ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ 46’-49’

Μάρω Χρυσοπούλου Υπεύθυνος καθηγητής: κος Σεράνης

Αναστάσης Χαϊδεμένος Σχολικό έτος: 2020-21

Κατερίνα Πόθου

Ραφαηλία Στατήρη

Περιεχόμενα Εργασίας

ο εμφύλιος στην τέχνη

Αντιμαχόμενοι

Αντιμαχόμενοι

Από τον Β’ παγκόσμιο στον Εμφύλιο

Αμέσως μετά την Απελευθέρωση, η απόφαση της κυβέρνησης εθνικής ενότητας για αφοπλισμό μόνο του ΕΛΑΣ προκάλεσε την αντίδραση του ΕΑΜ, που οργάνωσε συλλαλητήριο διαμαρτυρίας στο κέντρο της Αθήνας (3 Δεκεμβρίου 1944). Οι συγκεντρωμένοι δέχτηκαν πυρά και περίπου 30 άνθρωποι σκοτώθηκαν. Τότε ξεκίνησαν μάχες σε ολόκληρη την Αθήνα ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τις κυβερνητικές δυνάμεις, που υποστηρίζονταν από βρετανικό στρατό. Οι συγκρούσεις ήταν πολύνεκρες, κράτησαν περίπου ένα μήνα (Δεκεμβριανά ή μάχη της Αθήνας) και έληξαν με ήττα των δυνάμεων του ΕΑΜ και αποχώρησή τους από την Αθήνα.

​

Η συμφωνία της Βάρκιζας (1945)

Λίγο μετά υπογράφτηκε, από την κυβέρνηση και το ΕΑΜ, συμφωνία ειρήνης στη Βάρκιζα της Αττικής (12 Φεβρουαρίου 1945). Με βάση τους όρους της, δινόταν αμνηστία για ορισμένα από τα αδικήματα που διαπράχθηκαν κατά τα Δεκεμβριανά και προβλεπόταν ότι ο ΕΛΑΣ θα διαλυόταν, θα οργανωνόταν νέος εθνικός στρατός, θα διασφαλίζονταν οι ελευθερίες όλων των πολιτών, θα γινόταν δημοψήφισμα για να αποφασίσει ο λαός αν θα επιστρέψει ή όχι ο βασιλιάς και θα απομακρύνονταν από τις κρατικές υπηρεσίες όσοι συνεργάστηκαν με τη μεταξική δικτατορία και τους κατακτητές.

Η συμφωνία της Βάρκιζας δεν έφερε την ειρήνευση, επειδή κύριες ρυθμίσεις της δεν εφαρμόστηκαν. Αντιθέτως, εξαπολύθηκαν διώξεις σε βάρος αριστερών πολιτών, που έγιναν με την ανοχή, κάποτε και με την ενθάρρυνση, της κυβέρνησης. Σε αυτές τις συνθήκες, το ΚΚΕ αποφάσισε να απέχει από τις εκλογές του 1946, θεωρώντας ότι θα ήταν νόθες. Οι εκλογές, που έγιναν με σοβαρές παρατυπίες, ανέδειξαν νικητή το φιλοβασιλικό Λαϊκό κόμμα. Την παραμονή των εκλογών ομάδα ένοπλων κομμουνιστών επιτέθηκε σε αστυνομικές δυνάμεις στο Λιτόχωρο Πιερίας, γεγονός που θεωρήθηκε το έναυσμα του Εμφυλίου.

​

Αίτια

• Αντιπαλότητα μεταξύ αριστερής και δεξιάς παράταξης.
• Συσσωρευμένες κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες με ρίζες από τον Εθνικό Διχασμό του 1915 και της Δικτατορίας του 1936 ( 4η Αυγούστου)
• Δημιουργία ΕΑΜ και ΕΔΕΣ το 1941.
• Συγκρούσεις μεταξύ ΕΑΜ και ΕΔΕΣ λόγω της δυσπιστίας και της έλλειψης εμπιστοσύνης, καθώς και λόγω της βρετανικής παρέμβασης υπέρ της δεξίας παράταξης
• Επιδίωξη καθορισμού του πολιτικού μέλλοντος από τις αντιστασιακές οργανώσεις

​

Μαρτυρίες από τον εμφύλιο

«ΣΕ ΑΓΑΠΩ» ΜΕ ΕΝΑ ΚΑΘΡΕΠΤΗ

«Είχαν πιάσει οι αντάρτες το πάνω Νεστόριο, εμείς το Κάτω, και είχαν κατέβει και είχαν επιτεθεί σε ένα αυτοκίνητο δικό μας. Του έβαλαν φωτιά και πήραν την αλληλογραφία που μετέφερε. Ενας αντάρτης είχε πάρει την αλληλογραφία και πίσω από μια πέτρα φώναζε με μια ντουντούκα ο “στρατιώτης τάδε να έλθει να δει τι του γράφει το κορίτσι του”, “ο στρατιώτης τάδε να έλθει να δει τι του γράφει η μάνα του”. Θυμάμαι πάλι που ήμουν στην Καστοριά και σε ένα “λαγκούδι” που είχαμε αιχμαλώτους συγγενείς των ανταρτών για να τους αναγκάσουμε να παραδοθούν. Εκεί που ήμουν σκοπός έρχεται μια κοπελίτσα με ένα χαρτί που κάτι έγραφε αλλά είχε τα γράμματα αντίθετα. Μου λέει “ξέρεις να τα διαβάσεις αυτά;”, “όχι” της απαντάω”. Βάζει ένα καθρεφτάκι μπροστά ώστε να φαίνονται τα γράμματα και έγραφε “σε αγαπώ”. Σκεφτόμουν ότι μπορεί να είναι βαλτή από τους αξιωματικούς μου για να με δοκιμάσουν ή από τους αντάρτες για να τους ελευθερώσω και την έδιωξα παρότι ήμουν νέος. Επίσης δεν θα ξεχάσω και το θάνατο ενός ταγματάρχη της μονάδας μου του Νικηφόρου Κωνσταντάτου που ήταν στο παρατηρητήριο τον εντόπισαν και τους έριξαν οβίδα. Πήγα μαζί με άλλους και κατεβάσαμε το σώμα του και για αυτήν την πράξη μας παρασημοφορηθήκαμε…».

Μαρτυρίες από τον εμφύλιο

Ο ΧΑΜΕΝΟΣ ΑΔΕΛΦΟΣ

Ο κ. Γερωνυμάκης υπηρέτησε 18 μήνες, έκανε μικρότερη θητεία γιατί είχε χάσει τον αδελφό του στην αρχή του εμφύλιου πολέμου. «Μόλις έφυγαν οι Γερμανοί βγήκε διαταγή να καταταχθούν οι νέοι στη χωροφυλακή για να υπηρετήσουν 3 χρόνια και να πληρώνονται.

Πήγε ο αδελφός μου Γιώργος Γερωνυμάκης για να κάνει τη θητεία του και σκοτώθηκε στις πρώτες συγκρούσεις. Στη Χαλκιδική στον αστυνομικό σταθμό που υπηρετούσε τους κτύπησαν οι αντάρτες. Πρόλαβε και αυτός και σκότωσε δύο. Επομένως μπορεί να είχα λόγους να είμαι φανατισμένος εναντίον τους αλλά δεν ήμουν. Εμείς στο στρατό ήμασταν κληρωτοί οι περισσότεροι όχι εθελοντές, αντίθετα οι αντάρτες ήταν πιο φανατισμένοι. Πώς τα βλέπω τα πράγματα σήμερα; Μπορούσε να αποφευχθεί ο εμφύλιος, δεν είχαμε πραγματικούς πατριώτες ηγέτες την εποχή εκείνοι, όλοι αριστεροί – δεξιοί ήταν ξενοκίνητοι που μας έβαλαν να σκοτωθούμε…», καταλήγει.

���Το παιδομάζωμα του Εμφυλίου�

Στις 7 Μαρτίου 1948 η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση ανακοίνωσε την απόφασή της για την αποστολή παιδιών στις ανατολικές χώρες. Η οργάνωση των αποστολών είχε ξεκινήσει αρκετές εβδομάδες νωρίτερα μετά από απόφαση του ΚΚΕ. Σύμφωνα με την κομματική εφημερίδα «Εξόρμηση», «από τα μέσα Φλεβάρη ώς στις 5 του Μάρτη από 59 χωριά οι γονείς έδωσαν 4.784 παιδιά». Συνολικά αρκετές χιλιάδες παιδιά ηλικίας 5 – 13 ετών μετακινήθηκαν το 1948 – 1949 από τον Δημοκρατικό Στρατό στις Λαϊκές Δημοκρατίες. Στην πραγματικότητα, πάντως, το ΚΚΕ αποφάσισε να μετακινήσει τα παιδιά εξαιτίας της δυσμενούς γι’ αυτό εξέλιξης της εμφύλιας σύρραξης και του προβλήματος των εφεδρειών που αντιμετώπιζε, παρά για ανθρωπιστικούς λόγους. Η απόφαση της μετακίνησης των παιδιών στηρίχθηκε, λοιπόν, πάνω σε στρατιωτική λογική και όχι σε ανθρωπιστική ανάγκη. Επιπλέον, ο εθελοντικός χαρακτήρας αυτής της μετακίνησης υπήρξε περιορισμένος χρονικά. Ο ΔΣΕ επέτρεψε την εθελοντική μετακίνηση των παιδιών μόνο σε πρώτη φάση. Στη συνέχεια, από τα μέσα του 1948, πιθανότατα επειδή δεν υπήρξε η απαραίτητη ανταπόκριση, οι γονείς υποχρεώθηκαν να παραδώσουν τα παιδιά τους.

​

Φωτογραφικό υλικό

Παιδιά Σλαβομακεδόνων προσφύγων του ελληνικού εμφυλίου στην Πολωνία το 1958.

​

Φωτογραφικό υλικό

Μέλη των Ειδικών Δυνάμεων του Εθνικού Στρατού κοντά στο Καρπενήσι. Εξοπλισμένοι με βρετανικούς μπερέδες και αμερικάνικα στρατιωτικά μπουφάν (22 Μαΐου 1948).

​

Φωτογραφικό υλικό

Ο Ελληνικός Στρατός εξαπολύοντας πυρ σε δυνάμεις των ανταρτών κατά τη διάρκεια του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου ( 22 Μαΐου 1948)

Πηγή: www.lifo.gr

​

Ο απόηχος του εμφυλίου

• Εκτεταμένες, ορεινές κυρίως, ζώνες ερημώνονται με εκατοντάδες χιλιάδες καταφυγόντες
• Μεγάλη φτώχεια μαστίζει το λαό
• Περισσότεροι από 70.000 παιδιά και πρώην αντάρτες μετατράπηκαν σε πολιτικούς πρόσφυγες στις σοσιαλιστικές χώρες της Α. Ευρώπης
• Δεκάδες χιλιάδες πολίτες της αριστερής παράταξης εξορίστηκαν ή φυλακίστηκαν και 3.500 πολιτικοί κρατούμενοι εκτελέστηκαν έπειτα από αποφάσεις εκτάκτων στρατοδικείων.
• Οι συνολικές απώλειες του Εθνικού Στρατού έφθασαν τους 44.000 αξιωματικούς και οπλίτες (14.000 νεκροί). Στο Δημοκρατικό Στρατό, οι νεκροί, σύμφωνα με εκτιμήσεις, ανήλθαν στους 25.000 περίπου. Συνολικά πάνω από ένα εκατομμύριο νεκροι.

​

Ο εμφύλιος στον κινηματογράφο

• Π. Βούλγαρης, Πέτρινα χρόνια (1985). Οι πολιτικές διώξεις στην Ελλάδα του Εμφυλίου και των μετεμφυλιακών χρόνων.
• Π. Βούλγαρης, Χάπι ντέι (1976). Η ζωή στο στρατόπεδο της Μακρονήσου.
• Π. Βούλγαρης, Ψυχή Βαθιά (2009).

​

Ο εμφύλιος στην ποίηση (1^η μεταπολεμική περίοδος)

Ιδιαίτερες ποιητικές σχολές δεν διαμορφώθηκαν κατά την μεταπολεμική περίοδο. Γι’ αυτό μιλάμε για τάσεις ή κινήσεις στις οποίες εντάχθηκαν εκ των υστέρων ποιητές με κάποια κοινά χαρακτηριστικά.:

• Η αντιστασιακή ή κοινωνική ποίηση: αναφέρεται περισσότερο σε εμπειρίες από τους αγώνες της Κατοχής, στους δύσκολους καιρούς που ακολούθησαν και έχει αγωνιστική διάθεση

Σημαντικοί ποιητές: Άρης Αλεξάνδρου, Μανόλης Αναγνωστάκης, Τάσος Λειβαδίτης, Τίτος Πατρίκιος

• Η νεοϋπερραλιστική ποίηση: αφομοιώνει, ανανεώνει και προωθεί σημαντικά την υπερρεαλιστική του Μεσοπολέμου (Εμπειρίκος, Εγγονόπουλος, Ελύτης) και έχει μια τραγική αίσθηση της ζωής.

Σημαντικοί ποιητές: Ελένη Βακαλό, Έκτωρ Κακναβάτος, Μίλτος Σαχτούρης

• Υπαρξιακή ή μεταφυσική ποίηση: δεν φαίνεται να έχει κοινωνικά ενδιαφέροντα, είναι γεμάτη από μεταφυσική αγωνία και προσπαθεί να εκφράσει το άγχος του ατόμου μπροστά στο πρόβλημα της ζωής και του θανάτου.

Σημαντικοί ποιητές: Όλγα Βότση

​

​

​

Ο εμφύλιος στην ποίηση (2^η μεταπολεμική περίοδος)

Οι ποιητές αυτής της γενιάς διαφοροποιούνται αισθητά από τους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής καθώς δεν έζησαν ως έφηβοι κατά την περίοδο της Κατοχής. Ζουν σε μια μεταβατική εποχή, που το ηρωικό κλίμα έχει καταπέσει και η πολιτικοκοινωνική ζωή της χώρας δεν έχει βρει ακόμα τους κανονικούς της ρυθμούς.

Οι ποιητές αυτής της περιόδου χαρακτηρίζονται από έντονο κριτικό πνεύμα και σκεπτικισμό και μερικοί από τους πιο σημαντικούς είναι η Κική Δημουλά, ο Μάνος Ελευθερίου και η Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Λουκάς Κούσουλας.

Ο εμφύλιος στην ζωγραφική

Γιάννης Μόραλης «Δυο φίλες» 1946

Νίκος Εγγονόπουλος «Εμφύλιος Πόλεμος» (1948)

Αλεβίζος Αναστάσιος «Ο νεκρός» (1961)

Ο εμφύλιος στην λογοτεχνία

• «Αδερφοφάδες» του Ν. Καζαντζάκη (με θέμα μια αδελφοκτόνο σύγκρουση σ’ ένα χωριό κατά τον ελληνικό εμφύλιο)
• «Το κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου (οι αναφορές ενός αντάρτη που φυλακίζεται από τους άλλους συντρόφους του ως δολιοφθορέα, όταν διαπιστώνεται ότι το κιβώτιο που κατόρθωσε να παραδώσει είναι άδειο)
• Το διήγημα «Πορεία στη νύχτα» του Σπύρου Πλασκοβίτη (με θέμα το παιδομάζωμα)

Ευχαριστούμε για την προσοχή σας!

«Ο δε πόλεμος... βίαιος διδάσκαλος»

Θουκυδίδης, 460-394 π.Χ.

​