1.ÜNİTE:

COĞRAFYANIN DOĞASI

Bu ünitede anlamı, tanımı, konusu ve yaklaşımı bakımından coğrafya biliminin çözümlenebilmesi; örnek olay ve olgular üzerinden bu bilimin hayatın farklı alanlarında kullanımının anlaşılabilmesi, tarihsel gelişimi ve bu gelişime önemli katkılarda bulunan bilim insanları hakkında bilgi edinilebilmesi amaçlanmaktadır.

COĞ.9.1.1. Coğrafya biliminin konusu ve bölümlerini çözümleyebilme�a) Coğrafya biliminin konusu ve bölümlerini oluşturan bileşenleri belirler.�b) Coğrafya biliminin konusu ve bölümlerini oluşturan bileşenler arasındaki ilişkileri belirler.

Anahtar Kavramlar: beşerî coğrafya, beşerî ortam, buz küre (kriyosfer), coğrafya, coğrafi bakış, doğal ortam, fiziki coğrafya, hava küre (atmosfer), su küre (hidrosfer), taş küre (litosfer), yaşam küre (biyosfer)

ÖĞRENME KANITLARI: (Ölçme ve Değerlendirme)

Öğrenme çıktısı; Frayer diyagramı, açık uçlu sorular, öz değerlendirme formu, performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı, grup değerlendirme formu

ÖĞRENME-ÖĞRETME YAŞANTILARI

Temel Kabuller: Öğrencilerin konum, hareket, değişim, dağılış gibi kavramlarla doğa-insan etkileşimi gibi temel konuları bildiği kabul edilmektedir.

1. Görseldeki numaralanmış unsurlardan hangilerinin doğal unsur, hangilerinin beşerî unsur ve faaliyet olduğunu aşağıda verilen tabloya işaretleyiniz.

BAŞLARKEN

2. Yakın çevrenizden doğa ve insan etkileşimine örnekler veriniz.

Cevap: Barajların yapılması, Tarım alanlarının sulama kanallarıyla geliştirilmesi, Ormanların yerleşim ve sanayi için tahrip edilmesi, Rüzgâr ve güneş enerjisi santralleri

Cevap: Doğa ve insan etkileşimini sistematik bir yaklaşımla inceler. gözlem, haritalama, analiz ve modelleme gibi çeşitli yöntemler kullanır.

1.1. COĞRAFYA BİLİMİ

1. Numaralanmış görsellerden yola çıkarak doğa ve insan etkileşimine ilişkin görüşlerinizi açıklayınız.

3. Coğrafya bilimi, doğa ve insan etkileşimini sizce nasıl inceler?

• Canlıların karşılıklı etkileşim içinde bulundukları ortama doğal çevre denir.

• Doğal çevrede yer alan ve insan müdahalesi olmaksızın oluşan her şeye ise doğal unsur denir.

1.1.1. Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri

Amaç Coğrafyanın inceleme alanına giren doğal ve beşerî unsurları ayırt edebilme

Beceri Çözümleme, İletişim, İş Birliği

Yönerge: Sınıfta öğretmen rehberliğinde heterojen küçük gruplar oluşturarak aşağıdaki adımları takip ediniz ve

sizden istenen çalışmaları yapınız.

1. Adım: Aşağıda verilen görseli coğrafyanın konusu, doğal ve beşerî unsurlar açısından grup olarak inceleyiniz.

1. Coğrafyanın inceleme alanına giren konular nelerdir?

Dağlar, deniz, göl, iklim, orman, toprak ve bitki örtüsü

2. Coğrafyanın inceleme alanına giren doğal unsurlar neler olabilir?

3. Coğrafyanın inceleme alanına giren beşerî unsurlar neler olabilir?

Yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü, sular, nüfus, yerleşmeler, ulaşım, turizm

Yerleşmeler, yollar, liman, tekneler, turizm tesisleri

EŞLEŞ: Sorulara verdiğiniz cevapları farklı bakış açılarını da dikkate alarak sıra arkadaşınızla paylaşınız. Gelen

dönütlere göre gerekli düzeltmeleri yaparak ortak cevaplar oluşturunuz. Oluşturduğunuz cevapları

kutucuklardaki uygun yerlere yazınız.

PAYLAŞ: Grup olarak oluşturduğunuz cevapları sınıf arkadaşlarınızla paylaşınız.

Coğrafyanın inceleme alanına

giren konular nelerdir?

Coğrafyanın inceleme alanına giren

doğal unsurlar neler olabilir?

Coğrafyanın inceleme alanına giren

beşerî unsurlar neler olabilir?

Coğrafya, insan-doğa etkileşimini inceler ve fizikî coğrafya ile beşerî coğrafya olmak üzere iki ana başlık altında çalışır. Bu alanlar; yer şekilleri, iklim, su kaynakları, toprak yapısı gibi doğal unsurları ve nüfus, yerleşme, ekonomik faaliyetler gibi beşerî unsurları kapsar .

Coğrafyanın inceleme alanına giren doğal unsurlar arasında dağlar, nehirler, iklim, bitki örtüsü, toprak ve su kaynakları yer alır.

Coğrafyanın inceleme alanına giren beşerî unsurlar; nüfus, yerleşme şekilleri, tarım, sanayi, turizm, ulaşım, enerji kaynakları ve ekonomik faaliyetlerdir.

FİZİKİ COĞRAFYA

Jeomorfoloji: Litosfer unsurları, yerin üzerindeki şekilleri inceler.

Jeoloji: Yerin içini (yaşını, yapısını) inceler.

Klimatoloji: Atmosfer, hava olayları, iklim sistemleri, iklim tipleri ve bunların dağılışını inceler. Meteoroloji ile etkileşim içindedir.

Hidroğrafya: Denizler, göller, akarsular gibi su ortamlarını inceler.

Limnoloji

Oseonografya

Toprak Coğrafyası: Yeryüzündeki toprakların oluşum süreçleri, özellikleri ve dağılışını inceler.

Biyocoğrafya: Bitki ve hayvanların dağılışını, genel özelliklerini, etkileşimlerini inceler.

Nüfus Coğrafyası: Nüfusun özellikleri, dağılışı, değişimi, hareketleri ve politikaları ile doğal ortam etkileşimini inceler. Demografi ve istatistik ile etkileşim içindedir.

BEŞERÎ COĞRAFYA

Yerleşme Coğ.: Yerleşmelerin gelişimi, tipleri ve dağılışı ile yerleşmeyi etkileyen faktörleri ve mesken tiplerini inceler.

Arkeoloji ve tarih ile etkileşim içindedir.

Siyasi Coğrafya:

Siyasi faaliyet ve olayların mekâna, coğrafi ortama bağlı olarak gösterdikleri değişiklik ve farklılıkları mekânı (ortam, saha, alan) analiz ederek inceler.

Sosyal Coğrafya: Sosyal ilişkileri, sosyal kimlikleri ve sosyal eşitsizlikleri mekânsal bir perspektiften inceler.

Antropoloji, sosyoloji, demografi ve ekonomi ile etkileşim içindedir.

Kültürel Coğrafya: Toplumların dil, din, giyim, yemek, müzik, mimari gibi kültürel özelliklerini coğrafyayla ilişkilendirerek inceler. Sosyoloji, filoloji, ilahiyat ve antropoloji ile etkileşimlidir.

Ekonomik Coğrafya: Sanayi, ticaret, tarım, hayvancılık, turizm, ormancılık, madencilik gibi ekonomik faaliyetlerin ve coğrafi olaylarla etkileşimini inceler.

İktisat ile etkileşim içindedir.

Bireysel

Sınıf içi

Frayer diyagramını doldurunuz.

1. Doğal olay ve süreçler
2. Doğal ortam özellikleri
3. Beşeri olay ve süreçleri
4. Doğa insan etkileşiminin neden olduğu sonuçlar

1.Jeoloji ve meteoroloji

2. Sosyoloji ve Arkeoloji

3. İktisat ve Biyoloji

4. Pedoloji

5. Demoğrafi

Kavramın tanımını, özelliklerini, örneklerini ve örnek olmayanlarını dört bölüme ayırarak analiz eden bir grafiktir.

Fiziki Coğrafya: jeomorfoloi, klimatoloji, biyocoğrafya, hidroğrafya

Beşeri Coğrafya: nüfus, yerleşme, siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal coğrafya alt dallarıdır.

Bu ünitede anlamı, tanımı, konusu ve yaklaşımı bakımından coğrafya biliminin çözümlenebilmesi; örnek olay ve olgular üzerinden bu bilimin hayatın farklı alanlarında kullanımının anlaşılabilmesi, tarihsel gelişimi ve bu gelişime önemli katkılarda bulunan bilim insanları hakkında bilgi edinilebilmesi amaçlanmaktadır.

COĞ.9.1.2. Örnek olay, olgu veya konu üzerinden mekânsal düşünme ile coğrafya öğrenmenin önemini çözümleyebilme�a) Mekânda gerçekleşen coğrafi olay, olgu veya konuyu belirler.�b) Mekânda gerçekleşen coğrafi olay, olgu veya konu ile coğrafya öğrenmenin önemi arasındaki ilişkiyi belirler.

Anahtar Kavramlar: beşerî coğrafya, beşerî ortam, buz küre (kriyosfer), coğrafya, coğrafi bakış, doğal ortam, fiziki coğrafya, hava küre (atmosfer), su küre (hidrosfer), taş küre (litosfer), yaşam küre (biyosfer)

ÖĞRENME KANITLARI: (Ölçme ve Değerlendirme)

Öğrenme çıktısı; Frayer diyagramı, açık uçlu sorular, öz değerlendirme formu, performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı, grup değerlendirme formu

ÖĞRENME-ÖĞRETME YAŞANTILARI

Temel Kabuller: Öğrencilerin konum, hareket, değişim, dağılış gibi kavramlarla doğa-insan etkileşimi gibi temel konuları bildiği kabul edilmektedir.

• Doğa – insan etkileşimini bütünsel görebilir.
• Risk ve fırsatları analiz eder, tehditleri görebilir.
• İnsanın çevre için tehditlerini görür.

• Olay ve olguları yerel, bölgesel ve küresel olarak kavrayabilir.
• Vatanseverlik bilincini oluşturur.

Amaç Yaşanan doğa olaylarının sebep ve sonuçlarını mekânsal düşünme ve coğrafi bakış açısıyla yorumlayabilme

Beceri Mekânsal Düşünme, İletişim, İş Birliği, Sosyal Farkındalık, Görsel Okuryazarlık; Tablo, Grafik, Şekil ve/veya

Diyagram Okuma ve Yorumlama

Aşağıdaki sel afetiyle ilgili örnek olaya ait bilgileri inceleyerek soruları cevaplayınız.

Bozkurt ilçesinde yıllık ortalama yağış miktarı 773,7 mm’dir. Son beş yılın ağustos ayı yağış ortalaması 31,5 mm iken sel afetinin yaşandığı 10-12 Ağustos tarihleri arasında metrekareye 420,6 mm yağış düşmüştür.

Etkilenen Nüfus

T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği tarafından 21.08.2021 tarihinde yapılan basın bildirisine göre yaşanan sel afetinde 82 vatandaşımız (71’i Kas-tamonu, 10’u Sinop, 1’i Bartın) hayatını kaybetmiştir. Kastamonu’da 10, Sinop’ta 6 kişi olmak üzere toplam kayıp ihbarı sayısı 16’dır.

Durum Tespiti: Yapılan incelemeler, 11 Ağustos 2021 tarihinde meydana gelen sel afetinin can ve mal kayıplarına yol açtı-ğını ortaya koymuştur. Kayıpların yaşanmasında ilçeye düşen yağış miktarının fazlalığı öncelikli sebeptir. Bununla birlikte Ezine Çayı yatağının insanlar tarafından daraltılması ve yerleşim alanlarının vadi tabanına kurulması suyun vadiden çıkıp etrafa yayılmasına neden olmuştur.

Ayrıca çevredeki depolarda bulunan tomrukların selin etkisiyle akıntıya kapılıp su kanallarını tıkaması selin yıkıcı etkisini artırmıştır. Ezine Çayı üzerindeki köprülerin alçak olması da bu etkinin artmasında rol oynamıştır.

3. Bozkurt ilçesinde benzer afetlerin yaşanmaması için coğrafi bakış açısı kapsamında nasıl bir mekânsal planlamaya ihtiyaç vardır?

1. Bozkurt ilçesinde sel afetinin yaşanmasında etkili olan doğal koşullar ile beşerî faaliyetler nelerdir?

2. Bozkurt ilçesinde sel afetinin yaşanmasında doğal koşullar ile beşerî faaliyetler arasında nasıl bir ilişki vardır?

4. Mekânsal planlamada insanlara düşen sorumluluklar neler olabilir?

5. Mekânsal planlama, ülke kaynaklarının daha etkin kullanılmasında nasıl bir öneme sahiptir?

Aşırı Yağmur, dere yataklarına yerleşim, akarsu yataklarının daraltılması gibi

Yağışların fazla olması sele uygun dere yatağını plansız yerleşmeyle etkisini artırmıştır.

Yerleşmenin dere yataklarından uzağa taşınması gerekiyor.

Doğadaki riskleri hesaba katarak planlama yapmak. Sel, heyelan, gibi…

Zararları en aza indirir, afetlere ayrılacak para yatırımlara harcanır ve kalkınma hızlanır.

DEĞERLENDİRME

Süreç sonunda aşağıdaki sorular hakkındaki görüşlerinizi karşılıklı saygı çerçevesinde arkadaşlarınızla tartışınız.

Bireysel

Bir sonraki derse kadar coğrafya biliminin gelişimi ve bu bilime katkı sağlayan önemli bilim insanları [Eratosthenes

(Eratostins), Strabon (Sıtrabon), Batlamyus, Biruni, Muhammed İdrisi, İbni Battuta, Piri Reis, Kâtip Çelebi,

Ortelius (Ortelyus), Von Humboldt (Van Hambolt), Carl Ritter (Karl Ritır), P. V. Blache (Bıleş), C. O. Sauer

(Saver)] hakkında aşağıda verilen süreçleri dikkate alarak bilgi toplayınız.

Bilgi Toplama Süreçleri

1. Coğrafya biliminin gelişimi ve bu bilime katkı sağlayan önemli bilim insanları hakkında gerekli bilgilere ulaşmak

için hangi araçları (genel ağ, kütüphane vb.) kullanacağınızı belirleyiniz.

2. Belirlediğiniz araçları kullanarak ihtiyaç duyduğunuz bilgilere ulaşınız.

3. Ulaştığınız bilgilerin doğruluğunu gözden geçiriniz.

4. Yaptığınız araştırmalardan elde ettiğiniz bilgileri içeren çalışma notları hazırlayınız.

Bu ünitede anlamı, tanımı, konusu ve yaklaşımı bakımından coğrafya biliminin çözümlenebilmesi; örnek olay ve olgular üzerinden bu bilimin hayatın farklı alanlarında kullanımının anlaşılabilmesi, tarihsel gelişimi ve bu gelişime önemli katkılarda bulunan bilim insanları hakkında bilgi edinilebilmesi amaçlanmaktadır.

COĞ.9.1.3. Coğrafya biliminin gelişimi hakkında bilgi toplayabilme�a) Coğrafya biliminin gelişimiyle ilgili gerekli bilgilere ulaşmak için hangi araçları kullanacağını belirler.�b) Belirlediği araçları kullanarak coğrafya biliminin gelişimiyle ilgili ihtiyaç duyduğu bilgilere ulaşır.�c) Coğrafya biliminin gelişimiyle ilgili ulaştığı bilgileri doğrular.�ç) Coğrafya biliminin gelişimiyle ilgili doğruladığı bilgileri kaydeder.

Anahtar Kavramlar: beşerî coğrafya, beşerî ortam, buz küre (kriyosfer), coğrafya, coğrafi bakış, doğal ortam, fiziki coğrafya, hava küre (atmosfer), su küre (hidrosfer), taş küre (litosfer), yaşam küre (biyosfer)

ÖĞRENME KANITLARI: (Ölçme ve Değerlendirme)

Öğrenme çıktısı; Frayer diyagramı, açık uçlu sorular, öz değerlendirme formu, performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı, grup değerlendirme formu

ÖĞRENME-ÖĞRETME YAŞANTILARI

Temel Kabuller: Öğrencilerin konum, hareket, değişim, dağılış gibi kavramlarla doğa-insan etkileşimi gibi temel konuları bildiği kabul edilmektedir.

• Tales, Heredot, Aristoteles gibi düşünürler ilk coğrafi fikirleri ortaya koymuş; Eratosthenes, Amasyalı Strabon ve İskenderiyeli Batlamyus dönemin en önemli coğrafyacıları olmuştur.

• “Geo” (yer) Gezilen yerlerin tasviri, Dünya’nın şekli ve boyutları, koordinat sistemi, yönlerin belirlenmesi bu çağda ele alınan başlıca konular olmuştur.

İlk Çağda:

• Oruç süresi, Hac zamanı ve namaz vakitleri ihtiyacı coğrafyaya ilgiyi artırmıştır.
• Harizmi, Biruni, İbni Haldun, Muhammed İdrisi İbni Battuta ve Mesudi gibi..

Orta Çağda:

• Sömürgecilik, reform ve rönesans etkili olmuştur.
• Kristof Kolomb, Macellan, Piri Reis gibi denizciler önemli rol oynarken; Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi gibi eserleriyle katkı vermiştir.

Yeni Çağda:

• Ulaşım, sanayi devrimi ve bilimde etkili olmuştur.
• A. Humboldt – Fiziki, Ratzel, Ritter - Beşeri alanda; Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak, Sırrı Erinç Türk coğrafyacılardır.

Yakın Çağda:

Amaç Coğrafya biliminin gelişim sürecini açıklayabilme

Beceri Bilgi Toplama, İletişim, İş Birliği, Zamanı Algılama ve Kronolojik Düşünme; Tablo, Grafik, Şekil ve/veya Diyagram

Yönerge: Öğretmen rehberliğinde heterojen gruplar oluşturunuz. Ders öncesi yapmış olduğunuz araştırmalardan

yararlanarak aşağıdaki işlem adımlarını grup çalışmasıyla uygulayınız.

1. Adım: Aşağıdaki şemaya tarihî çağlarda coğrafya biliminin gelişiminde rol oynayan önemli gelişmeleri yazınız.

Yakın Çağ:

• Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi’yle coğrafyanın yöntemleri geliştirilmiş ve bilimsel keşif gezileri yapılmıştır.

Yeni Çağ:

• Avrupa’daki Rönesans, coğrafi keşifler ile coğrafya bilimi gelişmiştir. Piri Reis, Kristof Kolomb gibi denizciler önemli katkılar yapmıştır.

Orta Çağ:

• Müslüman bilginlerin katkılarıyla coğrafya gelişti. İbn-i Battuta ve Biruni gibi bilim insanları önemli eserler ortaya koydu.

• Eratosthenes coğrafya terimini kullandı. Strabon ve Batlamyus önemli coğrafya çalışmaları yaptı​​.

2. Adım: Aşağıdaki tarih şeridinde verilen boşluklara coğrafya biliminin gelişimine katkıda bulunan bilim insanlarının yaptığı önemli çalışmaları yazınız.

Dünyanın çevresini yaklaşık olarak doğru hesapladı.

Geographika adlı eseri yazdı, coğrafya hakkında detaylı bilgiler sundu.

Coğrafya adlı kitabında dünya haritalarını geliştirdi.

30 yılı aşkın sürede gezdiği yerleri seyahatnameye kaydetti.

Dünya haritasını çizdi, Kitab-ı Rücer eseriyle bilinir.

Yerçekimi ve dünya ölçümleri üzerine çalıştı, coğrafi hesaplamalar yaptı.

1. Tarihî süreç dikkate alındığında coğrafya biliminin gelişiminde etkili olan temel

faktörler nelerdir?

3. Türk-İslam bilim insanlarının coğrafya alanında yaptıkları çalışmalar, coğrafya

biliminin gelişiminde nasıl bir rol oynamış olabilir?

2. Türk-İslam bilim insanlarının coğrafya biliminin gelişimine doğrudan katkıları

nelerdir?

Coğrafi keşifler, bilimsel araştırmalar, teknolojik gelişmeler ve haritacılık çalışmaları coğrafyanın gelişiminde temel faktörlerdir.

İbni Batuta’nın seyahatleri, Biruni’nin dünya ölçümleri ve Muhammed İdrisi’nin dünya haritaları Türk-İslam bilginlerinin katkılarındandır.

Bu bilim insanlarının çalışmaları, dünya coğrafyasının daha doğru bir şekilde anlaşılmasını sağlamış, coğrafi bilgi birikimini zenginleştirmiştir.

Yönerge

Grup hâlinde yaptığınız araştırmalardan yararlanarak aşağıdaki işlem adımlarını uygulayınız.

1. Adım: Örnek olayla ilgili topladığınız verileri coğrafi olay veya olgu ile coğrafya öğrenmenin önemi arasında

ilişki kurarak düzenleyiniz.

2. Adım: Örnek olay ile coğrafya öğrenmenin önemi arasındaki ilişkiyi yansıtan bir haber metni oluşturunuz.

3. Adım: Oluşturduğunuz haber metnini uygun görsel ve materyallerle zenginleştiriniz.

4. Adım: Oluşturduğunuz haber metnini yazım ve noktalama kuralları açısından inceleyiniz.

5. Adım: Oluşturduğunuz haber metnini sunum tekniklerine uygun olarak arkadaşlarınızla paylaşınız.

DEĞERLENDİRME

Grup çalışması sırasında arkadaşlarınızın ortaya koyduğu performansı değerlendirmek için verilen grup değerlendirme formunu doldurunuz. Yapılan performans görevi; verilerin toplanması ve düzenlenmesi, metin oluşturma (anlatım), görsel materyal kullanımı, yazım-noktalama ve sunu yapma ölçütlerine göre karekodda verilen analitik dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilecektir.

1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme Soruları

1. Bilgilerin tarihî çağlara göre sıralanışı aşağıdakilerden hangi sinde doğru olarak verilmiştir?

A) III, IV, II, I B) IV, III, I, II C) III, II, IV, I D) III, IV, I, II E) II, IV, III, I

2. Yaptığınız sıralamanın gerekçesini aşağıya yazınız.

Diğer gelişmelerin olabilmesi için yazının icadı, kültürel etkileşimin olması gerekir. Yazı ticareti geliştirir, ticaret yeni yolların keşfini ve yeni yollarla daha fazla hammadde ve Pazar lanı alanı ortaya çıkmıştır.

3. Aşağıdaki tabloya görselde numaralanmış unsur ve olayların neler olduğunu, bunların oluşmasında etkili olan doğal ya da beşerî süreçleri yazınız.

7. Beşerî süreçlerin etkisiyle oluşmuş unsur ve olayların görseldeki mekânda ortaya çıkaracağı çevresel riskler, coğrafi bakış açısıyla tasarlanan bir arazi kullanımıyla azaltılabilir mi? Açıklayınız.

Akarsu çevresi yerleşmeye kapatılabilir, yatak genişletilebilir, plajdaki kapasite üstü kullanım azaltılabilir, yerleşmelerin ormanlık alana doğru yayılımı durdurulabilir.

6. Görseldeki beşerî süreçlerin etkisiyle oluşmuş unsur ve olayların doğal ortamda ortaya çıkaracağı çevresel riskler nelerdir? Açıklayınız.

Akarsu yatağı boyunca sel ve taşkınlar oluşabilir. Ormanların tahrip edilmesiyle erozyon tehlikesi görülebilir. Deniz kirlenmesiyle müsilaj türü kirlilik oluşabilir.

5. Görseldeki beşerî süreçlerin etkisiyle oluşmuş unsur ve olaylar, doğal ortamda hangi değişimlere

neden olmuştur? Açıklayınız.

Plajlar yerleşmeye açılmış, ormanlar turizm amaçlı yok edilmiştir. Deniz kirlenmiştir.