eki olan “-im” eki, iyelik eki olan “-im” veya 1. tekil şahıs eki olan “-im” ile karıştırılmamalıdır.
• Örnek(ler)
• » Dünkü maçta yere düşünce dizim kanadı.�Bu cümlede “diz” kelimesine eklenen “-im” eki, eklendiği ismin bir varlığa ait olduğunu bildirir. Bu yüzden iyelik (aitlik) ekidir.
• » Vakit epey geç oldu, artık ben de gideyim.�Bu cümlede “-im” eki “gitmek” fiiline eklenmiştir ve fiilin kim tarafından yapıldığını bildirir. Bu yüzden kişi (şahıs) ekidir.
• » Yaklaşık on senedir öğretmenim.�Bu cümlede “-im” eki “öğretmen” sözcüğüne eklenmiştir ve bir sime eklenerek onu yüklem yapmıştır. Bu yüzden ek fiildir.

4. Ek Fiilin Şartı

​

• Ek fiilin şart kipi, ek fiilin diğer kiplerinden farklı olarak eklendiği isim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapmaz, cümleye şart (koşul) anlamı katar. İsimlere “ise” getirilerek yapılır, getirildiği sözcüğe göre “-sa / -se” şeklinde kullanılabilir.

• » Hastaysanız doktora gidiniz.

(hasta iseniz)�Bu cümlede “hasta” kelimesi isimdir. Bu sözcük ek fiilin şart eki olan “ise”yi almıştır.

​

• » Hava güzelse yürüyüşe çıkalım.

(güzel ise)�» Bakarsan bağ olur, bakmazsan dağ olur.

(bakar isen / bakmaz isen)

 UYARI  

•  Ek fiilin şart eki olan “ise”, bağlaç olan “ise” ile karıştırılmamalıdır. Ek fiil olan “ise” cümleye koşul (şart) anlamı katar ve olumsuzu yapılabilir; bağlaç olan “ise” cümleye şart anlamı değil karşılaştırma anlamı katar ve olumsuzu yapılamaz.

• » Kitabımı getirmişim, defterim ise evde kalmış.�(Kitabımı getirmişim, defterim değil ise evde kalmış.)�Bu cümlede “ise”, cümleye karşılaştırma anlamı katmıştır ve olumsuzu yapılamaz. Bu yüzden bağlaçtır.
• » Elindekiler ağır ise yardım edebilirim.

Elindekiler ağır değil ise yardım edebilirim.

Bu cümlede “ise”, cümleye şart anlamı katmıştır ve olumsuzu yapılabilir. Bu yüzden ek fiildir.

​

EK FİİLİN OLUMSUZU

​

• İsim cümlelerinde ek eylemin olumsuzu “değil” edatıyla yapılır. “değil” olumsuzluk

edatı isimle ek fiil arasına eklenir.

• » Bayramda yollar kapalıymış. (kapalı imiş) → olumlu

�Bayramda yollar kapalı değilmiş. (kapalı değil imiş) → olumsuz

​

Evimiz çok uzaktadır.

» Evimiz çok uzakta değil(dir). (uzakta değil idir)

​

�Ek Fiilin Soru Şekli�

• Ek fiilin soru biçimi de diğer fiillerde olduğu gibi “mi” soru edatıyla yapılır. “mi” soru edatı isimle ek fiil arasına eklenir.

Örnek(ler)

• » Bayramda yollar kapalı mıydı?�» En sevdiğin mevsim yaz mıdır?

FİİL CÜMLELERİNDE EK FİİL

2. Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapmak

​

• Basit zamanlı (sadece bir kip eki almış) fiiller, ek fiil alarak birleşik zamanlı (birden fazla kip eki almış) fiil olurlar. Fiilin birleşik zamanlı olması demek iki kip ekinin yan yana gelmesi demektir. Birleşik zamanlı fiillerde ikinci kip eki her zaman ek fiildir.

Fiil cümlelerinde ek fiil, üç kiple çekimlenir:

​

• Ek Fiilin Hikaye Birleşik Zamanı (idi)
• Ek Fiilin Rivayet Birleşik Zamanı (imiş)
• Ek Fiilin Şart Birleşik Zamanı (ise)

​

1. Hikâye Birleşik Zamanlı Fiiller�

Basit zamanlı fiillere ek fiilin görülen geçmiş zaman eki “idi” getirilerek yapılır. Hikâye birleşik zamanı, eylemin geçmişte yapıldığını hikâye gibi anlatır.

Sevdiydim görülen geçmiş

zamanın hikâyesi

Sevmiştim duyulan geçmiş

zamanın hikâyesi

Seviyordum şimdiki zamanın 

hikâyesi

Sevecektim gelecek zamanın 

hikâyesi

​

Severdim geniş zamanın 

hikâyesi

Sevmeliydim gereklilik kipinin

hikâyesi

​

Seveydim istek kipinin hikâyesi

​

Sevseydim şart kipinin hikâyesi

UYARI

​

​

​

Emir kipinin hikâye birleşik zamanı yoktur.

�2. Rivayet Birleşik Zamanlı Fiiller�

Basit zamanlı fiillere ek fiilin duyulan geçmiş zaman eki “imiş” getirilerek yapılır.

bilmişmiş duyulan geçmiş

zamanın rivayeti

​

biliyormuş şimdiki zamanın rivayeti

​

bilecekmiş gelecek zamanın rivayeti

​

bilirmiş geniş zamanın rivayeti

bilmeliymiş gereklilik kipinin rivayeti

​

​

bileymiş istek kipinin rivayeti

​

​

bilseymiş şart kipinin rivayeti

UYARI

Görülen geçmiş zaman kipi ile emir kipinin rivayet birleşik zamanı yoktur.

3. Şart Birleşik Zamanlı Fiiller�

​

Basit zamanlı fiillere ek fiilin şart kip eki “ise” getirilerek yapılır. Şart birleşik zamanı, eylemin yapılışını, başka bir eylemin yapılışına şart koşar.

yaptıysan görülen geçmiş

zamanın şartı

​

yapmışsan duyulan geçmiş

zamanın şartı

​

yapıyorsan şimdiki zamanın şartı

yapacaksan gelecek zamanın şartı

​

​

yaparsan geniş zamanın şartı

​

​

yapmalıysan gereklilik kipinin şartı

UYARI

​

​

İstek, şart ve emir kipinin şart birleşik zamanı yoktur.

Birleşik Zamanlı Fiillerin

Cümleye Kattığı Anlamlar

​

Birleşik zamanlı fiiller, eklendikleri fiile zaman anlamının yanı sıra

• küçümseme,
• terk edilmiş alışkanlık,
• kesinlik,
• ihtimal,
• başkasından duyma,
• umursamama,
• gerçekleşmemiş niyet gibi anlamlar da kazandırır.

1. Küçümseme / İnanmama Anlamı�

“-mış + mış” birleşik yapısı cümleye küçümseme, inanmama, alay, kinaye anlamı katar:

​

» Sınava çok çalışmışmış.

» Ödevlerini zamanında yapmışmış. 

2. Terk Edilmiş Alışkanlık Anlamı�

• “-r + di” birleşik yapısı cümleye terk edilmiş alışkanlık anlamı katar.�

Örnek(ler)

» Küçükken birbirimize mektup yazardık.

» Eskiden her gün spor yapardım.

3. Başkasından Duyma Anlamı�

-r + miş, 

-yor + muş birleşik yapıları cümleye başkasından duyma, başkasından öğrenme anlamı katar.

» Çocuklar bahçede oynuyormuş.

» Bakışları insanı çok etkilermiş.

​

4. Gerçekleşmemiş Beklenti Anlamı�

“-ecek + ti” birleşik yapısı cümleye gerçekleşmemiş beklenti, gerçekleşmemiş niyet anlamı katar.

​

» Babam doğum günümde bana bisiklet alacaktı.

» Arkadaşım dün bize gelecekti.

​

�5. Kesinlik Anlamı�

• “-miş + tir” birleşik yapısı bazı durumlarda cümleye kesinlik anlamı katar.�

Örnek(ler)

• » Kalemleri bırakın, sınav sona ermiştir.�» Medeniyet, yazının bulunmasıyla

başlamıştır.

6. Olasılık / İhtimal Anlamı

​

• “-miş + tir” birleşik yapısı bazı durumlarda ise cümleye ihtimal, olasılık anlamı katar.�

Örnek(ler)

• » Belki Ahmet’i de aramıştır.�» Bu saate kadar çoktan uyumuştur.

​

​

Rahmi TAŞKIRAN

Türkçe Öğretmeni