Miles Hermann

Athro Daearyddiaeth

Ysgol Gyfun Gwent Is Coed

​

Sesiwn 2 - Adolygu Hydref 2023

Adnoddau dwr a’u rheolaeth

Thema 6.3

Cynnwys

6.3.1 Sut a pham mae’r galw am ddŵr yn newid?

6.3.2 A yw adnoddau dŵr yn cale eu rheoli mewn ffordd gynaliadwy?

​

Pam ydych chi’n credu ein bod ni’n defnyddio mwy o ddŵr nawr nag erioed?

Pa fath o wledydd sy’n defnyddio’r cyfanswm mwyaf o ddŵr a pham?

Beth mae’r dyfodol yn edrych fel o rhan sicrwydd dŵr? (water security)

Pam?

Pa fath o wledydd sy’n defnyddio y cyfanswm lleiaf o ddŵr a pham?

6.3.1 Sut a pham mae’r galw am ddwr yn newid?

Tueddiadau byd eang mewn defnydd dwr.

Mae defnydd dwr byd eang wedi bod yn cynyddu. Mae dau prif rheswm am hyn :

• Cynnydd mewn poblogaeth : mae pobl yn defnyddio dwr ar gyfer yfed, hylendid, coginio a glanhau. Mae angen dwr ar gyfer cynhyrchu’r bwyd rydym yn bwyta ac i gynhyrchu’r nwyddau rydym yn ei ddefnyddio.
• Datblygiad economiadd : mae ôl droed Gwledydd Incwm Uchel llawer uwch na Gwledydd Incwm Isel. Wrth i fwy o wledydd ddatblygu mae’r galw byd eang am ddwr yn cynyddu a mi fydd yn parhau i gynyddu.

Pam bod teulu cyffredin yn America yn defnyddio 1,300 litr o ddŵr, lle mae teulu cyffredin yn Affrica yn defnyddio cyn lleied â 22 litr o ddŵr y dydd?

​

Disgrifiwch dueddiadau yn y graff [3]

​

Meini Prawf Llwyddiant

• Patrwm Cyffredin
• Uchafbwynt
• Isafbwynt
• Data
• Eithriad?

​

Disgrifiwch y berthynas rwng IGC y pen a defnydd dwr y pen y flwyddyn. [2]

Cyd berthynas negyddol

Cyd berthynas positif

​

Beth sy’n digwydd tra bod rhywbeth arall yn digwydd>?

Mae defnydd dwr yn amrywio o fewn, ac rhwng gwledydd. Yn Affrica Is Sahara mae bobl sy’n byw mewn ardaloedd trefol yn fwy tebygol o gael cyflenwad dwr diogel i yfed i gymharu gyda bobl yn byw mewn ardaloedd gwledig.

​

ôl-droed dwr

Mae’r map uchod yn dangos ôl-droed dŵr gwahanol wledydd. Disgrifiwch y patrwm sydd i’w weld a chynnigwch resymau drosto.

Awgrymwch resymau dros y patrwm yma

· Location of the countries (landlocked, close to water sources).

· Climate of the countries (do they suffer from drought and therefore don’t have enough water to have a large footprint).

· Wealth of the country (are they a HIC or a LIC and the impact that has).

· Industry (what jobs are available in the countries and does that mean that they use more water than others).

· Any anomalies or surprises on the map – can you try and explain them?

​

Ôl troed dwr

Mae ein defnydd dŵr personol (litr y dydd) yn mesur faint o ddwr rydym yn defyddio ar gyfer yfed, coginio, golchi ac faint sydd ar gyfer cynhyrchu’r bwyd rydym yn bwyta ac i gynhyrchu’r nwyddau rydym yn ei ddefnyddio. Mae’r ôl troed dwr yn dweud i ni faint o ddwr sy’n cael ei ddefnyddio gan berson yn uniogol, mewn gwlad neu y fyd eang.

• Mae 70% o’r dwr rydym yn ei ddefnyddio ar gyfer cynhyrchu bwyd, 20% yn cael ei ddefnyddio mewn diwydiant, 10% mewn tai.
• Mewn amaethyddiaeth mae rhan fwyaf o ddwr yn cael ei ddefnyddio ar gyfer dyrfhau
• Mae diwydiant yn defnyddio niferoedd mawr mewn gweithgynhyrchu a phrosesau oeri
• Yn y cartref, mae dwr yn cael ei ddefnyddio mewn toiledau, peiriannau golchu, cawd a bath.
• Caiff cyfaint mawr o ddwr ei golli trwn anweddiadu a gollyngiadau mewn argeau.

​

​

Sicrwydd dwr - sicrhau bod digon o gyflenwadau dŵr ar gael ar bob amser. Mae’n golygu :

​

• bod digon o ddŵr diogel a fforddiadwy i gadw pobl yn iach
• bod digon o ddŵr ar gael ar gyfer amaethyddiaeth, diwydiant ac egni
• bod ecosystemau sy’n cyflenwi ein dŵr, e.e. gwlyptiroedd yn cael eu gwarchod
• bod pobl yn cael eu diogelu rhag peryglon sy’n gysylltiedig â dŵr, e.e. sychder.

​

Mae sicrhau cyflenwadau digonol o ddŵr croyw (fresh water) yn hollbwysig i ddarparu dŵr yfed, dŵr i dyfu cnydau a dŵr i gyflenwi diwydiant. Gall brinder dŵr olygu bod iechyd a’r economi yn dioddef. Felly, mae sicrwydd dŵr yn bwysig i bob gwlad.

Mae gan rhai gwledydd gwarged dŵr sy’n golygu bod y cyflenwad dŵr yn fwy na’r galw amdano, lle mae gan rhai prinder dŵr sy’n golygu bod y cyflenwad yn llai na’r galw.

​

Pa effaith mae cynnydd mewn poblogaeth yn cael ei sicrwydd dwr/galw am ddwr?

Pa effiath mae newid mewn amaethyddiaeth (ffermio) yn cael ar sicrwydd dwr/galw am ddwr?

Pa effaith mae cynnydd mewn prynwriaeth yn cael ar sicrwydd dwr/galw am ddwr?

Pa un o’r ffactorau uchod ydych chi’n credu caiff yr effaith mwyaf ar sicrwydd dwr/galw am ddwr?

Mwy o bobl = mwy o ddwr angen ar gyfer yfed, bwyd, prynwriaeth

Dillad - ‘Fashion Cyflym’, par o jeans angen 7,600ltr i greu

​

Bwyd - Avacado 272 ltr i dyfu un

​

Yn fy marn i, credaf fod twf poblogaeth wedi cael yr effaith mwyaf ar gynnydd galw dwr oherwydd wrth i’r twf cynyddu, galw am fwy ac amaethyddiaeth yn cynyddu yn ogystal ar galw am ddillad a nwyddau hefyd yn cynyddu felly mae’n cael effaith ar bob agwedd bywyd. Wrth i’r galw am fwyd cynyddu mae’r dwr sydd angen i ddefnydd i’w tyfu hefyd yn cynyddu gan fod angen fwy o gnydau. Hefyd, mae llawer iawn o ddwr yn cael ei ddefnyddio wrth gynhyrchu dillad yn enwedig pâr o jeans. Heb so nac oni bai wrth i’r twf poblogaeth cynyddu mae’r nifer o gawodydd, tai bach a batrhiau yn cynyddu sydd hefyd yn effeithio ar ddefnydd ddwr

​

Er hyn mae newid yn amaethyddiaeth fel mas cynyrchu a thyfu cnwd yn cael effaith dinistriol ar yr amgylchedd gan fod gwrteithiau yn gallu cael i’r cyflenwad dwr a’i conotamineiddio. Hefyd, mae’r cynnydd yn prynwiraeth yn cael effaith syfyrdanol gan fod nifer o beiriannau yn defnyddio dwr fel ffordd o oeri wrth gynyrchu

Sylwadau

​

Dadansoddiad da sydd wedi ymlaethu - son am bob ffactor

Cywirdeb iethyddol

​

Targedau = Enghreiffitau, twf poblogaeth - pa wledydd - beth yw golbygiadau gwlad sydd yn datblygu ? Prynwriaeth? Eto cyfandiroedd mae hyn yn amrywio?

Rhan 2 : A yw adnoddau dwr yn cae eu rheoli men ffordd gynaliadwy?

Mae’r map uchod yn dangos faint o ddwr bydd ar gael i bob person erbyn 2070. Mae rhai rhannau o’r byd mewn mwy o perygl o brinder dwr nag eriall. Wrth bydd poblogaeth y byd gynyddu bydd mwy o bwysau am ddwr.

Strategaethau i reoli cyflenwad dwr.

1. Adeiladau cronfeydd dwr : darparu cyflenwad mawr o ddwr trwy gydol o flwyddyn ar gyfer defnydd yn y cartref ac amaethyddiaeth
2. Cynlluniau trosglwyddo dwr : pan ma gan wlad gwared dwr mewn un ardal a prindwr dwr mewn an arall. Gall dwr gael ei trawsgludo trwy pibellau a canals.
3. Echdynnu dwr daear : tynu dwr oddi dan y ddaear mewn craciau y pridd, tywod a chraig.

​

1. Gorsaf dihalwyno : tynnu’r halen o ddwr y môr er mwyn gwneud e’n saff i yfed - proses drud a mae angen llawer iawn o egni.
2. Cadwraeth dwr : e.e ’water meters & dual flush toilets’
3. Denfyddio dwr ‘llwyd’ : ail ddefnyddio dwr sydd wedi cael ei ddefnyddio o’r blaen e.e ar gyfer flushio toiletau

​

​

​

Mae angen fwy o ddwr arnom!!!

Lesthoto Highland Water Project

Cynllun Top i Lawr

Cynllun trosglwyddo dwr yn rhynglwadol

Cynllun trosgwlyddo dwr ar raddfa fawr: Prosiect dŵr ucheldiroedd Lesotho.

​

Cynllun trosgwlyddo dwr ar raddfa fawr: Prosiect dŵr ucheldiroedd Lesotho.

​

Beth yw manteision ac anfanteision LHWP?

Mae Lesotho yn un o wledydd tlotaf y byd. Nid oes gn y wlad lawer o adnoddau ond Mae gwerthu dwr i Dde Affrica yn rhoi 75% o inccwm i’r wlad. OND, er hyn nid yw nifer o bobl yn Lesotho yn cael mynediad i’r adnoddau dwr yma. Mae Argae Metlong yn cae ei greu i ddarparu dwr i dir isel y wlad, cost y cynllun yw US$31.80 miliwn – arian maae money Lesotho wedi benthyg ac yn gorfod talu nôl. Mae’r argae wedi ei orffen ac bydd y pibellau dwr a twneli wedi gorffen erbyn 2020. Tan hynny mae nifer uchel o bobl (ffermwyr) mewn ardaloedd tir uchel gwledig Lesotho yn treulio nifer o oriau yn mynd i nôl a chario dwr.

Gall Lesotho werthu ei dwr i Dde Affrica am £35 y flwyddyn - gallent wario’r arian yma r wella addysg a iechyd.

Mae’r argae yn creu trydan Hydroelectrig sy’n gallu rhoi pwer i diwydiant a helpu datlbygiad economiadd y wlad.

Isadeiledd (e.e ffyrdd a chysylltiadau ffon) yn cael ei wella ogwmpas yr argae

Creu miloedd o swyddi wrth adeiladau’r argae - swyddi i bobl lleol

Roedd rhaid i Dde Affrica fenthyg arian i dalu am y dwr - mae hyn wedi creu dyled i’r wlad.

Mae llawer o ddwr wedi cael ei golli ar y ffordd i Dde Affrica - gwastraff dwr

Bywyd gwyllt fel pysgod yn mudo a chynefin gwlypdiroedd yn cael ei effeithio

Biliau dwr bobl wedi cynyddu yn enwedig i’r bobl tlawd

Nid yw’r dwr yn cyrraedd ffermwyr tir uchel Lesotho - bydd merched yn gorfod treulio amser hir yn casglu dwr ac felly yn colli addysg

Cronfa ddwr Katse - Cymorth Top i lawr (dod o’r llywodraeth a ddim o hyd yn cyrraedd y bobl

Gan gyfeirio at enghraifft rydych wedi astudio, disgrifiwch ac esboniwch sut mae cynllun rheoli dwr yn efffeithio dwy wlad. [8]

SUCCESS CRITERIA:

​

• Cyfleu eich syniadau yn glir ac yn rhesymegol.
• Eglurwch eich dadleuon (h.y. ‘beth felly?’).
• Defnyddiwch ffeithiau a ffigurau.
• Defnyddio terminoleg ddaearyddol e.e. cynaliadwy.
• Sillafu, atalnodi a gramadeg cywir.

​

10

Munud

Ble ydych yn teimlo chi’n sefyll? Ydych wedi cyrraedd brig y MPLl?

A oes ffyrdd eraill o rheoli cyflenwad dwr De Affrica?

• Mae gan De Affrica 539 argae dwr mawr, sef tua hanner yr holl argeau yn Affrica gyfan.
• Er hyn, mae dal nifer uchel o bobl De Affrica heb fynediad i ddwr yfed glan.
• Mae nifer o’r bobl yma yn byw mewn ardaloed gwledig y wlad, mae’n nhw byw yn rhy bell i ffwrdd i fod yn rhan o gynlluniau dwr mawr fel y LHWP ac u rhy dlawd i ddriliau tyllau er mwyn cyrraedd cyflenwad y dwr daear (groundwater supplies) yn y cregiau.
• Rhaid iddynt ddibynu ar cynlluniau rhad a raddfa bach o gasglu dwr glaw.

Casglu dwr

Projectiau dwr raddfa bach

Strategaethau ar gyfer y byd sy’n datblygu …

Mae Sefyliadau Anllywodraethol (NGOs), fel WaterAid, yn aml yn datblygu strategaethau raddfa bach a chynaliadwy i rheoli problemau dwr mewn gweldydd incwm is sy’n datblygu.

Rydym yn galw rhain yn technoleg ganolradd - a mae’n rhaid iddynt fod yn addas i’r ardal ac yn

HUNANGYNHALIOL

Strategaethau ‘Gwaelod i Fyny’ (Bottom up) - mynd syth at y bobl ei hun i’w helpu yn lle at y llywodraeth.

RULES FOR INTERMEDIATE TECHNOLOGIES:

1. They need to fit in with the climate of the area.
2. Low-cost.
3. Need to be within the technical ability of the local community.
4. Use local materials.
5. Be close to the village.
6. Can easily be repaired.
7. Make sure that local people are involved in the process.
8. Provide training so that local people know how to use it.

Rheolau TECHNOLEG CANOLRADD

1. Rhaid iddynt fod yn addas i hinsawdd yr ardal.
2. Cost-isel.
3. Angen bod o fewn gallu technolegol y gymuned leol
4. Defnyddio defnyddiau lleol.
5. Bod yn agos i’r pentref.
6. Gallu cael ei drwsio (fix) yn hawdd.
7. Gwneud yn siwr bod y bobl leol yn rhan o’r broses.
8. Cynnig hyfforddiant fe bod bobl lleol yn deall sut i’w ddefnyddio.

Rheolaeth dwr ar ffarm bach : De Affrica

• Mae Tshepo Khumbane yn ffarmwr o Dde Affrica sy’n dysgu bobl am dechngeau casglu dwr glaw.
• Mae ei strategaethau yn fforddadwy ac yn addas i deuluoedd hyd yn oed fod y ffarm yn fach ac eu bod yn dlawd.
• Mae nhw’ defnyddio ffordd rhad, addas, hawdd a CHYNALIADWY i gaslu dwr o do y ffarm.
• Mae hy o fudd i bobl heb wneud niwed i’r amgylchedd ogwmpas a heb ddefnyddio adnoddau gwerthfawr (nid fel cynlluniau adeialdau argaeau mawr sy’n cael ei ddefnyddio gan y llywodraeth.

Beth yw dyfyrhaen? Gorechdynnu?

Pam ydy cymaint o ddwr yn cael ei ddyfrhau?

• Enghraifft : Gogledd-Orllewin India

​

Mae sawl rheswm pam mae India yn dibynnu ar ddyfrhau- dyma’r canlyniadau/ rhesymau :

1 Mae gan India batrwm glawiad tymhorol. Mae gan daleithiau yn y gogledd-orllewin, fel Gujarat, dymor sych hir. Gall storfeydd arwyneb fel llynnoedd ac afonydd fod yn sych am gyfnodau hir o amser.

2 Mae storfeydd arwyneb yn aml yn cael eu llygru gan wastraff dynol. Ystyrir bod dŵr daear yn lanach – er y gall dŵr daear gael ei lygru hefyd, yn enwedig gan blaladdwyr a ddefnyddir ar ffermydd a ffermydd berdys.

3 Mae cyflenwadau dŵr trefol yn wael. Mae llawer o bobl yn prynu dŵr gan werthwyr dŵr am brisiau uchel iawn. Mae llawer yn gweld drilio ffynnon yn ffynhonnell rhatach yn y tymor hir.

4 Mae llywodraeth India wedi annog ffermwyr i dyfu mwy o fwyd i fwydo'r boblogaeth gynyddol. Mae’r ‘chwyldro gwyrdd’ hwn wedi defnyddio cnydau sy’n tueddu i fod angen mwy o ddŵr na chnydau traddodiadol.

5 Mae trydan rhad wedi annog ffermwyr i ddrilio ffynhonnau dwfn iawn a gosod pympiau i echdynnu dŵr. Mae'r lefel trwythiad yn cwympo ac mae ffynhonnau ffermydd cyfagos yn sychu, felly mae'n rhaid iddyn nhw hefyd ddrilio'n ddyfnach.

6 Mae glawiad monsŵn India yn anrhagweladwy. Mewn tymhorau gyda glawiad is na'r cyfartaledd (fel 2012) nid yw'r dyfrhaenau'n cael eu hailenwi’n llawn

​

Cwesitwn Arholiad

Gan ddefnyddio un enghraifft rydych wedi astudio, esboniwch ganlyniadau a rheolaeth gorechdynnu [6]

MPLl

• Enghraifft
• Canlyniad = Cymdeithasol
• Canlyniad = Amgylcheddol
• Canlyniad = Economaidd
• Rheolaeth - sut ydyn nhw yn goresgyn y problemau gyda gorechdynnu yma?

Cwestiynau:

​

hermannm10@hwbcymru.net

miles.hermann@gwentiscoed.cymru

​

​

​

Diolch yn fawr