Словаўтваральныя нормы

2023

Утварэнне слоў і іх ужыванне ў адпаведнасці з правіламі словаўтварэння

Словаўтварэнне мае справу толькі з вытворнымі словамі.

Невытворныя

(не ўтварыліся ад іншых слоў: мама, ліст, сонца)

Вытворныя

(утвораныя ад іншых слоў: мамін, ліставанне, сонечны)

Словы беларускай мовы

Вытворныя словы маюць утваральную аснову. Слова «аснова» ў гэтым тэрміне ўжываецца ўмоўна. Утваральнай асновай могуць з’яўляцца:

• слова (шумець → зашумець);
• аснова (чорн(ы) → чарніцы);
• некалькі слоў (вечна + зялёны → вечназялёны);
• некалькі асноў (сховішч(а) для зерн(я) → зернясховішча);
• частка слова і цэлае слова (медыцынская сястра → медсястра);
• часткі слоў (юны натураліст → юннат);
• літары (Мінскі трактарны завод → МТЗ);
• гукі (Арганізацыя Аб’яднаных Нацый → ААН [аан]).

Утварэнне слоў і іх ужыванне ў адпаведнасці з правіламі словаўтварэння

Пры ўтварэнні слоў выкарыстоўваюцца марфемы, якія называюцца словаўтваральнымі. Такія марфемы далучаюцца да ўтваральнай асновы і ўтвараюць слова з новым значэннем:

прыстаўка су­- + аўтар → суаўтар, добр(ы) + суфікс -аньк­- → доб­ранькі, прыстаўка пры­- + зямл(я) + суфікс -і- → прызямліць.

Спосабы словаўтварэння

Утварэнне слоў і іх ужыванне ў адпаведнасці з правіламі словаўтварэння

Утварэнне слоў і іх ужыванне ў адпаведнасці з правіламі словаўтварэння

Спосабы словаўтварэння

Утварэнне слоў і іх ужыванне ў адпаведнасці з правіламі словаўтварэння

Спосабы словаўтварэння

Складанаскарочаныя словы (абрэвіятуры) могуць утварацца:

• з частак слоў ці часткі слова і другога поўнага слова: лес­прамгас (лясная прамысловая гаспадарка), медпрэпарат (меды­цынскі прэпарат);
• з пачатковых гукаў слоў: МАЗ (Мінскі аўтамабільны завод), НАН (Нацыянальная акадэмія навук);
• з пачатковых літар слоў: МДЛУ (Мінскі дзяржаўны лінг­вістычны ўніверсітэт), УП (унітарнае прадпрыемства);
• з часткі першага слова і пачатковых гукаў наступных слоў або пачатковых гукаў першых слоў і часткі наступнага слова: БелАЭС (Беларуская атамная электрычная станцыя), ЭЛіМБел (Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі).

Кожная частка складанаскарочанага слова пішацца так, як бы яна пісалася ў поўным слове: гаркам (гарадскі камітэт), заапарк (заалагічны парк).

У пачатку другой часткі захоўваюцца літары і, е, я, ю, апостраф перад імі не ставіцца: дзяржінспекцыя, Мінюст.

Складанаскарочаныя словы, якія абазначаюць назвы ўстаноў, арганізацый, часта пішуцца з вялікай літары: Нацбанк, Саўмін.

Утварэнне слоў і іх ужыванне ў адпаведнасці з правіламі словаўтварэння

Утварэнне слоў і іх ужыванне ў адпаведнасці з правіламі словаўтварэння

Трэба адзначыць, што ў шматлікіх тэкстах сустракаюцца індывідуальна-аўтарскія наватворы, ці аказіяналізмы, аказіянальныя словы, якія ўтвараюцца па вядомых у мове словаўтваральных мадэлях:

словапад Ø ← слов(а) + пада(ць), ад’юбілеіць ← юбілей, бяздожджыца ← дождж.

​

Індывідуальна-аўтарскія наватворы — гэта словы, якія ствараюцца і ўжываюцца носьбітамі мовы, у тым ліку пісьменнікамі, грамадскімі дзеячамі, вучонымі, з пэўнымі стылістычнымі мэтамі. Аказіяналізмы не зафіксаваны ў слоўніках сучаснай беларускай мовы, але іх нельга разглядаць як прыклад парушэння словаўтваральных норм.

​