BỘ QUỐC PHÒNG

HỌC VIỆN QUÂN Y

​

​

​

​

​

CHUYỂN HOÁ LIPID

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

Vitamin A, D, E, K

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

I. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID

• TIÊU HÓA LIPID

- Bắt đầu ở tá tràng , chủ yếu ở ruột non

A.mật, muối mật: - Nhũ tương hoá lipid

- Họat hoá lipase

Cấu trúc của nhũ tương

I. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID

• TIÊU HÓA LIPID

- Bắt đầu ở tá tràng , chủ yếu ở ruột non

A.mật, muối mật: - Nhũ tương hoá lipid

- Họat hoá lipase

TG ⭢ Glycerol + 3 a.béo

​

Cholesterol este ⭢ Cholesterol_TD + a.béo

​

GlyceroPL ⭢ Glycerol + a.béo + H₃PO₄

+ Base nitơ

(Base nitơ: cholin, ethanolamin, serin, inositol)

​

Enzym: - lipase dịch tuỵ

- 1 phần nhỏ của dịch ruột

​

Sự thuỷ phân triglycerid

Triglycerid

Sự thuỷ phân cholesterol ester hóa

Cholesterol

Cấu trúc của phospholipid

• Hấp thu

Ở PHẦN CUỐI CỦA RUỘT NON.

Hấp thu tự do (a.béo < 10C, MG, glycerol,…) ⭢NMRN⭢TMC⭢Gan

Tại tế bào NMRN

• Tiếp tục thuỷ phân

MG ⭢ AB + Glycerol

• Tái tổng hợp lipid (# G và P)

AcylCoA + glycerol ⭢ TG

Cholesterol _TD + a. béo ⭢ Cholesterol _E

AB + glycerol + H₃PO₄ + base nitơ ⭢ PL

• Vận chuyển

4 dạng vận chuyển lipoprotein:

+ Chylomicron

+ LP có tỷ trọng rất thấp (VLDL - very low density lipoprotein)

+ LP có tỷ trọng thấp (LDL - low density lipoprotein)

+ LP có tỷ trọng cao (HDL - high density lipoprotein)

Cấu trúc của lipoprotein

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

2.1. β - oxy hoá Acid béo

• β - Oxy hoá AB no, C chẵn

Xảy ra trong ty thể của tế bào

+ Hoạt hoá AB: AB + CoA + ATP Acyl CoA + AMP + PPi

II. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

+ Vận chuyển a.béo từ bào tương ⭢ ty thể

- Acyl CoA + Carnitin ⭢ Acyl-Carnitin

- Acyl-Carnitin chuyển từ bào tương ⭢ ty thể

- Giải phóng Carnitin ⭢ AcylCoA

Vận chuyển acid béo vào trong ty thể theo hệ thống vận chuyển

acyl-carnitin/carnitin

+ β - oxy hoá AcylCoA (nC) trong ty thể qua 4 phản ứng

​

1. Khử hydro lần 1 tạo α.β -Dehydro Acyl CoA

2. Hợp H₂O tạo β -Hydroxy Acyl CoA

3. Khử hydro lần 2 tạo β -Ceto Acyl CoA

4. Phân cắt

β -Ceto Acyl CoA ⭢ Acyl CoA (n-2)C + Acetyl CoA (2C)

Thiolase

Acyl CoA (n-2)C -> 1, 2, 3, 4 ->………. -> Acyl CoA (4C)

Acyl CoA (4C) => 2 Acetyl CoA

Sản phẩm thu được: Acetyl CoA

+ Vòng β-Oxy hoá

Vòng xoắn Lynen

Feodor Lynen (Đức)

1911-1979

Giải thưởng Nobel 1964

Ý NGHĨA β -OXY HOÁ ACID BÉO

• NĂNG LƯỢNG:

+ 1 VÒNG β-OXY HOÁ: 5 ATP

- F/Ư 1: 1 FADH₂ QUA HHTB ⭢ 2 ATP

- F/Ư 3: 1 NADH₂ QUA HHTB ⭢ 3 ATP

Σ ATP = 5 ATP

+ OXY HOÁ HOÀN TOÀN 1 ACID BÉO CÓ 2N C

- SỐ VÒNG β-OXH: (N -1) ⭢ ATP= 5(N -1)

- SỐ ACETYL-COA: N ⭢ ATP= 12 N

Σ ATP = 17N – 5

TRỪ ĐI 2ATP SỬ DỤNG ĐỂ HOẠT HÓA

Σ ATP = 17N – 7

​

• CHUYỂN HOÁ:

CUNG CẤP SPTG QUAN TRỌNG: ACETYLCOA

CH₃-CH₂-CH₂-CO~S-CoA

CH₃-CH=CH-CO~CoA

CH₃-CH-CH₂ -CO~S.CoA

OH

CH₃-C-CH₂-CO~S.CoA

O

2 CH₃-CO~S-CoA

Acyl-CoA DH

Acetyl-CoA

CoA.HS

β-HydroxyacylCoA DH

Enoyl Hydrase

FAD⁺

FADH + H⁺

HOH

NAD⁺

NADH + H⁺

β-CetoButyryl-CoA

β-HydroxyButyryl-CoA

α,β-DehydroButyryl-CoA

( Enoyl-CoA)

Thiolase

Butyryl-CoA

β

(1)

(2)

(3)

(4)

+ β-Oxy hoá butyric acid (2n=4C)

2n C = 4 ⭢ n=2

Số vòng β-OXH: 1

⭢ ATP= 5

Số Acetyl-CoA: 2

⭢ ATP=12x2= 24

Trừ đi 2ATP hoạt hóa

​

Σ ATP = 29

​

​

NHẬN XÉT β - OXY HOÁ ACID BÉO

1. HOẠT HÓA ACID BÉO Ở BÀO TƯƠNG.

2. VẬN CHUYỂN VÀO TY THỂ THEO HỆ THỐNG ACYL-CARNITIN/CARNITIN.

3. β - OXY HOÁ TRONG TY THỂ QUA 4 PHẢN ỨNG: KHỬ-HỢP-KHỬ-CẮT.

4. SẢN PHẨM THU ĐƯỢC: ACETYL COA

5. TỔNG SỐ NĂNG LƯỢNG: 17N - 7

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

2.2. Tổng hợp acid béo

• ở bào tương

+ Nguyên liệu: Acetyl-CoA/ Malonyl-CoA

E* v/c nhóm acyl (Acyl Carrier Protein - ACP)

CoE khử – NADPH₂ (Pentose-P) & f/ư từ a.malic

+ V/c từ ty thể -> Bào tương: nhờ citrat, carnitin

+ Gồm 6 f/ư:

1. Carboxyl hoá (+ CO₂) Acetyl CoA ⭢ Malonyl-CoA

2. V/c acetyl-CoA, malonyl-CoA + E* ⭢ Acetyl-E^* + Malonyl-E^*

3. Ngưng tụ, loại CO₂ ⭢ Acetoacetyl-E^* (β-CetoAcyl-E^*)

4. Acetoacetyl- E^* khử Ceto tạo β-Hydroxy Butyryl- E^* (OH/C_β)

5. Loại H₂O, tạo β-Dehydro Acyl- E^* (Crotonyl-E^*)

6. Khử lần 2 bão hoà LK =, tạo Butyryl– E^* (4C).

f/ư được lặp lại, nối dài bằng Malonyl-E^*… ⭢ Acyl-E^* (C<16)

Tách E^* => Acid béo (C <16)

Malonyl-CoA

ATP; CO₂

ADP + Pi

HS-ACP (E*)

1

Acetyl-CoA

Acetoacetyl-E*

Acetyl-E*

β-Hydroxy Butyryl-E*

β-Dehydro Acyl- E*

Butyryl – E*

Acyl-E* (C<16)

Malonyl-E*

+ (n-1)Malonyl-E*

2

3

CO₂

HS-ACP (E*)

4

5

6

4 - Khử Ceto

5 - Loại H₂O

6 - Khö lÇn 2

H₂O

NADPH₂

NADPH₂

CH₃ -CO-CH₂- CO~SACP

CH₃-CH(OH)-CH₂-CO~SACP

CH₃ –CH=CH-CO~SACP

CH₃–CH₂-CH₂-CO~SACP

3 - Ngưng tụ

2-Vận chuyển

1- Carboxyl hoá

Tổng hợp acid béo ở bào tương

Kết thúc: Loại E^* ⭢ Acid béo

HOOC- CH₂- CO~S-CoA

AcylCoA (C<16)

• Ở TY THỂ

+ V/C ACID BÉO (C <16) TỪ BÀO TƯƠNG -> TY THỂ

+ ≠ Ở BÀO TƯƠNG: NỐI DÀI BẰNG ACETYL-COA

COE: NADPH₂/ NADH₂

+ KẾT QUẢ: TỔNG HỢP AB (C > 16)

Tổng hợp acid béo trong ty thể

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

III. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. Thoái hoá triglycerid(TG)

• Thuỷ phân TG:

+Xảy ra chủ yếu ở mô mỡ (ở gan, thận).

+Enzym : lipase tuỵ

​

​

​

​

​

+ TG ⭢ Glycerol + 3 Acid béo

+ AB: - Oxy hoá ⭢ AcetylCoA ⭢ Krebs (ATP)

- Nguyên liệu để tổng hợp TG, Cholesterol este, PL

​

+ Glycerol tiếp tục thoái biến theo các k/n:

​

Sau đó: Ngược, xuôi đường phân

Glucose

hoặc

ĐPAK

3.2. Tổng hợp TG

+ Xảy ra ở bào tương của TB/ (gan, tổ chức mỡ ).

+ Nguyên liệu: - Từ lipid: glycerol (TG), acid béo/acyl-CoA

- Từ glucid: DOAP, GAP (sp đường phân)

+ Các f/ư:

- Tạo glycero phosphat: “P” glycerol hoặc khử DOAP

- Tạo a. phosphatidic từ f/ư: Glycero-P + acyl CoA

- Tạo diglycerid: loại H₃PO₄ của a. phosphatidic

- Diglycerid + Acyl.CoA ⭢ Triglycerid

+ ý nghĩa: tổng hợp lipid “dự trữ” cho cơ thể.

Sơ đồ tổng hợp triglycerid

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

IV. CHUYỂN HOÁ PHOSPHOLIPID (PL)

• Thoái hoá PL (Lecithin/tổ chức)

Lecithin

Lysolecithin

Glycerophosphorylcholin (~)

Glycerophosphat + cholin (?)

Phospholipase A

LysoPhospholipase

H₂O

H₂O

(~) esterase

R₂COOH

R₁COOH

H₂O

Nọc độc rắn: NĐ P-Lipase A quá cao ->↑LysoLecithin -> ↑ Peroxy hoá màng TB ->

-> ↓độ bền màng TB -> Tan máu

Cấu trúc của phospholipid

Sự thuỷ phân glycerophospholipid

Sự thuỷ phân lecithin

• Tổng hợp lecithin (CS-TK)

Cholin

PhosphoCholin

XDP-Cholin

PhosphatidylCholin

(Lecithin)

ATP

ADP

XTP

PPi

XMP

Diglycerid

(CH₃)₃≡N⁺-CH₂-CH₂OH ( hoặc Ethanolamin)

(CH₃)₃≡N⁺-CH₂-CH₂O- ( hoặc P-ethanolamin)

P

(CH₃)₃≡N⁺-CH₂-CH₂O-XDP ( hoặcXDP-thanolamin)

• Từ Base nitơ (Cholin, Ethanolamin…)

“P”

H.Hoá

Acid Phosphatidic

XDP-diglycerid

Phosphatidyl cholin

(Lecithin)

Phosphatidyl serin

Phosphatidyl ethanolamin

XTP

PPi

XMP

Serin

CO₂

S-Adenosyl methionin

S-Adenosyl homocystein

HOCH₂-CHNH₂-COOH (Serin)

CH₂O-COR₁

CHO-COR₂

CH₂O- - OCH ₂– CHNH₂ - COOH

P

+ CH₃

• Từ acid Phosphatidic (Chủ yếu, quan trọng & ?)

1- GPL

2- GPL

3- GPL

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

V. CHUYỂN HOÁ CÁC THỂ CETON

3 thể ceton: Aceton CH₃COCH₃

​

Acetoacetic acid (CH₃COCH₂COOH)

​

β- hydroxybutyric acid (CH₃CHOHCH₂COOH)

• Thoái hoá các thể ceton

• Acetoacetat: => AcetoacetylCoA- 2 cách:

+ Hoạt hoá (~ hoạt hoá AB):

(CH₃-CO-CH₂-COOH)

CH₃-CO-CH₂-CO~SCoA

ATP

AMP + PPi

HSCoA

Acetoacetat

AcetoacetylCoA

+ Nhờ succinylCoA:

Acetoacetat

AcetoacetylCoA

SuccinylCoA

Acid Succinic

SuccinylCoA Acetoacetat transferase

Phân cắt Acetoacetyl-CoA = 2 AcetylCoA -> Krebs --> W

• Tổng hợp các thể ceton (CS-TK)

- ở gan, sơ đồ/GK: ->

- Acetyl-CoA, AB tự do

- NADH₂

​

Thiokinase

ATP

CoA

Acyl-CoA

β-Oxy hoá

β-Hydroxybutyryl-CoA

NAD

NADH₂

​

“O”

n (Acetyl-CoA)

2 Acetyl-CoA

AcetoAcetyl-CoA

CoA

CoA

H₂O

HMG-CoA

H₂O

CoA

Acetoacetat

Lyase

HMG-CoA

β-Hydroxybutyrat

NADH₂

NAD

DH

Krebs

CO₂

Acid béo TD

Aceton: ⊥: - Hàm lượng aceton rất thấp/máu

- Khử CO₂ tự phát Acetoacetat

-> Aceton (k^o có ý nghĩa sinh lý)

• Đào thải các thể cetonic acid

+ ⊥: NĐ các thể ceton/máu, NT rất thấp

+ Bệnh lý: Gặp/đói kéo dài, tiểu đường.

- Tăng ceton máu:

Khi NĐ ceton ↑ > khả năng “O” của chúng/tổ chức

-> Máu nhiễm acid (pH máu và NT ↓)

- Có ceton niệu: pH_NT < 5 (⊥: pH_NT 5-8)

Aceton thải qua phổi -> hơi thở có mùi aceton/N.trùng nặng

​

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

ĐẠI CƯƠNG

1. TIÊU HOÁ, HẤP THU VÀ VẬN CHUYỂN LIPID
2. CHUYỂN HOÁ ACID BÉO

2.1. β- OXYHOÁ ACID BÉO NO, C CHẴN (α-O/TKSGK)

2.2. TỔNG HỢP ACID BÉO (BÀO TƯƠNG, TY THỂ)

3. CHUYỂN HOÁ TRIGLYCERID

3.1. THOÁI HOÁ TG

3.2. TỔNG HỢP TG

4. CHUYỂN HOÁ GLYCEROPHOSPHOLIPID/ LECITHIN
5. CHUYỂN HOÁ CỦA CÁC THỂ CETON
6. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

VI. CHUYỂN HOÁ CỦA CHOLESTEROL

• Vai trò
• Tổng hợp acid mật, muối mật

+ Gan: NL -> Tổng hợp a.M tiên phát(Litocholic,chenodeoxycholic).

+ AM theo mật -> ruột -> T/h a.M thứ phát: a.cholic, a.deoxycholic (tiêu hoá lipid). 1 phần a.M theo máu về gan -> chu trình Ruột-Gan.

• T/h hormon: H steroid ở vỏ thượng thận, tuyến sinh dục...
• T/h Vit. D3: nhờ ánh sáng mặt trời

Cholesterol => tiền vita D3 -> t/h Vita D3

• Bài tiết theo phân:

Cholesterol (TĂ, mật) dưới tác dụng của vi khuẩn đường ruột biến đổi thành cholestanol, rồi đào thải theo phân.

• Este hoá

​

+ ở huyết tương: nhờ lecithin cholesterol transferase (LCAT)

P/ư tạo cholesterol este từ cholesterol TD có tác dụng chống XVĐM.

↓ LCAT ( gan bị tổn thương) => ↓ cholesterol este hoá ->

-> ↓Choles este/ Choles TP.

• Este hoá

+ ở tổ chức: (gan, vỏ thượng thận, ruột non): Cholesterol este hoá được thực hiện nhờ f/ư chuyển acyl:

• Tổng hợp cholesterol

+ ở gan (chủ yếu), vỏ thượng thận, ruột, da, tinh hoàn

+ NL: chủ yếu từ Acetyl CoA (acetoacetat, alhydric acid)

+ Coenzym cần thiết: NADPH₂ ^� + Gồm: 35 f/ư Enzym, chia 3 giai đoạn:

- Gđ1: T/hợp acid Mevalonic từ Acetyl-CoA

- Gđ 2: Tạo Squalen (30 C) từ acid Mevalonic

- Gđ 3: Đóng vòng Squalen (-3C) tạo Cholesterol

+ Bình thường: Cholesterol TP = 3,9 – 4,9 mmol/l.

∈ tuổi, giới..

+ Bệnh lý: ↑/XVĐM

​

• Điều hoà tổng hợp cholesterol