Düün adetleri

Içendikilär:

1.Düünä hazırlanmak

2.Hamur

3.Fenţa 

4.Düünä çarmak

5.Gelini donatmak

6.Prost olmak 

7.Gelini almak

8.Ballamak

Düünä hazırlanmak

Düün gagauzlarda belli olêr açan godadan geçär bik-iki afta yada bir ay. Bu parça vakıtta gelinin hem güvenin aylesi hazırladı imekleri hem içkileri. En baş içkidi o şarap angısını yapardılar evdä. Fukarä aylerä deyni kullanardı söleiş <<Üç gün hop, kırk yıl of>>

Çok kaçınmak alardı gelinin fistanısını dikmä hem çiizini azırlama. Çiiz gidärdi en önemni şart gibi. Eer çiiz yoksudu genclär yakışardı ayırılsınnar. Çiizi çekedärdilä azırlama açan kız 9-12 yaşında olardı. 

Kurala görä çiizä girer: 4-5 uzun yastık dolu samannan; 4-6 yastık doolu tüülän, 3-4 yorgan, 3-4 yapaylan doolu döşek, çarşaflar, yastık üzlär, peşkirlär, perdä, gergef, kilim, pala hem gelinin rubaları:7-8 fistan, üstünkü hem altınkı rubalar, ayabkabılar, başişlär güveyä hem onun aylesinä. Çiizä taa girärdi hayvannar (tauk hem mal) hem ev avadannık angılarını başladıydılar aylä hem senselelär düündä. 

Bundan kaari azırlanardı 10-12 türlü sıcak imää, angısınnarı gid- gidä diişädilä. En çok inilärdi bulgur, pirinç, pilaf, sarma, kartofi manca, tauk, laana bulguru hem t.b. Bulguru masaya koyardıla düünün çekrtmesindä hem sonunda. Düünä deyni kesärdilä 15-20 kaaz hem ördek.

En baş azırlanmak düünä o imä azırlanması. Bilärkän ani düün geçer 3-4 gün yakışăr esaplama nekadar kuvet arcanêr hazırlama düün sofrasını. Bu neetä deyni vardı aşçıykalar angısınnar pişirärdilär ekmek, yapardılar tatıllıkları hem taa başka imeleri.

Bu neetä deyni vardı aşçıykalar angısınnar pişirärdilär ekmek, yapardılar tatıllıkları hem taa başka imeleri. Suuk imelerä yakışêr götürnä ölä imeleri nicä: balık, turşuları, paça.

Hamur

Gagauz düünneri çekedärdilär perşembä günü adettän ekmek pişirmä. Bu günä deyni izmetçi çarardı senseleri. Izmetçi çarardı çotraylan atlı begirdä angısının elinä baalıydı biyaz kasinka. Avşamüstü musafirlär toplanardılar güvenin evinda.

Genç çocuklar hem kızlar tüürküylän hem oyunnan gidärdilär dereyä yada çöşmeyä suu getirmä amuru yurma deyni geçirärkän iki kızı giimni güvä hem gelin kustümuna. Kız angısı gösterärdi güveyi giyärdi adam takäsini hem alardı elinä nacak angısı sarılıydı peşkirlän. Kız angısı gösterärdi gelini gözlerinä kolverärdi kasinkayı da kapardın onnan bütün suratısını.

Suyu angısını getirärdilär yısıdardılar tűrkűylän „gelin havası“. Donaklı gelinnän güvä elärdilä unu teknedä birdän üç elektän. Bu adet gidärkän kızlan çocuk (angısını yaşêêr anası hem bobası) tutardılar ellerindä yanarak mum.

Hamur adeti baalıydı kademnän hem şenniklän ayledä.

Adettän sora gençlär gidärdilär gelinä evä bir parça kolaçlan hem amurlan. Gelindä ekmek pişirmesi geçärdi hep ölä sadeçem yoktu uşaklar mumnarlan. 

Arada sırada donaklı gelinnän güvä sölardilär ani elektä var delik da onu lääzım diiştirmä. Bu bir nışandı ani elän içinä lääzım atma para.

 Azırladıynan amuru onu koyardılar fırına. Ekmek piştiynän onu yalardıla ballan da payedärdilär parça-parçaya. O parçaları kayınçu verärdı kızlars hem çocuklara angılar oynardılar horuda. Çocuklan biri bu vakıt konuklardı onnarı şaraplan.

Fenţä

Bitirdiynän örümä fenţä, kızlar gidärdilär çotraylan çarma güvei. Bu sailardı bir saygi gelinin tarafından. 

Gagauzlarda düün fenţaya verärdilä büük maana. Bundan da bir kaç küülärdä bir düün günü cümertesinä karşı deniler fenţä. Örümäk fenţä gelinin evindä kullanılardılar ileri steonoz olma deyni.

30-uncu yıllarda 20-nci asirdä Mihail Çakir yazadı «yazın kliseyä getirärdilär kırmızı fenţä çiceklerdän hem yapraktan, angıları steonuzlukta koyulêrlar güvenin hem gelinin kafasına, da onnarlan onnar dönerlär evä».

Düünä çarmak

Düünä çarardılar bir-iki kişi (senseli) beygirdä. Beygirin üstünä döşeldädilär bir açık kilim, elesinä da baalardılar biyas kasinka. Beygirdä atlı kişi çotraylan, baalı kasinkaylan pazar günü dolanardı hepsi senselerdän, konuklardı şaraplan da çarardı düünä. 

Gelini donatmak

Gelin donatmak o bir zor adetti. Adettä gelin donatma pay alardılar diil sadeçem náşa hem koltuklar ama anası, kakusu hem gelinin kumaları. Onnar gidirärdilär fistanı hem ayabkabıları. Gelinin emennerinä gimä deyni koyardıla para, bomboli hem sırnik. Bunnar çekardi gelinä kısmetli yaşama. Kız pelini sökärdi anası. Saçları tarayarkan saçları yaşlardıla şaraplan. Náşa örüyärdi gelinin saçlarını bir pelä sırmıylan bilä. Örülmüş peli sarardılar kavan dolayında. 

Gelini donadardılar pazar günü, sabaalen erken. Her bir küüdä bu axet geçärdi başka-başka satta. Gelini donadardı náşa hem koltuklar. Náşa alardı hepsini ne lääzım olardı gelini donatma deyni. Musafirleri angısınnar gelädilär gelinä tokatlan yanında karşılardılar tokatlan yanında türküylän hem oyunnan. Musafirleri konuklardıla şaraplan hem çarardıla masaya. Gelini donadarkan güüveyi hen deveri evä kolvermärdilä

Prost olmak

Senselilärlän gençlär pros olardılar ayakça hem öpärdilär onnarın ellerini. Güvä pros olmaktan sora ikram edärdi musafirleri şaraplan. Adet geçärkän çalıardı türkü angısında çalınardı ayırılmak için evlän. Adettän sora gelinin kumaları saklardılar gelini da çarardılar deveri angısından istärdilär para. Bundan sora dever çarardı güveyi da istärdi ondan para geljn için.Güväylän gelin buluştuynan savaşardılar neka ta tes basma biri-birinin ayaklarına. Bundan belli olardı kim ayledä olaçek merkez.

Adet prost olmak gençlerdä evdekilännän sayılêr en duygulu moment düündä. Bu adet geçärdi steonozlun önündä. Gençlär durardılar dizlä üstündä anan hem boban önündä, da stavrozunu yaptıynan öpärdilär onnarın ellerini, sorardılar af hem izin evlenmä. Anaylan boba stavrozunu yaparkan, dillärdilär onnara kadem da öpärdilär onnarın yanaklarını.

Gelini almak

En çok gagauzların küülerindä gelini evdän çıkarardılar bitirdiynän donatma. Ölä küülerdä ninçä: Djoltay, Bejgioz, Beşalma, Kazakliya, Dmitrovka, Tomay steonozluktan sora güvä hem sadıçlar yollanardılar gelinä evä, ev angısında kuruluydu masa. Bir parça vakıdtan sora güvenin anası hem bobası yollandırardılar gençlerin ardına deveri dostlarlan. 

Çikarmak gelini evdän geçirilärdi türlü -türlü adetlärlän. Senselä duygularını gösterärdilär baaşişlarlän. Musafirlerä verärdilär baaşiş gelidi çıkarmadeyni yada çıkatdıynan. Sadıçlar kabledärdi (fistan, gölmek), dever(gölmek), muzıkant,izmetçi (peşkir). 

Gelini evdän çıkarêr anasınnan bobası. Onnar kolaç elindä arkasınnan gelerlär kapuya doru gençlärdä gidärdi onnarın ardına kolaçyan tutunarak. Çıktıynan dışarı onnara sıbıdardılar bodaylan, paraylan, üzümnän hem onnarın ardına dökardilä su yada şarap. Çıkma deyni soka lämdı oynama üç horu oyuny. Horunu irta erinä koyulardı sklemgä yastıklan, da gelini oturdardılar orayı. Dever kırardı onun kavasının üstündä kolaç üç keret adtıynan hem çevirdiynän onu yukarı, da som daadardı onu musafirlerä.  

Gelini evdä çikarmak geçärdi adetlän (благословением) gençleri gelinin anasın hem bobasınnan. A adet geçärdi ölä: dever yaklaştırardı gemçleri gelinin anasına hem bobasına, angısınnar verärdilär onnara kolaç tuzlan, ikona hem dä iki mum baalı lentaylan. Gagauz küüyündä eski Troyan taa başlardılar iki alma. Etuliya hem Tabaki gençlär kabledärdilä kolaç, şeker hem bir kaç parça şeker.

Bu adetlän gösterärdilär gençlerä nesoy tatlı yaşamak onnarı bekler. Açan musafirlär girärdilär güvenin kapönüsünä, onnarı karşılardı kaynata kayınnılan, da üç keret dolanardılar kolaçlan hem çotraylan  gençleri, saadıçları hem deverleri. Kayınna ilktän  konuklardışaraplan sadıçları, deverleri, gençleri. Gençlär yöpärdilär bobanın elini. Ilk ballama çekedärdi kaynata. Kaynata ilk konuklardı ballan gençleri, da soram konuklardı gelinnän güvä. Bu diildi kolay iş, neçinki musafirlär savaşardılar dolaştırma, dürtärdilä gençlerin ellerini, yada itirärdilär kim dadardı baldan. 

Ballamak

Saa olunuz ani seslediniz