1 of 10

«СТОММА»,«ДУТКЪА» � ХАТТАР

Кхиош долу карадерзорш:

Хаттар хIоттор
Анализ а, синтез а
Хаамийн экспертиза
Гатте гучуйаккхар а, анализ а
Хаамаш вовшашка бийцар

ЧАДАЕВА Л.Х.

2 of 10

Къастам

Хаттарш (вовшийн) вовшахтохаран техника- «дуткъачу» хаттарна доцца жоп ло «хIаъ» йа «хIан-хIа» дешнашца, ткъа «стоммачу» хаттарна совнаха хаамаш лаха а, хаамийн анализ йан а, дуьззина жоп дала а деза.

Пайдаэцаран Iалашонаш

Хаттарш хIитто а, дуьззина жоп дала а, кхечунна хетачуьнга ладогIа а хаарш кхуллу.

3 of 10

ГIулчийн методика

1. «Дуткъачу» а, «стоммачу» а хаттарийн башхалла йовзийта.

2. ХIора дешархочунна шена тIедилла теллинчу темина «дуткъачу» а, «стоммачу» а хаттарийн таблица хIоттайан, тIаккха тетрадь тIе дIайаздан.

«ДУТКЪА» ХАТТАРШ	«СТОММА» ХАТТАРШ
- Мила... ?	- Кхетаде, хIунда... ?
- ХIун... ?	- Шуна хIунда хета... ?
- Маца?...	- Иштта хIунда лору…?
- ЦIе?...	- Цхьатерра а, башхалла йолуш а хIун ду... ?
-Маса?...	- ХIун бахьанаш ду…?
- Мичахь?...	- ХIун хир дара, нагахь санна …?
- Муьлхачу шарахь?...	- Йиш йарий…?
	- Нийса дуй…?
	- Реза дуй шу…?

4 of 10

3. Дешархоша вовшахтуху 3-4 стагах лаьтта тобанаш, �таблицера 2-3 хаттар ло вовшашка, царна жоьпаш ло йа уьш лоху.

Масалш:
Нохчийн мотт. 6 класс. Тема «Хандешан хенаш»

«ДУТКЪА» ХАТТАРШ	«СТОММА» ХАТТАРШ
- ХIун гойту хандашо?	- Карарчу хено хIун гойту, муьлхачу хаттаршна жоьпаш ло цо?
-Муьлхачу хаттаршна жоп ло?	- Йаханчу хенан маса кеп йу, муьлхачу хаттаршна жоьпаш ло хIора кепо?
- Хандешан йуьхьанцарчу кепах хIун олу?	- ЙогIучу хенан хандешан маса кеп йу, муьлхачу хаттаршна жоьпаш ло хIора кепо?
- Муьлхачу хаттаршна жоп ло хандешан билгалзачу кепо?	- Шуна хетарехь, къамелехь стенна оьшу вайна хандош?
- Хандешан маса хан йу?

5 of 10

Нохчийн литература. 5 класс. Тема «Махмаев Ж. «Буьйсанна гIулчаш»

«ДУТКЪА» ХАТТАРШ	«СТОММА» ХАТТАРШ
- Маца вина Махмаев Жамалди?	- Мохк бовза воьдучу кIанте хIун хьехамаш бира нанас?
-Муьлхачу йуьртахь?	- Вашас белла кад шен тIоьрмиг чохь ца карийнчу Солсас хIун дира?
- «Буьйсанна гIулчаш» дийцаран коьрта турпалхо мила вара?	- Бехкбоцуш Солсас хьийзош волу Биболат бакъхилар муха гучуделира?
- Стенга боьлхуш бара дешархой?	- Бирлант хIуманан хьесап дан хууш хилар стен гойту?
-Мила вара церан куьйгалхо?	- Къола динчул тIаьхьа Солсин коьрте хIун ойланаш хьийзаш йара?
- ХIун йайнера Солсин?	- Шегара даьлла гIалат муха нисдира кIанта?

6 of 10

Тидаме эца

Техникех пайдаэца материалца болх баран тайп-тайпанчу этапашкахь:

Iаморан этапехь (на этапе изучения) — хаарш карадерзорехь, уьш довзуьйтучу муьрехь (масала, текст йоьшуш йа конспект хIоттош)
тIечIагIдаран муьрехь (на этапе закрепления) — хаарийн, карадерзорийн тIегIа талла. Дешархошна тIедилла дIайаздан, муьлха «дуткъа» а, «стомма» а хаттарш дисна жоьпаш далаза. Шуна гучуйер йу дешархойн хаарийн ледара агIонаш.
хаарийн актулизацийн муьрехь (на этапе актуализации полученных знаний) — хьалха Iамийна материал дешархошна дагайаийта гIо дан.

7 of 10

Хьехархочун декхар

Къасторан масех агIо йолчу «дуткъачу» а, «стоммачу» а хаттарийн башхалла гайта. Техника йукъайалош, хьехархочо оцу Iалашонца цкъа хьалха ша даладо хаттарш, тIаккха дешархойн гIоьнца, сих-сиха пайдаоьцуш цхьа хан йаьлча, дешархошка шаьшка хIитталур ду хаттарш.

5-8-гIий классашкахь хьехархочо дешархошка шаьшка хIиттадайта деза гаттен хаттарш, амма вовшийн хеттарш дечу процессехь (в процессе взаимоопроса) церан терго йан йеза, эшахь, дакъалаца а – тешна хила веза, дешархоша хаттаршка ладугIуш а, дуьззина жоьпаш луш а хиларх, йалайайта цаьрга «стоммачу» хаттаршна жоьпийн масех вариант, дийца царна хIун пайда хуьлу аттачу а, «стоммачу» а хаттарех.

8 of 10

КIорггера пайдаэцар

Технико таро ло метапредметни компетенцеш кхолла: «дуткъачу» а, «стоммачу» а хаттарех пайдаэца йиш йу, дисскусешна а, дебаташна а кечам беш.

Масала:

ХIора дешархочунна тIедилла, «дуткъа» а, «стомма» а хаттарш хIитто «ТIеэцна дешнаш» темина:

Вайн лексикехь дуй тIеэцна дешнаш?
Муха кхаьчна уьш вайн матте?
-Шуна хIун хета, ца хила йиш йуй вайн лексикехь и тайпа дешнаш?

- Дебаташ дIайахьа дешархой шина тобане бекъа. Хьалхарчу тобано делилаш даладо, тIеэцна дешнаш оьшуш хиларан. ШолгIачу тобано - уьш вайн меттан дешнашца хийца дезаш хиларан. Дешархошка кечам байта хIиттийнчу хаттаршна шайн тобанашкахь жоьпаш даларца.

9 of 10

Междисциплинарни дIадолор (междисциплинарный подход) кхочушдарехь пайдаэца техниках, материал карайерзоран этапехь дешархошна тIедилла темина хаттарш хIиттадар, хьалха Iамийнчух пайда а оьцуш.

Масала, Гайcултанов I. «Александр Чеченский» йоьшуш, тIедилла, дешархошна повестехь буьйцучу исторически муьран хьокъехь «дуткъа» а, «стомма» а хаттарш хIиттаде аьлла:

Муха кхочу Iали а, цуьнан накъост Хьаси а йийсаре?
Раевскийна хIун амалш тов жимачу Iалигахь?
-Мила ву повестехь вуьйцу шейх Мансур?
Бородинохь хиллачу тIамах лаьцна хIун хаьа хьуна?
Исторехь хилла болу турпалхой Кутузов, Давыдов, Наполеон муха гайтина повестехь?
«Александр Чеченский» повестехь йуьйцучу заманах, цу заманан хиламех йазйина оьрсийн муьлха произведени йевза шуна?