Uned 1.6: Y Tabl cyfnodol

• Mae elfennau yn cael eu trefnu yn ôl y rhif atomig.
• Yr enw ar y colofnau fertigol yw grwpiau
• Yr enw ar y rhesi llorweddol yw cyfnodau
• Mae gan bob un o’r elfennau mewn cyfnod yr un nifer o blisg cwantwm (sy’n cynnwys electronau)
• Mae’r tabl wedi’i rannu’n flociau
• Mae enw’r bloc yn dangos yr orbitol lle mae electronau allanol yr elfennau’n gorwedd

Y Tabl Cyfnodol

​

Tueddiadau

​

Mae egni ioneiddiad ac electronegatifedd yn cynyddu wrth fynd ar draws cyfnodau’r tabl ac i fyny’r grwpiau

​

Mae’n hawdd colli electronau ym mloc s, gan ffurfio cationau a ffurfio cyfansoddion ionig

​

Yn bloc p, grwp 3, mae’r egnion ioneiddiad yn rhy uchel ac felly mae rhannu electronau (cofalens) yn gyffredin

​

Mae’r elfennau mwy electronegatif yng ngrwpiau 6 a 7 yn gallu derbyn electronau gan ffurfio anionau mewn cyfansoddion ionig

​

​

​

​

​

​

​

​

Tueddiadau

​

Mae falens yn dueddu o gynyddu gyda rhif grwp (hyd at 4) ac yna yn lleihau (8 minws rhif y grwp) hyd at un yng ngrwp 7

​

Mae elfennau fel rheol yn fetelau pan fydd yr egion ioneiddiad yn isel ar y chwith ac yng ngwaelod y tabl ac yn yr elfennau trosiannol ym mloc d. Mae anfetelau i’w cael yn y rhan uchaf ar y dde lle mae’r egnion ioneiddiad yn uchel. Mae elfennau lled-ddargludol i’w cael rhwng y ddau rhanbarth hyn

​

Mae’r tueddiadau mewn tymereddau ymdoddi yn fwy cymhleth, gan ddibynnu ar y mas atomig, y math o fondio a’r math o adeiledd solet, ond maen nhw’n:

​

• Lleihau wrth fynd i lawr grwp 1
• Cynyddu wrth fynd i lawr grwp 7
• Cynyddu wrth fynd ar draws cyfnodau hyd at grwp 4
• Lleihau yn sydyn wrth i’r elfennau ffurfio moleciwlau deuatomig sy’n cael eu dal ynghyd yn y cyflwr solet gan rymoedd rhyngfoleciwlaidd gwan

​

​

​

​

Rhydwythiad ac ocsideiddiad (RHYDocs)

​

• Ocsideiddiad yw COLLI electronau
• Rhydwythiad yw ENNILL electronau

​

• Mae ocsidydd yn rhywogaeth sy’n derbyn electronau – mae’n cael ei rhydwytho yn y broses

​

• Mae rhydwythydd yn rhywogaeth sy’n rhoi electronau – mae’n cael ei ocsidio yn y broses

​

• Ffordd arall i weld os mae adwaith yn un rhydocs, yw cyfrifo gwerth ocsideiddio’r atomau neu ionau

​

• Os yw’r rhif ocsideiddio yn cynyddu, mae’r rhywogaeth yn cael ei ocsidio

​

• Os yw’r rhif ocsideiddio yn lleihau, mae’r rhywogaeth yn cael ei rhydwytho

​

​

OIL ‘Oxidation is loss’

RIG ‘Reduction is gain’

Rhydwythiad ac ocsideiddiad (RHYDocs)

​

Cwblhewch y canlynol:

​

Mewn adweithiau rhydocs caiff ………………………………………… eu trosglwyddo o’r nail sylwedd i’r llall. Yr enw ar sylwedd sy’n rhoi ………………………………………… i sylwedd arall yw ………………………………………… ac mae’n cael ei ………………………………………… drwy’r broses hon. Mae’r sylwedd sy’n ei derbyn yn cael ei …………………………………………

​

Rhydwythiad ac ocsideiddiad (RHYDocs)

​

Cwblhewch y canlynol:

​

Mewn adweithiau rhydocs caiff ELECTRONAU eu trosglwyddo o’r nail sylwedd i’r llall. Yr enw ar sylwedd sy’n rhoi ELECTRON i sylwedd arall yw RHYDWYTHYDD ac mae’n cael ei OCSIDIO drwy’r broses hon. Mae’r sylwedd sy’n ei derbyn yn cael ei RYDWYTHO.

​

Rhifau (cyflyrau) ocsidiad

​

Dyma system cyfrifo fuddiol ar gyfer rhydocs sydd a rheolau syml:

​

​

​

​

​

​

​

​

​

Pwysig

Nid yw’r rhif ocsidiad yn awgrymu bod gwefr. Er enghraifft, mewn MnO^4-, y rhifau ocsidiad yw Mn(7) a phedwar O (4 x -2) gan roi cyfanswm gwefr o -1. Nid oes gwefr o 7+ ar y Mn.

​

​

​

​

Rhifau (cyflyrau) ocsidiad

​

Cwestiynau

​

1. Nodwch y cyflwr ocsidiad ar gyfer yr holl atomau yn y cyfansoddiad canlynol:
1. FeCl₃
2. H₂O₂
3. K₂Cr₂O₇
4. Br₂
5. H₂CO₃

​

Ysgrifennwch y cyflwr ocsidiad ar gyfer yr holl atomau ar ddwy ochr yr adwaith canlynol:

​

NaI + H₂SO₄ 🡪 Na₂SO₄ + I₂ + H₂S + H₂O

​

Rhifau (cyflyrau) ocsidiad

​

Cwestiynau

​

1. Nodwch y cyflwr ocsidiad ar gyfer yr holl atomau yn y cyfansoddiad canlynol:

​

• FeCl₃
• H₂O₂
• K₂Cr₂O₇
• Br₂
• H₂CO₃

​

Ysgrifennwch y cyflwr ocsidiad ar gyfer yr holl atomau ar ddwy ochr yr adwaith canlynol:

​

NaI + H₂SO₄ 🡪 Na₂SO₄ + I₂ + H₂S + H₂O

​

• Fe = 3, Cl = -1
• H = 1, O = -1
• K = 1, Cr = 6, O = -2
• Br = 0
• H = 1, C = 4, O = -2

​

​

​

​

​

​

​

• Na = 1, I = -1, H = 1, S = 6, O = -2
• Na = 1, S = 6, 0 = -2, I = 0, H = 1,

S = -2, H = 1, O = -2

​

Atebion

Atebion

Yr elfennau bloc s

​

Mae’r elfennau hyn i gyd yn fetelau adweithiol, electropositif (electronegatifedd isel) sy’n ffurfio cationau sydd a rhifau ocsidiad 1 neu 2 yn ôl rhif eu grwp.

​

Maen nhw’n ffurfio ocsidau gydag ocsigen/aer, er enghraifft Ca + ½ O₂ 🡪 CaO.

Maen nhw’n rhyddhau hydrogen wrth adweithio â dwr gan ffurfio ocsid neu hydrocsid:

​

Na + H₂O 🡪 NaOH + ½ H₂

​

Mae adwaith elfennau grwp 1 a grwp 2 âg asidau yn debyg i hyn heblaw bod halwyn yn cael ei ffurfio, er enghraifft:

​

Mg + 2HCl 🡪 MgCl₂ + H₂

​

​

​

Yr elfennau bloc s

…..yn parhau

​

Ac mae’r elfennau yn y ddau grŵp yn adweithio yn nodweddiadol fel rhydwythyddion, gan roi electron(au) i rydwytho’r asid neu’r dŵr i hydrogen a chael eu hocsidio wrth wneud hyn.

​

Mg + 2HCl 🡪 Mg²⁺ + H₂ + 2Cl^-

Rhif ocsidiad: 0 1 -1 2 0 -1

​

Yn yr holl achosion hyn mae adweithedd yn cynyddu i lawr y grwp ac mae elfennau grwp 1 yn fwy adweithiol na grwp 2.

​

​

• Adweithedd
• Hydoddedd
• Lliwiau fflam
• Adwaith â dŵr
• Sefydlogrwydd thermol

​

• Electronegatifedd
• Adweithedd
• Ymdoddbwynt
• Prawf halidau

​

Cwestiynau

​

Pa un o’r ychwanegiadau canlynol fydd yn rhoi gwaddod?

​

1. Ba²⁺ + OH^-
2. Ca²⁺ + CO₃^2-
3. Ba²⁺ + SO₄^2-

​

​

Nodwch galnlyniad, os oes canlyniad, ychwanegu:

​

1. Iodin at hydoddiant potasiwm bromid
2. Clorin at sodiwm bromid dyfrllyd

Atebion

​

Pa un o’r ychwanegiadau canlynol fydd yn rhoi gwaddod?

​

1. Ba²⁺ + OH^-
2. Ca²⁺ + CO₃^2-
3. Ba²⁺ + SO₄^2-

​

​

Nodwch galnlyniad, os oes canlyniad, ychwanegu:

​

1. Iodin at hydoddiant potasiwm bromid X
2. Clorin at sodiwm bromid dyfrllyd Caiff bromin ei ryddhau

Defnyddio clorin a fflworid i drin dŵr

​

Caiff clorin ei ddefnyddio i drin dŵr oherwydd mae’n lladd bacteria pathogenaidd a firysau ac atal clefydau difrifol fel teiffoid a cholera rhag digwydd. Mae’n cael ei ychwanegu ar ffurf elfen nwyol fel arfer ac mae’n sefydlu’r ecwilibriwm isod mewn dwr:

​

Cl₂ + H₂O 🡪 HOCl + HCl

​

​

Caiff fflworid ei ychwanegu at ddŵr a phast dannedd. Mae fflworid yn lleihau pydredd dannedd sy’n cael ei achosi wrth i geudodau ffurfio a hefyd drwy gryfhau esgyrn, sydd felly yn lleihau osteoporosis. Mae’n cael ei ychwanegi ar ffurf asid fflworosilig, sodiwm fflworosilicad neu sodiwm fflworid.

​

Mae effeithiau clorid a fflworid yn buddiol ar grynodiadau llai nag un rhan mewn miliwn (ppm)

​

Manteision ac anfanteision?

Clorin – colera wedi cael ei ddileu… ond gwrthwynebiadau moesegol

Fflworid – llai o achosion pydredd danedd… ond fflworosis ac wrthwynebiadau moesegol

​

​

​

Ffurfio halwynau hydawdd

​

Caiff copr (II) sylffad ei ffurfio trwy niwtralu asid sylffwrig gyda’r bas anhydawdd copr (II) ocsid:

​

H₂SO₄(d) + CuO(s) 🡪 CuSO₄ (d) + H₂O

​

Camau:

1. Copr (II) ocsid (gormodedd) + asid sylffwrig gwanedig. Mae’r hydoddiant yn troi’n las.

​

• Mae’r holl asid wedi adweithio. Caiff y gormodedd o solid ei ddileu drwy hidlo. Copr (II) ocsid a dŵr sy’n gweddill.

​

• Caiff yr hydoddiant ei wresogi er mwyn anweddu rhywfaint o’r dŵr.

​

• Mae’n cael ei adael i oeri a mae grisialau glas o gopr (II) sylffad yn dechrau ffurfio.

​

​

​

https://carlam.cymru/cy/

Diolch yn fawr!

Cwestiynau o WJEC/CBAC