Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

1

Γ. ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ό ΑΙΩΝΑ

5. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΖΩΗ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1922-1936

◄ Πρόσφυγες αμέσως μετά την άφιξη τους στην Ελλάδα

▲ Πηγή: http://www.venetokleio.gr

2

Πηγή: http://www.venetokleio.gr

🏳 Το κείμενο του σχολικού βιβλίου με πλαγιότιτλους

Η καταστροφή του 1922 μετέβαλε τα δεδομένα της ελληνικής κοινωνίας. Η κεντρική παράμετρος, στο τέλος των πολύχρονων πολεμικών αναμετρήσεων, ήταν η άφιξη και η αποκατάσταση του πολύ σημαντικού ρεύματος προσφύγων. Υπολογίζεται ότι, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, έφτασαν στο ελληνικό κράτος 1.230.000 Έλληνες χριστιανοί και 45.000 Αρμένιοι πρόσφυγες. Στη θέση τους, 610.000 μουσουλμάνοι που κατοικούσαν στην Ελλάδα έφυγαν για την Τουρκία. Είναι αυτονόητο ότι το ανθρώπινο αυτό κύμα ανέτρεψε όλες τις ισορροπίες και τα δεδομένα της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας. Εκατό χρόνια μετά την Επανάσταση του 1821, το ελληνικό κράτος υποχρεώθηκε σε μία νέα αρχή.

Η άφιξη των προσφύγων, πέρα από το γεγονός ότι αποτέλεσε μία πρωτοφανή ανθρώπινη τραγωδία, λειτούργησε ως καταλύτης στη δυναμική της ελληνικής κοινωνίας. Οι χρόνιες ανεπάρκειες της ελληνικής διοίκησης έπρεπε, για παράδειγμα, να ξεπεραστούν ταχύτατα, για να αποφευχθεί μια ολική καταστροφή. Ήδη, το 1923 και το 1924, οι θάνατοι από τις αρρώστιες-μάστιγες της εποχής, τη φυματίωση και την ελονοσία, πολλαπλασιάστηκαν, κάνοντας αναγκαίες και επείγουσες τις αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Η πολιτική αστάθεια, τα μίση του διχασμού, η ανακήρυξη της δημοκρατίας, οι επεμβάσεις του στρατού και οι απόπειρες πραξικοπημάτων συσκοτίζουν το ζήτημα της αποτελεσματικότητας του κράτους και της διοίκησης. Στην πραγματικότητα, η αντίδραση του κρατικού μηχανισμού ήταν μάλλον επαρκής σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος. Αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο το μόνο κεφάλαιο που ουσιαστικά διέθετε: τις μουσουλμανικές περιουσίες που υπολογίζονταν σε πέντε ως δέκα δισεκατομμύρια δραχμές. Ταυτόχρονα, η εξωτερική βοήθεια λειτούργησε συμπληρωματικά με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο.

Ανάγκη παρέμβασης

​

​

Δυσκολίες

​

​

Αποτελεσματικές ενέργειες

Η άφιξη των προσφύγων

3

Οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της Μικρασιατικής Καταστροφής

4

Η καταστροφή του 1922 μετέβαλε τα δεδομένα της ελληνικής κοινωνίας.

• Η κεντρική παράμετρος, στο τέλος των πολύχρονων πολεμικών αναμετρήσεων, ήταν
• η άφιξη
• και η αποκατάσταση του πολύ σημαντικού ρεύματος προσφύγων.

Στη θέση τους,

• 610.000 μουσουλμάνοι
• που κατοικούσαν στην Ελλάδα
• έφυγαν για την Τουρκία.

Υπολογίζεται ότι, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, ✔ έφτασαν στο ελληνικό κράτος:

• 1.230.000 Έλληνες χριστιανοί
• και 45.000 Αρμένιοι πρόσφυγες.

Είναι αυτονόητο ότι

• το ανθρώπινο αυτό κύμα ανέτρεψε όλες τις ισορροπίες και τα δεδομένα της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας.
• Εκατό χρόνια μετά την Επανάσταση του 1821, το ελληνικό κράτος υποχρεώθηκε σε μία νέα αρχή.

• Πώς επηρέασε η Μικρασιατική Καταστροφή τη σύνθεση και τη λειτουργία της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας;
• Γιατί το γεγονός αυτό θεωρείται «νέα αρχή» για το ελληνικό κράτος;

5

Η καταστροφή του 1922 μετέβαλε τα δεδομένα της ελληνικής κοινωνίας.

• Η κεντρική παράμετρος, στο τέλος των πολύχρονων πολεμικών αναμετρήσεων, ήταν
• η άφιξη
• και η αποκατάσταση του πολύ σημαντικού ρεύματος προσφύγων.

Στη θέση τους,

• 610.000 μουσουλμάνοι
• που κατοικούσαν στην Ελλάδα
• έφυγαν για την Τουρκία.

Υπολογίζεται ότι, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, ✔ έφτασαν στο ελληνικό κράτος:

• 1.230.000 Έλληνες χριστιανοί
• και 45.000 Αρμένιοι πρόσφυγες.

Είναι αυτονόητο ότι

• το ανθρώπινο αυτό κύμα ανέτρεψε όλες τις ισορροπίες και τα δεδομένα της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας.
• Εκατό χρόνια μετά την Επανάσταση του 1821, το ελληνικό κράτος υποχρεώθηκε σε μία νέα αρχή.

• Πώς επηρέασε η Μικρασιατική Καταστροφή τη σύνθεση και τη λειτουργία της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας;
• Γιατί το γεγονός αυτό θεωρείται «νέα αρχή» για το ελληνικό κράτος;

6

Τόπος προέλευσης των προσφύγων

Μικρά Ασία 626.954

Θράκη 256.635

Πόντος 182.169

Κωνσταντινούπολη 38.458

Βουλγαρία 49.027

Ρωσία 58.526

Διάφοροι τόποι 10.080

Σύνολο 1.221.849

Πηγή: Πετσάλης Α., Η δημοσιονομική αντιμετώπισις του προσφυγικού προβλήματος, Αθήνα 1930, σ. 8

​

• Να αναφέρετε το συνολικό αριθμό των Ελλήνων προσφύγων και τους τόπους προέλευσής τους.

▲ Καταυλισμός προσφύγων στις όχθες του ποταμού Έβρου (1925).

▲ Σχέδιο για την επέκταση της Κομοτηνής με προσφυγικές γειτονιές (1932).

7

▲ Χάρτης της Ανατολικής Θράκης με τις πορείες των προσφύγων και τα μέσα αναχώρησης.

http://sitalkisking.blogspot.gr/2012/12/h-1922.html 

8

▲ Τα φορτωμένα κάρα περνούν μέσα από την Αδριανούπολη (αρχές Οκτωβρίου 1922)

http://sitalkisking.blogspot.gr/2012/12/h-1922.html

▲ Έλληνες πρόσφυγες εγκαταλείπουν την ανατολική Θράκη (Νοέμβριος 1922)

• Μουσουλμάνοι πρόσφυγες από την Κρήτη που έφτασαν στην Τουρκία με την ανταλλαγή των πληθυσμών.
• Ποια ήταν η γλώσσα τους;

9

Η αντιμετώπιση του προσφυγικού ζητήματος από το ελληνικό κράτος

10

• Πώς αντέδρασε το ελληνικό κράτος στο προσφυγικό πρόβλημα μετά το 1922 και ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην τελική του αποτελεσματικότητα, παρά τις πολιτικές και κοινωνικές δυσκολίες της εποχής;

​

ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

Η άφιξη των προσφύγων,

• πέρα από το γεγονός ότι αποτέλεσε μία πρωτοφανή ανθρώπινη τραγωδία,

🠞 λειτούργησε ως καταλύτης στη δυναμική της ελληνικής κοινωνίας.

• Οι χρόνιες ανεπάρκειες της ελληνικής διοίκησης έπρεπε, για παράδειγμα, να ξεπεραστούν ταχύτατα,

🠞για να αποφευχθεί μια ολική καταστροφή.

• Ήδη, το 1923 και το 1924, οι θάνατοι από τις αρρώστιες-μάστιγες της εποχής, τη φυματίωση και την ελονοσία, πολλαπλασιάστηκαν, 🠞 κάνοντας αναγκαίες και επείγουσες τις αποτελεσματικές παρεμβάσεις.

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΣΤΗΝ ΚΡΑΤΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

• Η πολιτική αστάθεια,
• τα μίση του διχασμού,
• η ανακήρυξη της δημοκρατίας,
• οι επεμβάσεις του στρατού και οι απόπειρες πραξικοπημάτων
• συσκοτίζουν το ζήτημα της αποτελεσματικότητας του κράτους και της διοίκησης.

ΕΠΑΡΚΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ

Στην πραγματικότητα, η αντίδραση του κρατικού μηχανισμού ήταν μάλλον επαρκής σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος.

• Αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο το μόνο κεφάλαιο που ουσιαστικά διέθετε: τις μουσουλμανικές περιουσίες που υπολογίζονταν σε πέντε ως δέκα δισεκατομμύρια δραχμές.
• Ταυτόχρονα, η εξωτερική βοήθεια λειτούργησε συμπληρωματικά με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο.

11

• Πώς αντέδρασε το ελληνικό κράτος στο προσφυγικό πρόβλημα μετά το 1922 και ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην τελική του αποτελεσματικότητα, παρά τις πολιτικές και κοινωνικές δυσκολίες της εποχής;

​

ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

Η άφιξη των προσφύγων,

• πέρα από το γεγονός ότι αποτέλεσε μία πρωτοφανή ανθρώπινη τραγωδία,

🠞 λειτούργησε ως καταλύτης στη δυναμική της ελληνικής κοινωνίας.

• Οι χρόνιες ανεπάρκειες της ελληνικής διοίκησης έπρεπε, για παράδειγμα, να ξεπεραστούν ταχύτατα,

🠞για να αποφευχθεί μια ολική καταστροφή.

• Ήδη, το 1923 και το 1924, οι θάνατοι από τις αρρώστιες-μάστιγες της εποχής, τη φυματίωση και την ελονοσία, πολλαπλασιάστηκαν, 🠞 κάνοντας αναγκαίες και επείγουσες τις αποτελεσματικές παρεμβάσεις.

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΣΤΗΝ ΚΡΑΤΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

• Η πολιτική αστάθεια,
• τα μίση του διχασμού,
• η ανακήρυξη της δημοκρατίας,
• οι επεμβάσεις του στρατού και οι απόπειρες πραξικοπημάτων
• συσκοτίζουν το ζήτημα της αποτελεσματικότητας του κράτους και της διοίκησης.

ΕΠΑΡΚΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ

Στην πραγματικότητα, η αντίδραση του κρατικού μηχανισμού ήταν μάλλον επαρκής σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος.

• Αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο το μόνο κεφάλαιο που ουσιαστικά διέθετε: τις μουσουλμανικές περιουσίες που υπολογίζονταν σε πέντε ως δέκα δισεκατομμύρια δραχμές.
• Ταυτόχρονα, η εξωτερική βοήθεια λειτούργησε συμπληρωματικά με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο.

12

▲ Χάρτης με τις περιοχές που υποφέρανε από ελονοσία στη Μακεδονία (1927). Με μπλε χρώμα σημειώνονται οι βάλτοι (τα έλη) και με καφέ οι περιοχές που υποφέρουν από την αρρώστια. Πηγή: www.museduc

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

Κατά την περίοδο 1922-1936 ο κρατικός μηχανισμός αξιοποίησε τις μουσουλμανικές περιουσίες που υπολογίζονταν σε πέντε ως δέκα δισεκατομμύρια δραχμές. 32920

Σ

13

14

Ανακήρυξη

Αβασίλευτης

Δημοκρατίας

Πολίτευμα ευάλωτο

Δικτατορία

Πάγκαλου

🡱

Εκλογή κόμματος

Φιλελευθέρων

🡱

🡱

🡱

«Ιδιώνυμο»

Ελληνοτουρκικό

Σύμφωνο Φιλίας

Πτώχευση

Λαϊκό Κόμμα στην εξουσία

Κίνημα 1935

Παλινόρθωση Μοναρχία

Δικτατορία

Μεταξά

Βενιζελική τετραετία

15

ΘΕΜΑΤΑ

ΑΠΟ ΤΟ Κ.Ε.Ε.

16

ΘΕΜΑ 1

ΠΗΓΗ 1

Οι πρόσφυγες

Η προσφυγιά κίνησε κι απλώθηκε σ’ ολόκληρη την έκτασή της Ελλάδας, σαν το ποτάμι που ξεχείλισε και έχασε τη στράτα του, σαν το πεινασμένο κοπάδι ν’ αναζητάει βοσκή. Οι καταυλισμοί και οι περιμαντρωμένοι χώροι δεν τη χωρούσαν πια και δεν την κρατούσαν. Ενάμισυ εκατομμύριο πεινασμένα στόματα... Ενάμισυ εκατομμύριο φτηνά χέρια... Ενάμισυ εκατομμύριο διψασμένοι άνθρωποι για δουλειά, για γαλήνη, για ελπίδα, τριγυρνούσαν στους δρόμους της Ελλάδας με τα χέρια στις τσέπες της ανέχειας! Έβγαλε ο πρόσφυγας τη ζωή του στον πλειστηριασμό της φτήνιας όσο-όσο. Για ένα μεροκάματο στο εργοστάσιο. Για μια χούφτα καλαμπόκι στα χωράφια... Κι ήταν κι άλλες χιλιάδες που τράβηξαν κατά τα έλη, ατέλειωτα έλη και μιλιούνια κουνούπια. Είχαν γίνει οι άνθρωποι σαν την κίτρινη φυλή.

Σωστοί κούληδες. Και τα «εγγειοβελτιωτικά έργα και η αποξήρανσις των ελών» κουδούνιζαν σε κάθε εκλογική περίοδο, το ίδιο κούφια κι άκαρπα όπως και η «αστική αποκατάστασις των προσφύγων».

Διδώ Σωτηρίου, Οι νεκροί περιμένουν.

[Πηγή: Ιστορία νεότερη και σύγχρονη, τεύχος Γ΄, Γ΄ Λυκείου, σ. 197]

ΠΗΓΗ 2

Αντιμετώπιση του προβλήματος Αποκατάστασης των Προσφύγων από το κράτος

Στην Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων το ελληνικό δημόσιο παραχώρησε εκτάσεις 5.000.000 στρεμμάτων, αξίας 13.000.000 λιρών περίπου για να πραγματοποιήσει το έργο της αποκαταστάσεως. Οι εκτάσεις αυτές προέρχονταν από τις ακόλουθες πηγές: 1) δημόσιες γαίες, 2) απαλλοτριώσεις και επιτάξεις ιδιωτικών γαιών βάσει και της αγροτικής μεταρρυθμίσεως και 3) ιδιοκτησίες των μουσουλμάνων που μεταφέρθηκαν στην Τουρκία.

17

Για να ενισχυθούν οι προσφυγικές οικογένειες της υπαίθρου η επιτροπή και η κυβέρνηση διένειμαν πάνω από 245.000 ζώα και μεγάλες ποσότητες γεωργικών εργαλείων. Τα 2/3 των εξόδων της επιτροπής δαπανήθηκαν στη Μακεδονία με αποτέλεσμα να αναζωογονηθεί το τμήμα αυτό της Ελλάδος σε τέτοιο βαθμό, ώστε σύμφωνα με τις εντυπώσεις του John Campell¹ το 1930, δυσκολευόταν κανείς να αναγνωρίσει το έρημο τόπο του 1923 -«εκεί που προηγουμένως έβλεπες τεράστιες ακαλλιέργητες εκτάσεις υπάρχουν σήμερα χωριά που ανθούν, γεμάτα ζώα και με φανερά τα σημάδια της ανέσεως, και σε μερικές περιπτώσεις της ευμάρειας ... Τα αποτελέσματα αυτά οφείλονται κυρίως στο θάρρος, την ενεργητικότητα, την εργατικότητα και τη δεκτικότητα σε νέες ιδέες που χαρακτηρίζουν και την πλειοψηφία των προσφύγων».

Ωστόσο, αν η εγκατάσταση των προσφύγων σε αγροτικές περιοχές, που αποτέλεσε και το κύριο έργο της Ε.Α.Π. και απορρόφησε το μεγαλύτερο μέρος των πόρων που διέθετε, πραγματοποιήθηκε με αρκετή επιτυχία, η εγκατάσταση στα αστικά κέντρα παρουσίασε πολύ μεγαλύτερες δυσχέρειες ...

Η εγκατάσταση στα αστικά κέντρα στοίχισε στην Ε.Α.Π. το 1/5 από ό,τι οι αγροτικές εγκαταστάσεις. Ως το τέλος του 1929 η επιτροπή είχε κτίσει 27.000 περίπου κατοικίες σε 125 νέους συνοικισμούς και το κράτος 25.000 κατοικίες, χωρίς να λυθεί το πρόβλημα της άθλιας διαβιώσεως σε αυτοσχέδιες τσίγγινες παράγκες 30.000 περίπου προσφυγικών οικογενειών. ...»

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΕ΄, σ.302.

18

ΠΗΓΗ 3

Η δεκαετία των πολέμων ανάμεσα στα 1912 και 1922 είχε αναστατώσει την οικονομία της Παλαιάς Ελλάδας. Η χώρα δεν είχε το χρόνο να αναπτύξει τα φτωχά, αλλά εν δυνάμει πλούσια εδαφικά της κέρδη. Η μαζική εισροή προσφύγων συνέβη σε μια περίοδο που τα ελληνικά δημόσια οικονομικά βαρύνονταν από στρατιωτικά έξοδα και που η Ελλάδα ήταν αποκλεισμένη από τις χρηματαγορές της Ευρώπης. Ήταν φανερό ότι η οικονομική ανασυγκρότηση μπορούσε να χρηματοδοτηθεί μόνο με τον εξωτερικό δανεισμό. Η διαδικασία ξεκίνησε με το πρσφυγικό δάνειο του 1924 από την Κοινωνία των Εθνών και συνεχίστηκε, μετά το διάλειμμα του Πάγκαλου, με περαιτέρω διαπραγματεύσεις μεταξύ της Κ.Τ.Ε. και των ελληνικών αρχών, καταλήγοντας σε μαζικές εισαγωγές ξένου κεφαλαίου και τεχνικής βοήθειας, από το 1928 και μετά.

Mark Mazower, Οικονομική πολιτική στην Ελλάδα, 1932-1936

στο: Βενιζελισμός και Αστικός Εκσυγχρονισμός,

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1992, σ. 174.

​

⮊ Αφού μελετήσετε τα παραθέματα και λάβετε υπόψη τις σχετικές πληροφορίες του βιβλίου σας:

α) Να παρουσιάσετε τις ενέργειες στις οποίες προέβη το ελληνικό κράτος για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της αποκατάστασης των προσφύγων.

β) Να εκτιμήσετε την αποτελεσματικότητα των ενεργειών αυτών.