College of Education,Daramali

B.Ed. Semester-૧

​

Language Across the Curriculum

યુનિટ-૦૧ ભાષા અને અધ્યયન

​

​

Presentation By:

Dr. Mahesh Chaudhari

​

www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને સમાજ �

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

માનવ જીવનમાં પ્રત્યાયન નો વિકાસ

• આદિકાળ- હાવભાવ

​

• ખાસ સંકેતો

​

• અવાજો – મર્યાદિત

​

• ચોક્કસ ધ્વનિ

​

• ભાષા –બોલી

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા એટલે શું ?

• ભાષ્યતે અનયા ઇતિ ભાષા-સંસ્કૃત

​

• વિચારોની અભિવ્યક્તિ માટે જે ધ્વનિ સંકેતોનો વ્યવહાર થાય છે તેને ભાષા કહે છે.

​

• “ધ્વન્યાત્મક શબ્દો દ્વારા વિચારોને પ્રગટ કરવા તેને ભાષા કહે છે”-સ્વીટ
• Language is the mean of comunication-English Oxford Dictionary

​

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા – વ્યાખ્યા

• ‘ભાષા એટલે ધ્વનિ સંકેતો દ્વારા વિચારોની અભિવ્યક્તિ’

-સ્વીટ

• ‘ભાષા એટલે સ્વૈચ્છિક રીતે ઉપજાવેલ સંકેતો દ્વારા વિચારો, લાગણીઓ અને એષણાઓનું સંક્રમણ કરવાની કેવળ માનવીય અને બિનસાહજિક પદ્ધતિ’

-એડવર્ડ

• ‘યાદચ્છિક દવાની સંકેતોની વ્યવસ્થા જેનાથી પ્રત્યાયન થાય ‘

- ડિક્શનરી

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભારતની ભાષાઓ ...

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા – અર્થ અને સંકલ્પના

• ‘ભાષ’ ધાતુ પરથી બનેલો શબ્દ જેનો અર્થ થાય છે બોલવું...

​

• ભાષા પ્રત્યાયનનું માધ્યમાં છે

​

• માન્ય સ્વરૂપ – બોલાતી ભાષા અને લખાતી ભાષા

​

• ચોક્કસ નિયમો – ચોકકસ બંધારણ

​

• અન્ય પ્રજાઓની અસરથી પરિવર્તન પામે છે

​

• પોતાના વિચારોને ધ્વનિ સ્વરૂપે રજૂ કરવા તે ભાષા

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષાની લાક્ષણિકતાઓ

• ભાષામાં મર્યાદિત ધ્વનિ સંકેતોની અમર્યાદિત સ્વરૂપોમાં ગોઠવણી કરી શકાય છે
• પ્રતીકો અને ચિહનોનો ઉપયોગ થાય છે
• મૌખિક ભાષાના ઉચ્ચારો અને ધ્વનિ એ પ્રતીક છે
• લીપીના ચિહનો
• અમૂર્ત ખ્યાલો સમજવામાં ઉપયોગી
• ભાષા શીખી / શીખવાડી શકાય છે
• અનુકરણથી શીખાય
• પ્રતીકોનું તંત્ર – અક્ષર—શબ્દ -શબ્દ સમૂહ- વાક્ય –ફકરો
• સર્જનાત્મક – કૌશલ્ય છે..

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષાનું સ્વરૂપ

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભારતની ભાષાઓ ...

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

બોલી

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

બોલીના પ્રકાર

• પ્રાદેશિક બોલી

-ભૌગોલિક વિસ્તાર પ્રમાણે -દા.ત. કાઠીયાવાડી,પટ્ટણી ..

​

• વંશીય બોલી-

- કોઈ જાતિ-સમુદાય આધારિત બોલાતી બોલી-દા.ત. દેવી પૂજક સમાજની બોલી,ચારણ,આહીર સમાજની બોલી

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભારતની બોલીઑ...

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

બોલી

• ભૌગોલિક વિસ્તારને લીધે ઉત્પન્ન થતાં એક જ ભાષાના જુદા-જુદા ધ્વનિ સ્વરૂપો

​

• બોલચાલ-ઉચ્ચાર-મોઢાના હાવભાવમાં ફેરફાર

​

• સાંસ્ક્રુતિક વારસો બતાવે છે .

​

• બાળક પહેલા બોલી શીખે છે – કુદરતી રીતે

​

• પ્રાદેશિક બોલીનો વિડીયો

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

બોલી અને શિક્ષકની ભૂમિકા

• બાળકને તેની બોલી સાથે સ્વીકારીએ..

​

• બોલીના તળપદા શબ્દોથી અવગત રહીએ..
• .
• બોલી અને માન્ય ભાષા વચ્ચેનો તફાવત સમજાવવો

​

• શુદ્ધ ઉચ્ચારનો મહાવરો કરાવવો ...

​

• લેખિત અને મૌખિક ભાષાની સમાનતા વધારવી

​

• બાળકોને બોલીથી – ભાષા તરફ લઈ જઈએ...

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા ઉપયોગમાં થતા દોષ

• શબ્દ દોષો –તળપદા શબ્દોના ઉપયોગ

​

• કાલી વાણી

​

• અસ્પષ્ટ બોલવું

​

• તોતડું બોલવું

​

• અટકી જવું

​

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

જીવનમાં ભાષાનું મહત્વ

• વ્યક્તિ શું વિચારે છે-અનુભવે છે તેની અભિવ્યક્તિ

​

• સામાજિક જીવનનું અનિવાર્ય ઘટક

​

• માણસ અને પશુ વચ્ચેનો તફાવત

​

• સમૃદ્ધ ભાષા મજબૂત માનવ સંબંધો બનાવે છે

​

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને બૌધિક વિકાસ

• ભાષા વિકાસ સાથે જ્ઞાનાત્મક વિકાસ થાય છે
• તર્ક,વિશ્લેષણ,સમસ્યા ઉકેલ,નિર્ણય ક્ષમતાનો વિકાસ

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને સાંવેગિક વિકાસ

• પોતાની અને અન્યની લાગણી સમજવાની ક્ષમતા ભાષાથી વિકસે છે.

​

• પ્રેમ,ઈર્ષા,કરુણા,સંતોષ જેવી લાગણીઓને અભિવ્યક્ત કરવા ભાષાનો સહયોગ અનિવાર્ય છે

​

• સમૃદ્ધ ભાષા ધરાવતા લોકો વધુ અસરકારક રીતે ભાવાત્મક અભિવ્યક્તિ કરી શકે છે

​

• ક્યાં શબ્દનો ક્યાં પ્રયોગ કરવો તે શીખે છે

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને સામાજિક વિકાસ

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને સામાજિક વિકાસ

• પરસ્પર સંવાદી રીતે વર્તન કરતા લોકો દ્વારા સમાજ રચાય છે

​

• પરસ્પર વાત-ચીત,વિચારોની આપ લે

​

• જટીલ અને સ્પષ્ટ માનવ કુશળતા માટે ભાષા અનિવાર્ય છે

​

• યોગ્ય ભાષા વિકાસના અભાવે સમાજનો-બાળકનો વિકાસ રૂંધાય છે

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ

• સંસ્કૃતિ એ જીવન જીવવાની રીત છે

​

• યોગ્યતા,કાર્ય કુશળતા,તેવો દ્વારા સંસ્કૃતિ બને છે

​

• Culture શબ્દ ‘cult’ પરથી ઉતારી આવ્યો છે-જેનો અર્થ છે વિકસિત કરવું

​

• ભાષાના મૂળમાં સંસ્કૃતિ રહેલ છે

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને ખોટનો સિદ્ધાંત

• ભાષાનું જ્ઞાન બરાબર ન હોય તો બાળકની અધ્યયન પ્રક્રિયા નબળી પડે છે.

​

• બાળકની ઘરેલુ ભાષા અને પાઠ્યપુસ્તકની ભાષા અલગ પડે છે

​

• સામાજિક-આર્થિક રીતે નબળા પરિપેક્ષ્યના વિદ્યાર્થીઓ પોતાના ઘરમાં બોલાતી ભાષા અને વર્ગખંડની ભાષા વચ્ચેના તફાવતને કારણે યોગ્ય રીતે સમજી શકતા નથી

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને ખોટનો સિદ્ધાંત

​

• સંકલ્પના
• “નિમ્ન સામાજિક આર્થિક પરિપેક્ષ્ય ધરાવતા બાળકો સફળતા માટે જરૂરી હોય તેના કરતાં ઓછા ભાષા સંશાધનો સાથે શાળામાં પ્રવેશ મેળવે છે જે શિક્ષકોના ભાષાકીય મોડલને અનુરૂપ ન હોવાથી તેમની અવગણના થાય છે અને આ ખોટ તેમણે વર્ગખંડમાં ગુણના સ્વરૂપમાં ભરપાઈ કરવી પડે છે”

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ખોટનો સિદ્ધાંતનાં નકારાત્મક પરિણામો

• શિક્ષકો દ્વારા આવાં બાળકોને ઊતરતી કક્ષાના ગણવામાં આવે છે

​

• બાળકો લઘુતા ગ્રંથિથી પીડાય છે

​

• વર્ગના અન્ય બાળકો જરૂરી સહયોગ આપતા નથી

​

• આવાં બાળકો પાઠયપુસ્તકની-શિક્ષકની ભાષા યોગ્ય રીતે સમજી શકતાં નથી

​

• આવાં બાળકો બૌધિક રીતે સક્ષમ હોવા છતાં ભાષા-ખોટને કારણે બરાબર વિકસી શકતાં નથી

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

શિક્ષકની ભૂમિકા ....

• બાળકોના સાંસ્ક્રુતિક પરિપેક્ષ્યને સમજવું
• દરેક બાળકનું સન્માન જાળવવું
• બાળકના વાલી-ઘર સાથે જોડાણ રાખવું
• બાળકોમાં આંતરિક સહયોગ વિકસે તેવા પ્રયાસો કરવા
• તમામ વિષયના શિક્ષક પહેલા ભાષાના શિક્ષક છે
• શ્રવણ –કથન-વાચન –લેખન ક્રમ જાળવવો
• યોગ્ય ચિત્રો અને જરૂરી શિક્ષણિક સાધનોનો ઉપયોગ કરવો
• જ્ઞાતથી અજ્ઞાત તરફ , સરળથી કઠીન તરફ જવું
• માહિતીને બદલે કૌશલ્યોના વિકાસ પર ભાર મૂકવો
• રસપ્રદ પ્રવૃત્તિઓ કરાવવી
• આગમન- નિગમન પદ્ધતિનો ઉપયોગ

​

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને સાતત્યનો સિદ્ધાંત

• ડાર્વિનના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે

​

• અન્ય વિકાસની સાથે ભાષાનો પણ વિકાસ થાય છે

​

• ક્રમિકતા જળવાય છે

​

• એક ભાષા બીજી ભાષા શીખવામાં સહયોગ આપે છે

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

ભાષા અને અસાતત્યનો સિદ્ધાંત

• મનુષ્યનો ભાષા વિકાસ મગજના વિકાસની સાથે થયો છે તેવો મત

​

• સાતત્યના સિદ્ધાંતનો વિરોધી મત છે

​

• LAD( Language Acquisition Device) દ્વારા ભાષાનો વિકાસ થાય છે. (અમેરિકન ભાષા શારત્રી Eller-1989)

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

કોઈપણ પરિચ્છેદમાં નિહિર્ત સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ

• મુખ્ય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો
• ઐતિહાસિક બાબત

-અધ્યેતા દેશના ઈતિહાસથી પરિચિત હોવો જોઈએ..ઐતિહાસિક શબ્દ ‘જલિયાવાલા બાગ’

-વિસ્તાર અંતર્ગત શબ્દો –મહેસાણી ભેંસો

• રાજકીય ઘટના

-નોટબંધી-શાહીન બાગ ,કલમ 370 વગેરે

• ભૌગોલિક ઘટનાઓ

-દક્ષિણની સુનામી ,કચ્છનો ભૂકંપ

​

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

કોઈપણ પરિચ્છેદમાં નિહિર્ત સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ

• મુખ્ય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો
• જૈવિક બાબતો

-પશુ-પક્ષી સંદર્ભના શબ્દો—બળદ,ભેંસ ....

• ધાર્મિક માન્યતાઓ

-ધર્મ પ્રમાણેના રીતિ રિવાજ- ચાંદ-સૂર્ય

• નૈતિક વિચારધારાઓ

-માંસાહાર,જીવ દયા .....

• સામાજિક રીતિ રિવાજ

-જન્મ,મરણ,લગ્ન પ્રસંગની ક્રિયાઓ.....

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

કોઈપણ પરિચ્છેદમાં નિહિર્ત સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ

• મુખ્ય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો
• લોક સાહિત્ય

-લોક ગીત,લોક વાર્તાઓ,હાલરડાં,કહેવતો ....

• વર્તમાન પત્રો-સામાજિક માધ્યમો

-કોમન સિવિલ કોડ,કબૂતર બાજી, બદલાતા સંજોગો પ્રમાણેના નવા શબ્દો

• સાહિત્ય

-માન્ય ભાષામાં લખાયેલ સાહિત્યની ભૂમિકા

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

સ્વાધ્યાય ....

• ભાષા અને બોલીની સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરો
• ભાષા અને બોલી વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો
• ખોટનો સિદ્ધાંત જણાવી તેને દૂર કરવામાં શિક્ષકની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો.
• અસાતત્યતાનો સિદ્ધાંત જણાવી તેને દૂર કરવામાં શિક્ષકની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો.
• ભાષા શિક્ષણમાં શિક્ષકની જવાબદારી સમજાવો
• બાળકના-બૌધિક-સામાજિક-સાંવેગિક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસમાં ભાષાની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો.

​

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com

?

ડો.મહેશ ચૌધરી www.sahiyaroday.blogspot.com